Święta Teresa z Ávili, nazywana również Teresą od Jezusa, Teresą Wielką (dla odróżnienia od świętej Teresy z Lisieux zwanej Małą Tereską), Teresą Hiszpańską, właściwie Teresa Sánchez de Cepeda y Ahumada (ur. 28 marca 1515 w Gotarrendura (Ávila) w Hiszpanii, zm. 4 października 1582 w Alba de Tormes w Hiszpanii) – hiszpańska mistyczka, karmelitanka, pisarka kontrreformacji i teolog życia kontemplacyjnego. Była również reformatorką zakonu karmelitów i wraz z świętym Janem od Krzyża jest uważana za założycielkę karmelitów bosych.

W roku 1622, 40 lat po śmierci, została kanonizowana przez papieża Grzegorza XV. W roku 1970, została uznana doktorem Kościoła przez papieża Pawła VI. Jej książki, włączając jej autobiografię, Księga Życia, i jej przełomowe dzieło, Twierdza wewnętrzna, są integralną częścią literatury hiszpańskiego Renesansu, jak również chrześcijańskiego mistycyzmu i chrześcijańskiej medytacji, którą opisuje w swym ważnym dziele Droga Doskonałości.

Młodość

Teresa z Ávili urodziła się w roku 1515 w Gotarrendura, w prowincji Ávila, w Hiszpanii. Jej dziadek, Juan de Toledo, był marranem (Żydem nawróconym na chrześcijaństwo) i został skazany przez hiszpańską Inkwizycję za rzekomy powrót do wiary żydowskiej. Jej ojciec, Sánchez de Cepeda, kupił tytuł szlachecki i skutecznie zasymilował się z chrześcijańskim społeczeństwem. Matka Teresy, Beatriz, bardzo gorąco chciała wychować swą córkę na pobożną chrześcijankę. Teresa z Ávili, jako dziecko była zafascynowana żywotami świętych i w wieku siedmiu lat, wraz ze swym bratem Rodrigo, uciekła z domu, by oddać życie jako męczennica wśród Maurów. Wujek Teresy, który wracał właśnie do miasta, zatrzymał ich, gdy byli już poza jego murami.

Po śmierci matki, w roku 1530, ojciec oddał Teresę pod opiekę augustianek w Ávili. Przebywając tam Teresa podjęła decyzję, by oddać swe życie Bogu i wstąpić do zakonu. W roku 1534, potajemnie wstąpiła do zakonu karmelitanek w Ávili. Będąc w tym klasztorze Teresa bardzo ciężko chorowała. Na początku tego czasu kłopotów ze zdrowiem, doświadczyła okresu ekstaz religijnych dzięki lekturze książki religijnej „Tercer abecedario espiritual” (napisanej przez Francisco de Osuna i wydanej w roku 1527). To dzieło, na wzór podobnych dzieł średniowiecznych mistyków, składało się ze wskazania kierunków, w których należy badać sumienie, wskazań dotyczących wewnętrznego duchowego skupienia i wewnętrznej kontemplacji. Studiowała również inne ascetyczne dzieła mistyków, takie jak „Tractatus de oratione et meditatione” świętego Piotra z Alkantary i może wiele z tych, na których święty Ignacy Loyola oparł swe Ćwiczenia Duchowe.

Teresa z Ávili twierdziła, że podczas okresu swych chorób wzrosła z najniższego poziomu rozwoju duchowego, „wspomnienie”, do drugiego, „kontemplacji w ciszy” lub nawet do najwyższego, „oddania się ekstazie”, który oznacza doskonałe zjednoczenie z Bogiem. Powiedziała, że w ostatnim etapie ciężkich chorób często otrzymywała obfity „dar błogosławionych łez”. Gdy rozróżnienie pomiędzy grzechem ciężkim, a lekkim, sformułowane przez Kościół katolicki, stało się dla niej w pełni zrozumiałe, zdała sobie sprawę z okropności grzechu i z dziedzicznej natury grzechu pierworodnego. Poznała również własną naturalną niemoc w konfrontacji z grzechem i konieczność bezwzględnego podporządkowania się Bogu.

Około roku 1556, przyjaciele Teresy z Ávili zasugerowali, że jej nowo odkryta wiedza jest dziełem diabła, a nie Boga. Zaczęła więc stosować praktyki pokutnicze i umartwiać się, chcąc w ten sposób odpokutować swoje odejście od nauki Kościoła katolickiego. Jej spowiednik, jezuita święty Franciszek Borgiasz, jednakże zapewniał ją o boskim pochodzeniu jej przemyśleń. W roku 1559, w święta świętego Piotra, Teresa z Ávili doświadczyła widzenia Jezusa Chrystusa, który ukazał jej się w postaci cielesnej, choć niewidzialny. Była ona całkowicie przekonana o prawdziwości tej wizji. Widzenia Jezusa Chrystusa trwały w sposób nieprzerwany przez okres ponad dwóch lat. W innej wizji, Serafin wielokrotnie wbił w jej serce rozżarzony do czerwoności czubek złotej lancy, powodując niepojęty duchowo-fizyczny ból.

