Tereny zielone w Białymstoku - Polski Serwis Naukowy

Tereny zielone zajmują około 32% powierzchni Białegostoku. Parki i skwery oraz 1 779 ha lasów znajdujących się w granicach miasta tworzą specyficzny mikroklimat. W obrębie Białegostoku znajdują się dwa rezerwaty przyrody, o łącznej powierzchni 105 ha, będące pozostałościami Puszczy Knyszyńskiej. W granicach aglomeracji znalazł się również fragment Narwiańskiego Parku Narodowego.

Rezerwat przyrody Antoniuk - rezerwat przyrody położony na terenie gminy Białystok w województwie podlaskim, administrowany przez Nadleśnictwo Dojlidy.

Pałac Krusensternów, później Rüdigerów i Lubomirskich, zbudowany przez barona Aleksandra Krusensterna w połowie XIX w. w stylu neoklasycystycznym. W czasie II wojny światowej białostocka siedziba gauleitera Prus Ericha Kocha. Spalony w 1944 r., odbudowany w latach 1956-1957. Pałac znajduje się w dzielnicy Dojlidy, otoczony jest XIX-wiecznym parkiem. Obecnie mieści się tu Wyższa Szkoła Administracji Publicznej.

Lasy i parki

Park Branickich

Osobny artykuł: Park Branickich w Białymstoku.

Zespół pałacowo - parkowy Branickich w Białymstoku zwany także Wersalem Podlasia, a także bywa określany mianem Polski Wersal czy Wersalem Północy znajduje się w obrębie ulic Legionowej i Akademickiej. Stanowią go liczne zabudowania i ogrody. Park ze względu na nierówną rzeźbę terenu usytuowany jest na dwóch parterach (poziomach): górnym i dolnym. Osią kompozycji jest aleja główna, wzdłuż której urządzono osiem bukszpanowych, strzyżonych parterów dywanowych, wysypywanych białym i czerwonym piaskiem. Wzdłuż alei ustawione są na postumentach kamienne rzeźby, naprzemiennie - rzeźby figuralne: (Diana I, Diana II, Wenus, Flora, Akteon, Adonis, Apollo, Bachus) i wazony. Główną aleję kończy most flankowany.
Po południowej stronie salonu parterowego, usytuowany jest dawny boskiet z alejkami, kontynuującymi osie widokowe i kompozycyjne części parterowej. Na zakończeniu głównej osi poprzecznej, przy murze ogrodzenia - zrekonstruowany został pawilon włoski. Taras górny, otoczony od strony parterów bukszpanowych balustradą tralkową, wzmocniony jest murem oporowym biegnącym wzdłuż kanału w kształcie litery "L".

Taras - celowe ukształtowanie terenu (naturalne lub sztuczne) nadające ogrodom specyficzny, schodkowy wygląd. Poziome płaszczyzny wzmacniane były murem stawianym od strony stoku. Wzmocnienie zabezpieczało płaszczyznę tarasu przed zniszczeniem (rozmyciem wodą deszczową). Ogrody tarasowe znano w starożytności (Babilon, kraje muzułmańskie, Ameryka Południowa), w czasach nowożytnych najpopularniejsze w okresie renesansu i baroku we Włoszech.

Augustów (lit. Augustavas ros. Августов) – miasto w województwie podlaskim, w powiecie augustowskim. W latach 1975-1998 administracyjnie należało do województwa suwalskiego. Miasto jest także siedzibą władz wiejskiej gminy Augustów.

Zwierzyniec

Osobny artykuł: Park Zwierzyniec w Białymstoku.

