Teoria Deng Xiaopinga - Polski Serwis Naukowy

Teoria Deng Xiaopinga (dengizm) – chińska ideologia (post)komunistyczna, stworzona przez Deng Xiaopinga, przywódcę Komunistycznej Partii Chin w latach 1978–1997. Dengizm wyewoluował z maoizmu, w przeciwieństwie do którego zreinterpretował jednak teorię marksistowską w duchu konfucjańskim. Źródłem dengizmu była pragmatyczna frakcja Komunistycznej Partii Chin kierowana przez premiera Zhou Enlaia, która ukształtowała się w trakcie walki o władzę z radykalną frakcją Jiang Qing (tzw. "kampanii przeciw Konfucjuszowi"). Dengizm odwołuje się do dziedzictwa maoizmu - krytykował wprawdzie niektóre epizody w historii Chińskiej Republiki Ludowej (zwłaszcza Wielki Skok naprzód i rewolucję kulturalną) ale podkreślał sukcesy nierozerwalnie związane z kierownictwem Mao. W jego ujęciu "nie należy twierdzić, że myśli Mao Zedonga /.../ są nowym etapem w rozwoju marksizmu, /.../ jednak są one zastosowaniem i rozwinięciem marksizmu-leninizmu w Chinach".

Komunistyczna Partia Chin (chin. upr. 中国共产党, chin. trad. 中國共産黨, pinyin: Zhōngguó Gòngchǎndǎng) – rządząca partia narodowa w Chińskiej Republice Ludowej, założona w roku 1921. Do 1927 współpracowała z Kuomintangiem, następnie toczyła z nim wojnę domową do 1949 z przerwą w latach 1937-1945, kiedy to obie partie zawarły taktyczny sojusz przeciwko japońskim najeźdźcom.

Wielka proletariacka rewolucja kulturalna (chin. upr. 无产阶级文化大革命, chin. trad. 無產階級文化大革命, pinyin wúchǎn jiējí wénhuà dà gémìng; często skracane do 文化大革命 (wénhuà dà gémìng, wielka rewolucja kulturalna) lub po prostu 文革 (wéngé, kulturalna rewolucja)) – wielki ruch społeczno-polityczny w Chinach zainicjowany w 1966 roku przez Mao Zedonga, jako próba wyeliminowania jego politycznych rywali i wprowadzenia w życie własnych koncepcji ideologicznych (maoizmu). Chociaż oficjalnie została zakończona przez Mao w 1969 roku, faktycznie trwała do chwili aresztowania tzw. bandy czworga w 1976 roku.

Kluczowymi pojęciami dengizmu są "cztery modernizacje" i "cztery podstawowe zasady" - o ile pierwsze oznacza modyfikację maoizmu, to drugie podkreśla ciągłość z ideologią komunistyczną. Cztery modernizacje oznaczają unowocześnienie przemysłu, rolnictwa, obrony narodowej oraz nauki i techniki, cztery podstawowe zasady to: socjalistyczna droga rozwoju, dyktatura proletariatu, kierownicza rola partii komunistycznej oraz marksizm-leninizm i myśl Mao Zedonga.

Konfucjanizm (儒學, rúxué ?/i, lub 儒家, rújiā) – system filozoficzno-religijny zapoczątkowany w Chinach przez Konfucjusza (Kong Fuzi, Kongzi) w V wieku p.n.e., a następnie rozwinięty m.in. przez Mencjusza (konfucjanizm idealistyczny) i Xunzi (konfucjanizm realistyczny) w III wieku p.n.e. Konfucjanizm głosi, że zbudowanie idealnego społeczeństwa i osiągnięcie pokoju na świecie jest możliwe pod warunkiem przestrzegania obowiązków wynikających z hierarchii społecznej oraz zachowywania tradycji, czystości, ładu i porządku.

Nikołaj Iwanowicz Bucharin (Николай Иванович Бухарин) (ur. 9 października 1888 w Moskwie, zm. 15 marca 1938 tamże) – działacz partii bolszewickiej.

Postulat modernizacji wynikał z przyjęcia sprzecznego z maoizmem hasła, że "Ubóstwo to nie socjalizm". Prowadziło to do zaakceptowania mechanizmów wolnorynkowych i otwarcia na świat, a w konsekwencji też zróżnicowania majątkowego społeczeństwo. Dystansując się od radykalnego egalitaryzmu maoistów Deng głosił: "Zezwalamy, żeby najpierw pewne regiony i niektórzy ludzie osiągnęli zamożność, by tą drogą stopniowo doprowadzić w końcu do powszechnego dobrobytu, zapobiegając jednocześnie polaryzacji społeczeństwa". Podkreślał jednak, że perspektywiczne cele ustroju nie ulegają zmianie a gospodarka musi pozostawać pod kontrolą państwa: "nie powstanie u nas nowa burżuazja. Podstawowe środki produkcji należą do państwa /.../ Przedsiębiorstwa prowadzone wspólnie z cudzoziemcami również są w połowie własnością socjalistyczną".

Titoizm to termin określający ideologię polityczną nazwaną od jugosłowiańskiego przywódcy Josipa Broz Tito, przede wszystkim używany dla opisu "schizmy" pomiędzy Jugosławią a Związkiem Radzieckim po zakończeniu II wojny światowej, kiedy to Związek Komunistów Jugosławii odmówił dalszego podporządkowywania się rozkazom płynącym z Moskwy.