Teresa z Ávili tak opisuje tę scenę:

"Zobaczyłam, w jego ręce długą złotą dzidę, zaś jej koniec pokryty żelazem rozżarzony był do czerwoności. Wydawało mi się, że wkuwał ją co pewien czas w moje serce i że przebijał moje wnętrzności. Gdy poruszał swą dzidą wydawało mi się, że porusza i moimi wnętrznościami. Pozostawił mnie całą płonąca wielką miłością do Boga. Ból był tak wielki, że aż zaczęłam jęczeć, a słodkość płynąca z jego nadmiaru była tak zaskakującą, że nie chciałam być go pozbawiona..."

Karmelici (pełna nazwa po łac. Ordo fratrum Beatae Virginis Mariae de monte Carmel) – katolicki zakon kontemplacyjny Marii Panny z góry Karmel o surowej regule.
Droga doskonałości to dzieło św. Teresy z Avili, Doktora Kościoła i mistyka napisana w latach 1566-82. Celem książki było stworzenie praktycznego poradnika dotyczącego rozwoju moralnego i duchowego dla karmelitanek i przełożonych. Problem podjęty jest jednak również z szerszej perspektywy, przez co dzieło nabiera charakteru bardziej uniwersalnego. Droga doskonałości podejmuje zarówno mistyczną jak i ascetyczną stronę rozwoju życia duchowego.

Ta wizja była inspiracją dla jednego z najsławniejszych dzieł Berniniego, Ekstaza świętej Teresy znajdującego się w bazylice Santa Maria della Vittoria w Rzymie.

Pamięć o tym wydarzeniu była dla Teresy z Ávili inspiracją do końca jej życia i motywowała jej całożyciowe oddanie się naśladowaniu życia i cierpienia Jezusa Chrystusa, które streszczała w słowach: "Panie, pozwól mi cierpieć z tobą albo umrzeć".

Ekstaza św. Teresy z Ávili, rzeźba Berniniego z kościoła Santa Maria della Vittoria w Rzymie.

Aktywność jako reformatorka

Zachęta do nadania zewnętrznego, praktycznego wyrazu jej wewnętrznym przeżyciom była inspiracją jej przewodnika duchowego i doradcy, franciszkanina świętego Piotra z Alkantary. Poznała go, na początku 1560 roku, jako założyciela zakonów franciszkańskich. Od tego momentu, Teresa z Ávili postanowiła poświęcić się założeniu zreformowanej gałęzi zakonu karmelitańskiego, usuwając rozprężenie napotkane w klasztorach. Guimara de Ulloa, zamożna kobieta będąca jej przyjaciółką, zebrała niezbędne fundusze.

Skrajne ubóstwo cechujące nowo otwarty, zreformowany klasztor pod wezwaniem świętego Józefa, składający się tylko z małego domu i kaplicy, założony przez Teresę z Ávili w roku 1562, początkowo wywołał skandal pomiędzy mieszkańcami i władzami Ávili. Władze Ávili chciały odebrać jej ten klasztor, jednak silni wpływowi wspomożyciele Teresy, włączając biskupa i dobrze sytuowanych mieszczan, przemienili tę niechęć władz i mieszczan w aplauz.

W marcu 1563 roku, gdy Teresa z Ávili przenosiła się do nowego klasztoru, otrzymała papieskie poparcie głównej zasady panującej w nowych placówkach: skrajnego ubóstwa i zrzeczenia się dóbr materialnych. Zasady te zapisała w „konstytucji” zreformowanego przez siebie zgromadzenia. Jej plan polegał na ożywieniu wcześniejszych, surowszych reguł zakonu karmelitów, i uzupełnieniu je o nowe, takie jak: biczowanie raz w tygodniu (rozumiane jako nabożeństwo) i chodzenie boso. Przez pierwsze pięć lat, Teresa z Ávili pozostawała w odosobnieniu, pochłonięta całkowicie pisaniem nowej konstytucji dla zreformowanej części zakonu karmelitów, karmelitów bosych.

Okno kościoła w klasztorze świętej Teresy z Ávili.

W roku 1567 otrzymała pozwolenie na zakładanie zreformowanych przez siebie klasztorów zgromadzenia karmelitów od generała zakonu, Rubeo de Ravenna. To przedsięwzięcie i późniejsze wizytacje klasztorów pociągnęły za sobą podróż przez niemal wszystkie prowincje Hiszpanii. Opisuje to ona w swym dziele „Księga fundacji” („Libro de las Fundaciones”).

