Teoria źródeł - Polski Serwis Naukowy

Diagram hipotezy czterech źródeł.
* zawiera większość Księgi Kapłańskiej
zawiera większość Księgi Powtórzonego Prawa
"Historia deuteronomiczna" - księgi Jozuego, Sędziów, 1-2. Samuela, 1-2. Królewskie

Teoria źródeł, hipoteza czterech źródeł, hipoteza JEPD, teoria uzupełnień – przyjmowana przez wielu biblistów hipoteza dotycząca autorstwa Pięcioksięgu, a także innych najstarszych ksiąg biblijnych (Księga Jozuego, Księga Sędziów), zakładająca długotrwały proces ich powstawania. Hipoteza czterech źródeł jest teorią ciągle rozwijającą się i kwestionowaną. Zdaniem większości teologów katolickich i części protestanckich nie sprzeciwia się natchnionemu charakterowi tekstu.

Bóg lub bóstwo – pojęcie istoty nadprzyrodzonej leżące u podstaw większości wierzeń religijnych. Zajmuje się nim teologia, a także filozofia i jest ono uważane za zagadnienie metafizyczno-egzystencjalne. Ze względu na duże zróżnicowanie rozumienia tego pojęcia, trudno jest o jego jednoznaczną definicję. Jako najbardziej różniące się od siebie, należy wyodrębnić definicje używane przez popularne religie politeistyczne i monoteistyczne, deizm, panteizm oraz panenteizm. Wśród religii monoteistycznych należy wyróżnić monoteizm trynitarny.

Mojżesz (łac. Moyses, hebr. מֹשֶׁה Mosze, arab. موسى, Musa) – postać biblijna, przywódca Izraelitów w okresie ich wyjścia z Egiptu i wędrówki do Ziemi Obiecanej. Żył prawdopodobnie w XIII-XII wieku p.n.e. (według Biblii 120 lat). Syn Amrama i Jokebed, brat Aarona i Miriam.

Niejednolitość stylistyczną Pięcioksięgu oraz powtórzenia opowiadań w różnych redakcjach dostrzegano wcześnie. Johann Gottfried Eichhorn (1752-1827) zaproponował, aby traktować go jako dokument zredagowany na podstawie dwóch niezależnych tekstów, które Jean Astruc z kolei określał jako dokument jahwistyczny (J) i dokument elohistyczny (E). Julius Wellhausen (1844-1918) wyodrębnił jeszcze inne źródło, które nazwał kodeksem kapłańskim (P). Później część tekstu przypisano jeszcze jednemu źródłu - deuteronomistycznemu (D). Podstawą do wyodrębnienia źródeł były:

Księga Powtórzonego Prawa [Pwt], Piąta Księga Mojżeszowa [5 Mojż] zamyka Torę, jest piątą księgą Starego Testamentu i Biblii. Nazwa księgi w języku hebrajskim to Dwarim דברים, czyli "słowa", od pierwszego jej wyrazu, w grece (Septuaginta - Δευτερονόμιον) i łacinie (Wulgata) - Deuteronomium, co oznacza "powtórzone prawo". Zawiera sporo nawiązań do poprzednich czterech ksiąg, w tym np. powtórzenie Dekalogu i innych przepisów. W księdze tej umieszczony jest również hymn Mojżesza.

Katolicyzm – doktryna Kościoła chrześcijańskiego – jednej z dwóch grup Kościołów, obok Kościoła prawosławnego, powstałych w wyniku rozłamu w Kościele chrześcijańskim w 1054 (tzw. schizmy wschodniej). Jedna z największych grup wyznań chrześcijańskich, obok prawosławia i protestantyzmu oraz ogół zasad wiary i życia religijnego do których odwołuje się Kościół rzymskokatolicki wraz z Kościołami wschodnimi pozostającymi z nim w pełnej jedności, wspólnoty tradycjonalistyczne, starokatolickie oraz część anglikańskich, liberalnych i niezależnych.

używanie różnych imion Bożych (Jahwe, Elohim) w różnych fragmentach tej samej księgi;

paralelizmy i podwójne, uważane za sprzeczne ze sobą opowiadania (np. dwa opisy stworzenia człowieka, przymierza Abrahama z Bogiem);

przerwy w ciągłości narracji;

różnice stylistyczne;

różnice w wiedzy, zainteresowaniach, poglądach teologicznych i prawnych domniemanych autorów;

implikacje polityczne związane z historią starożytnego Izraela.

Charakterystyka autorów źródeł:

Biblistyka - grupa dyscyplin naukowych zajmujących się badaniem Biblii. W ich skład wchodzi: introdukcja biblijna, egzegeza biblijna (Starego i Nowego Testamentu) oraz teologia biblijna.

Ezdrasz (V - IV w. p.n.e.) - kapłan żydowski, jeden z przywódców Żydów po powrocie z niewoli babilońskiej, znany jako przepisywacz Prawa Mojżeszowego. Miał znaczący wkład w skompletowanie i zachowanie tekstu Starego Testamentu.