Na południowych peryferiach Białegostoku rozciągał się ogromny zwierzyniec Branickich, stykając się swą północną granicą z terenami pałacowymi. Zwierzyniec miał ok. 14 wiorst obwodu, otoczony był różnymi ogrodzeniami i rowami, do jego wnętrza prowadziła wielka brama kamienna. Szczegółów o tym kolosalnym zwierzyńcu znamy mało. Obszar jego wskazuje, że prowadzony był według nowoczesnych wzorów, że zamieszkujące go zwierzęta nie odczuwały niewoli. Wiemy o wysoko postawionych, dobrze produkujących bażantarni i kuropatwiarni (znajdującej się naprzeciwko kaplicy św. Rocha). Gorzej przedstawiała się hodowla pstrągów, które stale ginęły, w końcu pstrągarnie zajęły dzikie kaczki i łabędzie. W sąsiedztwie parku pomieszczono dwa reprezentacyjne zwierzyńce jeleni i danieli. Liczba jeleni przewyższała 60, danieli zaś 100 okazów. Na początku XIX wieku nastąpił upadek tego wspaniałego kompleksu. Terenom Zwierzyńca nadano status lasu komunalnego, a jego obszar zaczął się zmniejszać. Część zachodnią zabudowano koszarami, połacie wykarczowano na pola uprawne i ogrody. Jednak już pod koniec XIX w. zadbano o Las Zwierzyniecki. Wytyczono alejki spacerowe, pobudowano bufety. W tak zwanym Parku Rozkoszy wzniesiono teatr letni, restauracje i inne obiekty rozrywkowe. Do miejsca tego w roku 1895 doprowadzono "konkę" - linię tramwajową. Zwierzyniec stał się miejscem wypoczynku i rozrywki. Po odzyskaniu niepodległości, przy skrzyżowaniu obecnych ulic 11 Listopada i Zwierzynieckiej założono cmentarz wojskowy, na którym w 1932 roku wystawiono pomnik, według projektu inż. Jarosława Girina, upamiętniający polskich żołnierzy poległych w wojnie o niepodległość. W głównej alei Parku Zwierzynieckiego wzniesiono pomnik poświęcony żołnierzom 42 pp., którego odsłonięcie miało miejsce 30 listopada 1930 roku, w setną rocznicę wybuchu powstania listopadowego. Po drugiej stronie ul. 11 Listopada zlokalizowano stadion sportowy, korty tenisowe i strzelnicę. W roku 1920 Las Zwierzyniecki nazwano "Parkiem Miejskim 3 Maja". Obecnie na terenie Parku Zwierzyńca znajduje się m.in. Zoo "Akcent", stadion lekkoatletyczny i lodowisko. Część Lasu Zwierzynieckiego stanowi rezerwat przyrodniczy.

Adonis (gr. Ἄδωνις Adōnis, łac. Adonis) – postać mitologii greckiej, w starożytności podmiot czci boskiej i kultu religijnego, piękny młodzieniec, ulubieniec Afrodyty. Jego genealogia za Hezjodem (ok. 700 r.p.n.e.) wygląda następujaco: syn Fojniksa i Alfesibei; zaś według późniejszych źródeł syn Myrry i Kinyrasa lub zrodzony z kazirodczego związku Myrry i jej ojca Tejasa.

Kuropatwa (Perdix perdix) – gatunek dużego, osiadłego ptaka z rodziny kurowatych (Phasianidae). Zamieszkuje niemal całą Europę oraz Azję Środkową. W górach może osiągać 2500 m n.p.m. (w Tatrach do 1700 m n.p.m.). Wprowadzona przez człowieka do Ameryki Północnej. Populacja podlega znacznym wahaniom, liczebność ptaków zależy od ostrości zimy oraz pogody w czerwcu i lipcu, gdy wykluwają się pisklęta, które są bardzo wrażliwe na przemoknięcie i wychłodzenie.

Planty

Osobny artykuł: Planty (Białystok).

Ogród miejski powstał u schyłku XIX wieku, częściowo w miejscu osuszonego dawnego stawu pałacowego, w obrębie obecnych ulic Pałacowej, Branickiego i Mickiewicza. Został zaprojektowany przez warszawskiego ogrodnika Waleriana Kronenberga w stylu naturalistycznym.

Pomnik przyrody – termin ten został wprowadzony przez Aleksandra von Humboldta na przełomie XVIII i XIX wieku, co dało początek kierunkowi konserwatorskiemu w ochronie przyrody.

Bażantarnia to ogrodzony teren, na którym hodowano bażanty. Wewnątrz, wśród drzew i krzewów, były zabudowania mieszkalne bażantarnika i ogrzewane w zimie pomieszczenia dla bażantów.