Teresa z Ávili otrzymała pozwolenie na utworzenie dwóch klasztorów dla mężczyzn, które chciały przyjąć zreformowaną przez nią konstytucję. Przekonała świętego Jana od Krzyża i Antoniego od Jezusa, by pomogli jej w tym przedsięwzięciu. W listopadzie 1568 roku założyli oni pierwszy klasztor braci karmelitów bosych w Duruello. Gerónimo Grecian, przyjaciel Teresy z Ávili, wizytator zakonu karmelitów w Andaluzji, komisarz apostolski, późniejszy prowincjał reform Teresy, dał jej silne wsparcie w zakładaniu klasztorów w Segowii (1571), Beas de Segura (1574), Sewilli (1575) i Caravca de la Cruz (1576). W tym czasie głęboki mistyk, święty Jan od Krzyża, jako nauczyciel i kaznodzieja rozwijał wewnętrzne życie nowego zgromadzenia.

W roku 1576, w starszej, niezreformowanej części zakonu karmelitów, wybuchła fala prześladowań przeciwko Teresie z Ávili, jej współpracownikom i jej reformom. Stosownie do treści uchwał przyjętych na kapitule generalnej w Piacenza, „stanowiący” o zakonie karmelitów zakazali dalszego zakładania zreformowanych klasztorów karmelitów bosych. Generał zakonu rozkazał Teresie z Ávili przejść na dobrowolną emeryturę do jednego z jej klasztorów. Teresa zgodziła się na to i wybrała klasztor pod wezwaniem świętego Józefa w Toledo. Oznaczało to koniec wprowadzanych przez nią reform. Jej współpracownicy i podwładni zostali poddani znacznie cięższym prześladowaniom. Święty Jan od Krzyża został uwięziony przez swych przełożonych pod brutalnym reżimem w Toledo, był tam głodzony i torturowany.

Ostatecznie, po kilku latach błagań Teresy, król Filip II Hiszpański swym listem opowiedział się po jej stronie. Jako rezultat, w roku 1579, podczas procesów przeciwko Teresie z Ávili przed Inkwizycją, zarzuty stawiane przeciwko niej przez Greciana i innych zostały odrzucone, a wprowadzane przez nią reformy zostały przywrócone do chwały. Papież Grzegorz XIII osobną bullą zatwierdził osobną prowincję karmelitów, młodszą gałąź tego zakonu, karmelitów bosych. Królewskie rozporządzenie zaś stworzyło radę, składającą się z czterech biegłych, ochraniającą reformy wprowadzane przez Teresę z Ávili.

W ciągu ostatnich trzech lat jej życia, Teresa z Ávili zakładała klasztory w Villanueva de la Jara w północnej Andaluzji (1580), Palencii (1580), Sorii (1581), Burgos i Grenadzie (1582). W sumie siedemnaście klasztorów, wszystkie poza jednym założone przez nią. Podczas jej dwudziestoletniej działalności reformatorskiej, również wiele męskich zakonów karmelitów przyjęło zreformowaną przez nią konstytucję.

Podczas swej podróży z Burgos do Alba de Tormes, Teresa zachorowała na chorobę, która w krótkim czasie stała się przyczyną jej śmierci. Teresa z Ávili zmarła w roku 1582, dokładnie w czasie, gdy kraje katolickie przechodziły z kalendarza juliańskiego na gregoriański, co wymagało przesunięcia w kalendarzu daty z 5 października na 14 października. Zmarła albo przed północą 4 października albo wcześnie rano 15 października. Jej święto wyznaczono na dzień 15 października. Ostatnimi słowami, które wypowiedziała były: „Mój Panie, nadszedł czas by ruszyć dalej. Niechaj więc spełni się twoja wola. O mój Panie i Małżonku, godzina, której pragnęłam nadeszła. Nadszedł czas by spotkać się twarzą w twarz”.

W roku 1622, czterdzieści lat po śmierci, Teresa z Ávili została kanonizowana przez papieża Grzegorza XV. Kortezy Generalne w roku 1617 pośmiertnie wywyższyły ją, ogłaszając patronką Hiszpanii. W roku 1970 papież Paweł VI ogłosił ją wraz ze świętą Katarzyną ze Sieny doktorem Kościoła. Były one pierwszymi kobietami, które otrzymały to wyróżnienie. Teresa z Ávili czczona jest również jako „doktor Modlitwy”. Teologia mistyczna spisana w jej dziełach wywarła formacyjny wpływ na wielu teologów kolejnych wieków, takich jak doktor Kościoła święty Franciszek Salezy i François Fénelon.