J - Jahwista: zwykle nazywa Boga Jahwe; posługuje się najstarszą formą języka hebrajskiego o doskonałym stylu; przedstawia wydarzenia z punktu widzenia plemienia judzkiego (Królestwa Judy) z podkreśleniem Aaronickiego kapłaństwa. Jahwista czasami używa imienia Elohim, które występuje w dialogach.

E - Elohista: nazywa Boga El i Elohim (aż do objawienia imienia JHWH Mojżeszowi), odzwierciedla poglądy kapłanów z Szilo i plemion północnych (Królestwa Izraela).

P - źródło kapłańskie: przedstawia Boga (Elohim, El Szadaj) jako nielitościwego i dalekiego od ludzi, zawiera szczegółowe przepisy prawno-rytualne, powtarza wiele fragmentów J i E znacznie gorszym stylem i późniejszą hebrajszczyzną, przedstawia poglądy kapłanów ze Świątyni Jerozolimskiej z czasów Ezechiasza, wprowadza wiele zestawień genealogicznych i dat, stanowi główne źródło dla Księgi Kapłańskiej.

D - Deuteronomista: odmienny stylistycznie, dbały o ścisłość, odzwierciedlający poglądy kapłanów z czasów króla Jozjasza; przypisuje mu się prawie całość Księgi Powtórzonego Prawa, a także znaczne fragmenty Księgi Jozuego, Księgi Sędziów, obu Ksiąg Samuela i obu Ksiąg Królewskich.

Teoria źródeł przedstawia zatem tekst Pięcioksięgu jako kompromis między sakralnymi tekstami autorstwa kapłanów Północy (Szilo) i Południa (Jerozolima) oraz związanymi z późniejszymi reformami królów judzkich - Ezechiasza i Jozjasza. Prawdopodobnie w czasach Ezdrasza po niewoli babilońskiej powierzono redaktorowi (określanemu jako R) uzgodnienie podwójnych narracji JE (wcześniej połączonych dokumentów J i E) oraz P, a także niespójnych przepisów prawnych P i D.

Protestantyzm — jedna z głównych gałęzi chrześcijaństwa, obok katolicyzmu i prawosławia, na którą składają się wyznania religijne powstałe na skutek ruchów reformacyjnych wewnątrz Kościoła rzymskokatolickiego rozpoczętych wystąpieniem Marcina Lutra w XVI wieku oraz ruchów przebudzeniowych w łonie macierzystych wyznań protestanckich w kolejnych stuleciach.

Julius Wellhausen (ur. 17 maja 1844, zm. 7 stycznia 1918) - niemiecki znawca biblii i orientalista, twórca teorii czterech źródeł. Prekursor i główny twórca metody krytyki historycznej w obrębie badań biblijnych. Jego prekurosorami byli A. Kuenen i K.H. Graf. Ci badali źródło kapłańskie w Pięcioksięgu, i przesunęli datę jego powstania do czasów po niewoli babilońskiej. Doszli do przekonania, że jedną i tą samą księgą są Księga Powtórzonego Prawa i księga prawnicza. Głównym efektem badan Wellhausena było ustalenie źródeł odzwierciedlających pewne etapy historii Izraela i wyznaczenie tym poszczególnym warstwom literackim rangi znaczeniowej w całokształcie historii Izraela. Jego twórczość obarczano jednakże zarzutami o hegelianizm i ewolucjonizm. (Julius Wellhausen żył i tworzył pod wpływem filozofii Hegla oraz ewolucjonistycznej teorii Darwina.) Autor m.in. Die Komposition des Hexateuchs (1876), Proglegomena zur Geschichte Israels (1875). W wydaniu trzecim swojej drugiej książki zastosował do religii Starego Testamentu teorię ewolucji, proponując poniższy schemat:

Przypisy

Richard Elliott Friedman Księga ukryta w Biblii, Da Capo 2000, ISBN 83-7157-554-8, str. 326.

Bibliografia

Richard Elliott Friedman, Księga ukryta w Biblii, Da Capo 2000, ISBN 83-7157-554-8

John William Rogerson, Powstawanie Pięcioksięgu. Cztery wykłady, UAM, Poznań 2006, ISBN 83-89361-95-7

Niewola babilońska – zwyczajowe określenie wygnania Żydów z Judy, trwającego od 587 do 539 roku p.n.e.. Termin "niewola" jest nieadekwatny, gdyż deportowani Żydzi nie byli traktowani jak niewolnicy[1].

Księga Jozuego [Joz] jest szóstą księgą Starego Testamentu. Zawiera kontynuację wydarzeń opisanych w poprzedniej księdze - Księdze Powtórzonego Prawa. Jest niezależna od Pięcioksięgu. Kanon Żydowski zalicza ją do "Proroków Starszych". Na wyraźny rozdział między Prawem (Tora), a księgami następnymi wskazuje zarówno centralna postać tej księgi, jak i gatunek literacki. Duży wpływ na kompozycje księgi miała tradycja deuteronomiczna. Księga ta zachęca wiernych do wytrwałości w wyznawaniu wiary i niemieszania się z ludnością pogańską (synkretyzm religijny).