Park Planty w Białymstoku

Posiadał zróżnicowaną szatę zieleni, przedzielała go nieregularna sieć dróg i alejek. Początkowo park ogrodzono parkanem drewnianym, a w latach 1908-1910 parkanem metalowym z trzema ozdobnymi bramami według projektu inż. Kołuby. Ogrodzenie to przetrwało do 1934 roku. W parku zbudowano jedną z dwóch fontann, przewidzianych w kontrakcie pomiędzy miastem a wodociągami oraz pawilon restauracyjny. Rozbudowę Parku Miejskiego, zwanego Plantami, rozpoczęto w 1933 roku z inicjatywy ówczesnego wojewody Mariana Zyndrama-Kościałowskiego, który przekazał miastu państwowe grunty o powierzchni 28 ha. Obszar ten był położony między obecnymi ulicami: Mickiewicza, Świętojańską, Akademicką i Legionową. Autorem projektu był inż. Stanisław Grall - od 1934 r. kierownik Plantacji Miejskich. W przeciągu dwóch lat wykonano roboty niwelacyjne, wytyczono nowe aleje, zasadzono ok. 600 drzew 34 gatunków, ustawiono oryginalne latarnie i żeliwne ławki. Park Miejski stanowił kompilację geometrycznego stylu francuskiego i swobodnego, naturalnego układu krajobrazowego. Przez park biegła szeroka promenada z kwietnymi parterami dywanowymi. W centrum umieszczono prostokątny basen z fontanną. Przy ul. Mickiewicza, vis-à-vis Izby Skarbowej i Gimnazjum Żeńskiego im. Anny z Sapiehów Jabłonowskiej, utworzono rosarium. Były to tunele z pnących róż, szpalery bukszpanów, bramy obrośnięte roślinami.

Daniel (Dama dama) – gatunek ssaka z rodziny jeleniowatych o wyglądzie i trybie życia podobnym do jelenia szlachetnego. Pochodzi z Azji Mniejszej. Sprowadzony przez Fenicjan, a później Rzymian na obszary śródziemnomorskie, rozpowszechniony w wielu krajach, również w Polsce.

Pomnik Bohaterów Ziemi Białostockiej – pomnik w Białymstoku umiejscowiony na terenie parku Centralnego, na przeciw placu Uniwersyteckiego, upamiętniający poległych i pomordowanych mieszkańców Białostocczyzny za Wolną Polskę w formie monumentu o wysokości około 17 m.

Połączenie Zwierzyńca z Plantami

W marcu 1935 roku rozebrano dawną zajezdnię tramwajową przy ulicy Świętojańskiej, otwierając tym samym perspektywę z jednej strony na Zwierzyniec, z drugiej na budujący się Dom Ludowy im. Marszałka Piłsudskiego (1934-38, ob. Teatr Dramatyczny). W ten sposób nastąpiło połączenie Parku Miejskiego im. Księcia J. Poniatowskiego z Parkiem Miejskim 3 Maja. Białystok jest jednym z niewielu miast, w którym wchodząc do parku w śródmieściu, można wyjść poza granicę miasta, nie wychodząc wcale z terenów zielonych.

Sokółka to miasto w woj. podlaskim, siedziba powiatu sokólskiego i gminy miejsko-wiejskiej Sokółka, przy drodze krajowej nr 19. Prawa miejskie nadane zostaly Sokółce w roku 1609. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. białostockiego.

Pomnik – dzieło rzeźbiarskie lub rzeźbiarsko-architektoniczne, posąg, obelisk, płyta itp., wzniesione dla upamiętnienia osoby lub zdarzenia historycznego.

Park Centralny

Osobny artykuł: Park Centralny w Białymstoku.

Park o powierzchni 3,27 ha jest zieloną enklawą w samym centrum miasta, w sąsiedztwie Placu Uniwersyteckiego u zbiegu ulic Kalinowskiego i Marjańskiego. Założony w roku 1948 r. (faktycznie budowę parku zakończono w latach 70-tych XX w.) na terenie dawnego cmentarza żydowskiego. Na trenie parku znajdują się Białostocki Teatr Lalek, Opera i Filharmonia Podlaska oraz Pomnik Bohaterów Ziemi Białostockiej i zabytkowa cerkiew św. Marii Magdaleny.

Tramwaj (z ang. tram way - linia tramwajowa, tram - tramwaj) – pojazd szynowy służący do transportu miejskiego, poruszający się w ruchu mieszanym po jezdni lub na wydzielonym albo niezależnym torowisku. Istnieją sieci przebiegające częściowo w tunelach.

Balas, także balasek, balaska, tralka – w architekturze słupek balustrady złożony na ogół z dwóch dzbanuszków zwanych też lalkami, połączonych ze sobą podstawami.

Rezerwat przyrody Antoniuk

Osobny artykuł: Rezerwat przyrody Antoniuk.

Rezerwat przyrody położony na północnym obrzeżu Białegostoku, w uroczysku Antoniuk, na terenie Obrębu i Nadleśnictwa Dojlidy. Powierzchnia rezerwatu wynosi 70,07 ha. Celem rezerwatu jest zachowanie w naturalnym stanie fragmentu lasu charakterystycznego dla Wysoczyzny Białostockiej.

