Symeon zwany Nowym Teologiem, czyli mającym podobny dar wyjaśniania tajemnic wiary co sam Jan Ewangelista, zwany Teologiem. Tytuł ten tradycja nadała również innemu Ojcu Kościoła, Grzegorzowi z Nazjanzu.

Teolog - specjalizacja akademicka, której tematem jest systematyczne, wykorzystujące metody filozoficzne, historyczne i in., studium objawionych prawd religijnych dotyczących Boga oraz Jego relacji do świata, w myśl maksymy (łac.) fides quaerens intellectum - wiara szukająca zrozumienia. Najczęściej związana z chrześcijaństwem. Poprzez zapożyczenie, czasem teologami nazywa się nauczycieli innych religii, jak judaizm czy islam

Kompetencje akademickie i wiara Kościoła

Teologiem nazywana jest osoba mająca uniwersyteckie wykształcenie teologiczne, często posiadająca stopień naukowy lub też tytuł naukowy profesora, prowadząca metodyczne studium oraz nauczanie wiary szukającej zrozumienia. Ponieważ teologia, inaczej niż filozofia religii, związana jest z wiarą Kościoła, założonego przez Chrystusa, teologiem we właściwym sensie tego słowa jest ten, kto oprócz stopnia uczelnianego, otrzymał także mandat od władz kościelnych. W przypadku teologów Kościoła katolickiego oznacza ono swego rodzaju nostryfikację ze strony Magisterium Kościoła. Przykładem zależności teologów od wspólnoty wyznaniowej jest Uniwersytet Eberharda Karola w Tybindze - w jednym uniwersytecie istnieją dwa niezależne wydziały teologii: ewangelicki i katolicki.

Według rzymskiej Kongregacji Nauki Wiary, fakt konieczności posiadania mandatu kościelnego nie odbiera teologowi prawa do postawy krytycznej, krytycyzm nie jest jednak według tejże Kongregacji tożsamy z "duchem krytycznym", który naznaczony jest zwykle subiektywnymi emocjami i uprzedzeniami. Zgłębienie Objawienia wymaga sięgania do właściwego rodzaju filozofii i innych nauk, które harmonijnie ujmują prawdę o człowieku, świecie i Bogu. Kryterium oceny tych nauk i ich narzędzi pojęciowych stanowi sama nauka objawiona. W zastosowaniu tego kryterium pomaga nadprzyrodzony zmysł wiary obecny w Kościele. Razem z szacunkiem do chrześcijańskiego depozytu nauczania wiary teolog w swej refleksji ma być krytyczny, ma prowadzić swe badania racjonalnie, rzetelnie spełniając jej wymogi epistemologiczne - ponieważ teologia w ciągu swego istnienia stworzyła własny system wiedzy naukowej. Przykładem teologów, którzy w XX w. utracili prawo do uprawiania teologii katolickiej z powodu zbyt wielkich rozbieżności ich poglądów z Tradycją Apostolską, byli m.in. niemieccy teolodzy Hans Küng oraz Uta Ranke-Heinemann. Historycznie, od początków drugiego tysiąclecia chrześcijaństwa ortodoksją teologów w Kościele katolickim zajmowała się inkwizycja, która później została przekształcona w Święte Oficjum, by w 1965 r. trakcie Soboru watykańskiego II otrzymać nazwę Kongregacja Nauki Wiary.

Rzeźba głowy Paula Tillicha, amerykańskiego teologa i chrześcijańskiego filozofa egzystencjalisty, pochodzenia niemieckiego. Uczony ten uznawany jest za jednego z bardziej wpływowych teologów protestanckich XX w.

Ujęcie R. Latourelle'a

Teolog chrześcijański znajduje fundament dla swej refleksji teologicznej w jednej i tej samej wierze Kościoła (por. Ef 4,5; 1 Kor 12,29), która skupia się wokół podstawowego twierdzenia, że Bóg objawia się i staje się darem w Jezusie Chrystusie. Przedmiotem badań teologa jest wiara jednocześnie jako tajemnica oraz jako wydarzenie historyczne. Zadanie teologa bowiem to nie tylko badanie Objawienia jako zespołu prawd wiary, lecz także studium nad interwencją Boga w historii ludzkości poprzez badania nad historią, ciałem i językiem Jezusa. Istotną cechą posługi teologa jest przynależność do społeczności Kościoła poprzez wiarę. Warunek ten jest na tyle istotny, że niespełnienie go neguje możliwość uznania danego uczonego za teologa.

Ujęcie J. MacQuarrie

Przekonanie o konieczności więzi pracy teologa z jedną wiarą chrześcijańską (por. Ef 4,5) znajduje w teologii protestanckiej wyraz w określeniu główny nurt tradycji /(ang.) main stream of tradition/. Według J. MacQuarrie, profesora Union Theological Seminary w Nowym Jorku w latach 1943-1966, teolog nie może się sprzeciwiać temu nurtowi tradycji w równym stopniu jak nie może tego czynić wobec Pisma Świętego:

Ujęcie Paula Tillicha

Według Paula Tillicha, teolog - analogicznie do filozofa - jest w swej refleksji rozpięty między konkretną egzystencjalną rzeczywistością a uniwersalnym logosem. Sytuacja ta jest trudna do zaakceptowania przez pobożny i wpływowy kościelny chór tych, którzy żyją w [kręgu] niepodważalnych twierdzeń. W ten sposób teologia może stać się kamieniem potknięcia dla kościoła. Może jednak stać się również demoniczną pokusą dla teologa. Niezależność, która jest koniecznym warunkiem pracy teologicznej, może zniszczyć jego konieczne zaangażowanie w wiarę. To napięcie jest ciężarem ale i wielkością każdej pracy teologicznej.

W ujęciu Karla Bartha

W ujęciu Karla Bartha z Bazylei, innego znanego XX w. teologa protestanckiego, głównym zadaniem, zarówno kaznodziei jak i teologa, jest mówienie o Bogu w sposób poważny, tzn. poruszając się w rzeczywistości objawienia i wiary. Będzie to oznaczało poszukiwanie Słowa Bożego, które często jest w konflikcie z zawikłaną naturą ludzkiego życia. By je odnaleźć, należy zwrócić się do Biblii. Karl Barth, wysuwał ten postulat dostrzegając braki racjonalistycznej postawy liberalnej teologii protestanckiej. Urodzony w 1886 r., odbył studia teologiczne w Bernie, Berlinie, Tybindze i Marburgu, przyswoił sobie metodologię rządzącą nowoczesną teologią protestancką – metodę historyczno-krytyczną. W swojej dojrzałej refleksji poszedł jednak w ślady swego ojca Johanna Friedricha, który posługę pastora zamienił na pracę wykładowcy w Kolegium Kaznodziejów w Bazylei - uczelni powołanej do życia, by kształcić kaznodziejów w teologii biblijnej wbrew panującym trendom teologii liberalnej. Karl Barth uważał, że zarówno jego nauczyciele W. Herrmann, A. von Harnack i E. Troeltsch, jak i większość teologów od czasów Reformacji, w mniejszym lub większym stopniu Słowo Boże zastąpili słowem ludzkim. Teologia została głęboko naznaczona humanistycznym, antropocentrycznym racjonalizmem. Barth krytykował za to szczególnie F. Schleiermachera, którego teologia dominowała w XIX w..