Jiang Qing (chin. 江青, pinyin Jiāng Qīng; ur. w marcu 1914, zm. 14 maja 1991) – czwarta żona Mao Zedonga, która jako główny członek tzw. bandy czworga miała wielki wpływ na przebieg rewolucji kulturalnej (1966-1976). Z zawodu była aktorką.

"Cztery podstawowe zasady" warunkowały utrzymywanie dyktatury Komunistycznej Partii Chin. Deng ostrzegał: "Bez ideałów, bez dyscypliny kraj nasz /.../ może przekształcić się w ławicę lotnego piasku", dlatego "Bez takiego środka jak dyktatura nie można się obejść". Choć krytykował nadmierną centralizację i system dożywotniego piastowania stanowisk, to zarazem wypowiadał się przeciw trójpodziałowi władzy i doprowadził do zniesienia konstytucyjnych gwarancji wolności słowa ("czterech wielkich swobód"). Chiński model ustroju objaśniał następująco: "Jakiej demokracji potrzebuje dziś naród chiński? Może to być tylko demokracja socjalistyczna - zwana też demokracją ludową - a nie burżuazyjna demokracja, oparta na indywidualizmie. Demokracja ludowa wiąże się nierozłącznie z dyktaturą wobec wrogich sił /.../ W ustroju tym interesy indywidualne są podporządkowane interesom zbiorowym, /.../ a doraźne interesy - interesom długofalowym".

Maoizm (chin. upr. 毛泽东思想, chin. trad. 毛澤東思想, pinyin Máo Zédōng Sīxiǎng) jest wersją ideologii komunistycznej opartą na ideach przywódcy Komunistycznej Partii Chin i Chińskiej Republiki Ludowej Mao Zedonga i święciła ona największe tryumfy za jego życia. Po śmierci Mao w 1976 r. jego ideologia straciła w Chinach na znaczeniu. W latach 80. została praktycznie wyparta przez dengizm, który w latach 90. uzupełniła Zasada Trzech Reprezentacji Jiang Zemina. Maoizm odgrywał znaczną rolę w ruchach kontrkulturowych w 1968 roku we Europie Zachodniej (Maj 1968), inspirował partie i ruchy partyzanckie w wielu krajach Trzeciego Świata.

Spoiwem państwa miał być patriotyzm wyrażający się w akcentowaniu pryncypiów niepodległości i suwerenności ("Niech żaden obcy kraj nie żywi nadziei, że Chiny staną się jego wasalem") oraz w haśle "socjalizmu o chińskiej specyfice". Deng pozostał też wierny maoistowskiemu purytanizmowi obyczajowemu głosząc, że "będziemy przeciwdziałać zewnętrznym wpływom zepsucia i demoralizacji".

Mimo rdzennie chińskiego charakteru dengizm znajduje analogię w innych próbach dostosowania ideologii komunistycznej do lokalnych warunków, np. w Nowej Polityce Ekonomicznej i jej teoretycznym uzasadnieniu stworzonym przez Nikołaja Bucharina, w koncepcjach Earla Browdera czy titoizmie. Polskim zwolennikiem dengizmu był m.in. ekonomista doc. Mieczysław Rakowski, autor książki "Przemiany i szanse socjalizmu" (Warszawa 2004).

Przypisy

Wpływ konfucjanizmu wyraża się np. w idei, że "Kierować, to znaczy: służyć". Deng Xiaoping, Chińska droga do socjalizmu, Warszawa 1988, s. 317; por. Krzysztof Gawlikowski, Konfucjański model państwa w Chinach, Warszawa 2009, s. 85-92.
Krzysztof Gawlikowski, Nowa batalia o Konfucjusza, Warszawa 1976, s. 189-420
Deng Xiaoping, Chińska droga do socjalizmu, Warszawa 1988, s. 213-214
Deng Xiaoping, Chińska droga do socjalizmu, Warszawa 1988, s. 382
Deng Xiaoping, Chińska droga do socjalizmu, Warszawa 1988, s. 106
↑ Deng Xiaoping, Chińska droga do socjalizmu, Warszawa 1988, s. 285
Deng Xiaoping, Chińska droga do socjalizmu, Warszawa 1988, s. 312
↑ Deng Xiaoping, Chińska droga do socjalizmu, Warszawa 1988, s. 341
Deng Xiaoping, Chińska droga do socjalizmu, Warszawa 1988, s. 298-299
Deng Xiaoping, Chińska droga do socjalizmu, Warszawa 1988, s. 308
Deng Xiaoping, Chińska droga do socjalizmu, Warszawa 1988, s. 170, 239, 266, 340
Deng Xiaoping, Chińska droga do socjalizmu, Warszawa 1988, s. 117
Deng Xiaoping, Chińska droga do socjalizmu, Warszawa 1988, s. 271
Deng Xiaoping, Chińska droga do socjalizmu, Warszawa 1988, s. 271, 250-251
Cezary Sikorski, Cienie NEP-u, Warszawa 1986, s. 63-83, 103-115
Włodzimierz Batóg, Wywrotowcy? Komunistyczna Partia USA we wczesnym okresie zimnej wojny, Warszawa 2003, s. 41-42