Na mapach: 53°06′56.2″N 23°09′54″E / 53.115611, 23.165 Rezerwat przyrody Las Zwierzyniecki - rezerwat przyrody położony na terenie gminy Białystok w województwie podlaskim.

Walerian Kronenberg (ur. 1859, zm. 27 listopada 1934 w Warszawie), ogrodnik i planista, jeden z ważniejszych twórców założeń ogrodowych w Polsce XIX i XX w.

Rezerwat przyrody Las Zwierzyniecki

Osobny artykuł: Rezerwat przyrody Las Zwierzyniecki.

Rezerwat o pow. 33,84 ha. Leży w południowej części Białegostoku, w środkowej części Parku Zwierzynieckiego. Celem rezerwatu jest zachowani w naturalnym stanie fragmentu lasu dla potrzeb dydaktyki i rekreacji.

Park Zwierzyniec – modernistyczny park w Białymstoku utworzony na przełomie lat 20. i 30. XX wieku według projektu J. B. Rybolowicza. Obszar parku wynosi 16,2 ha. Białystok jest jednym z niewielu miast, w którym można przebyć drogę ze śródmieścia do granic miasta, przebywając cały czas na terenach zielonych.

Figura serpentinata to kompozycja rzeźbiarska lub malarska, w której autor posłużył się, czasem nawet nienaturalnym, skręceniem ciała portretowanej przez siebie postaci, w celu nadania jej lekkości i dynamiki.

Pomniki przyrody

Osobny artykuł: Pomnik Konstytucji 3 Maja w Białymstoku.

W Białymstoku zarejestrowano 14 drzew pomnikowych.

Inne

W Białymstoku istnieją także: Las Pietrasze (część to rezerwat "Antoniuk"), Uroczysko "Bagno", Las Solnicki, Las Komunalny (dwa), Las Wesołowski, Park Lubomirskich (wokół Pałacu Lubomirskich), Park im. J. Dziekońskiej, Las Bacieczkowski, Park Antoniuk, Park Poniatowskiego.

Szpaler to jednorzędowe nasadzenie drzew, których korony, dzięki odpowiednim zabiegom pielęgnacyjnym, tworzą zwartą ścianę zieleni. Podobnie jak żywopłot szpaler jest jedną z podstawowych form nasadzeń parkowych. Szpalerowi zwykle pozostawia się swobodę wzrostu wzwyż natomiast przycina się gałęzie zewnętrzne, wzdłuż linii sadzenia tworząc "zielony płot – zasłonę". Dwa równoległe do siebie szpalery tworzą aleję.

Kompozycja – w sztukach plastycznych układ elementów zestawionych ze sobą w taki sposób, aby tworzyły one harmonijną całość. Kompozycją określa się również samo dzieło, zawierające połączone ze sobą składniki.

Powierzchnia białostockich parków

Łączna powierzchnia ok. 82 ha.

Park Branickich - 9,57 ha

Planty - 14,94 ha

Park księcia Poniatowskiego - 4,76 ha

Park Zwierzyniec - 16,2 ha

Park Lubomirskich - 12,25 ha

Park Centralny - 3,27 ha

Park im. J. Dziekońskiej - 4,52 ha

Park Antoniuk - 16 ha

Pozostałe

Ogródki działkowe

Ich całkowita powierzchnia wynosi 427 ha. Największe skupiska ogródków działkowych występują: w dolinie Dolistówki, pomiędzy osiedlami Bagnówka i Pieczurki; w okolicach lotniska Krywlany; wzdłuż linii kolejowej Białystok-Sokółka, pomiędzy trasami wylotowymi na Augustów i Supraśl.

Flora (z łac. Flora – rzymska bogini kwiatów) – wykaz gatunków roślin występujących na określonym obszarze, zwykle bez gatunków uprawianych (np. flora roślin naczyniowych Polski). Zakres flory może być ograniczany do określonego biotopu (np. flora górska) lub określonej formacji roślinnej (np. flora lasu deszczowego). Ogół gatunków występujących w określonym obszarze i czasie geologicznym zachowanych w postaci skamieniałości roślinnych to flora kopalna (np. flora trzeciorzędu).

Pomnik Konstytucji 3 Maja - zielony pomnik przyrody w Białymstoku umiejscowiony na terenie Lasu Zwierzynieckiego, upamiętniający fakt odzyskania przez Polskę niepodległości, a także symbol wolności Polski – Konstytucję 3 Maja.

Cmentarze

W Białymstoku istnieją 24 cmentarze zajmujące łączną powierzchnię 194 ha.