Ewangelista Mateusz. Ilustracja z Ewangeliarza Teofano

Teofano (ur. ok. 997, zm. 5 marca 1058 w Essen) – od 1039 r. opatka klasztoru w Essen i równocześnie w Gerresheim (Düsseldorf). Po Matyldzie najważniejsza przełożona w dziejach tego opactwa. Ufundowała wiele dzieł sztuki i wspierała rozwój osady klasztornej (późniejszego miasta Essen), uzyskując dla niej od cesarza Henryka III przywilej targowy.

Rodzina i działalność przed objęciem urzędu opatki

Teofano była zapewne drugą pod względem wieku córką Ezzona i Matyldy Saksońskiej. Imię otrzymała po babce ze strony matki – cesarzowej Teofano. Jej siostrą była królowa Polski Rycheza. Nie wiadomo, gdzie wychowywała się przyszła opatka. Jeśli miało to miejsce w Essen, to mogła poznać opatkę Matyldę, ale w chwili jej śmieci w 1011 r. była zbyt młoda, by zostać jej następczynią.

Ze względu na polityczne napięcia pomiędzy rodem Ezzonów a cesarzem Henrykiem II w sprawie spadku po ottońskiej linii Ludolfingów jest nieprawdopodobne, by Teofano pełniła urzędy przed śmiercią wspierającej władcę opatki Zofii. Dwie siostry Teofano, które mieszkały w Gandersheim, opuściły samowolnie klasztor krótko po śmierci cesarza, ponieważ Zofia źle je traktowała. Trudno przypuszczać, by Teofano była lepiej traktowana, jednakże Zofia rezydowała w Gandersheim i po śmierci Henryka II straciła zaplecze polityczne. Z tych względów jest możliwe, że Teofano, która dopiero po śmierci Zofii (zm. 30 stycznia 1039) została opatką w Essen, już wcześniej przejęła jej obowiązki.

Teofano, podkreślając swoje związki z ottońską linią Ludolfingów, troszczyła się także o sprawy Ezzonów. Poświadczone jest jej współdziałanie przy reorganizacji włości Ezzonów w Nadrenii. 17 lipca 1051 r. Teofano, jej brat Herman II i siostra Rycheza przekazali arcybiskupstwu kolońskiemu opactwo Brauweiler, które było rodowym klasztorem Ezzonów. Akt ten poprzedził spór prawny rozstrzygnięty przez cesarza. Jego przyczyną był zapewne fakt, że klasztor zamierzał przekazać już Ezzon, ale decyzja ta została unieważniona przez dzieci lotaryńskiego palatyna. W następnych latach sytuacja się zmieniła. Spośród 10 dzieci Ezzona tylko Rycheza i zmarły w 1047 r. Otto II Szwabski mieli potomstwo, ale nie mieszkało ono w Nadrenii. Obawiano się zatem, że klasztor pozostanie bez protektora.