Wnętrze największego, trzeciego budynku teatru przy Drury Lane, ok. 1808

Theatre Royal przy Drury Lane – teatr położony w Londynie, w Covent Garden, zwrócony frontem do Catherine Street (wcześniej nazywanej Bridges lub Brydges Street), tyłem do Drury Lane. Obecnie znajdujący się tam budynek jest następcą trzech innych, z których pierwszy został wzniesiony w 1663 roku. Przez pierwsze dwa wieki swojej działalności był przodującą tego typu instytucją w mieście, jednym z najważniejszych teatrów anglojęzycznego świata.

Pierwotny budynek został wzniesiony w 1663 roku na polecenie Thomasa Killigrew (członka dworu Karola II Stuarta, znanego z zamiłowania do zabawy), w którym występowało wielu znanych ówczesnych aktorów, spłonął w 1672 roku. Killigrew odbudował go w tym samym miejscu w 1674 roku, nowa nazwa brzmiała "Theatre Royal in Bridges Street". Przetrwał prawie 120 lat. Został wyburzony w 1791 roku, aby zrobić miejsce dla większego teatru, ukończonego w 1794. Niestety, ten służył widzom tylko przez 15 lat, strawiony pożarem w 1809. Obecnie istniejący budynek został oddany do użytku w 1812 roku. Wystawiano w nim pełną gamę sztuk, od utworów Szekspira, przez komedie, po utwory związane z muzyką. Obecnie jego właścicielem jest Andrew Lloyd Webber, inscenizowane są tam głównie musicale.

Pierwszy budynek: 1663

Thomas Killigrew w 1650 roku

W 1660 roku, po trwającym prawie dekadę okresie bezkrólewia, kiedy to zakazane były liczne rozrywki (wśród nich teatr), na tronie angielskim zasiadł Karol II Stuart. Wkrótce po koronacji wydał dwa listy polecające, których intencją było utworzenie na terenie królestwa dwóch nowych instytucji zajmujących się aktorstwem. Jeden z nich trafił do Thomasa Killingrew, który utworzył grupę pod nazwą King's Company, a także wybudował teatr przy Drury Lane. Listy gwarantowały monopol na prowadzenie działalności aktorskiej na terenie Londynu. Fakt ten w późniejszym okresie (w szczególności w XVIII wieku) był powodem niezadowolenia konkurencyjnych zespołów aktorskich. Mimo to ich ważność wygasła dopiero w 1843 roku. Budowla autorstwa nieznanego architekta została oddana do użytku 7 maja 1663, jej nazwa brzmiała "Theatre Royal in Bridges Street", ze względu na umiejscowienie wejścia przy tejże ulicy. Na przestrzeni czasu funkcjonowała także pod innymi nazwami, włączając w to "King's Playhouse". Składała się z trójpoziomowej widowni, rozciągała się na 33 metry, była szeroka na 17 metrów, mogła pomieścić 700 widzów.

Dworzanin Samuel Pepys, podobnie zresztą jak sam król, nie unikał teatrów. Odwiedził Theatre Royal na dzień po jego otwarciu, aby obejrzeć sztukę autorstwa Francisa Beaumont i Johna Fletchera. Pisał później w swoim pamiętniku, że choć sam budynek wykonany jest ze smakiem, to jednak nie z każdego miejsca można było dobrze usłyszeć kwestie wypowiadane przez aktorów. Poprawy wymagał także sposób umiejscowienia orkiestry.

Lokaliazcja Theatre Royal na mapie Londynu z roku 1700; prostokąt ukazuje stan rozmieszczenia ulic w roku 2006

Przedstawienia zazwyczaj zaczynały się o 15.00, dzięki czemu wykorzystywano możliwości, jakie stwarza obecność światła dziennego. Główną część widowni zakrywała oszklona kopuła i do środka dostawało się w ten sposób więcej promieni słonecznych. Jednak nie zawsze spełniała ona swoje zadanie – z innego wpisu do pamiętnika Pepysa dowiedzieć się można, że widzowie byli czasem zmuszeni do opuszczenia budynku dla ratowania się przed skrajnymi efektami pogodowymi, takimi jak gwałtowny grad.

Ławki na widowni pokrywało grube, zielone płótno, podobne do sukna na stołach bilardowych. Ławy nie posiadały oparć, ułożone były w półokrąg otaczający scenę. W liście z maja 1663 Monsieur de Maonconys pisał: "Wszystkie siedziska na parterze, gdzie siadają także wysoko urodzeni, są ułożone na kształt półokręgu, zaś każdy rząd jest wyżej niż poprzedni". Podobnie rozmieszczone były trzy poziomy balkonów. Na pierwszym i drugim widzowie zasiadali w lożach.

Konkurencja ze strony Duke's Company

King's Company była zmuszona do wprowadzania licznych i kosztownych modernizacji Theatre Royal, ze względu na sukcesy odnoszone przez konkurencyjną trupę Duke's Company. W przedstawieniach teatralnych tej ostatniej elementy scenografii były ruchome, co przyciągało spragnionych wrażeń widzów. W związku z tym członkowie King's Company postanowi zaadaptować część tamtejszych rozwiązań, tak, aby konkurencja nie wyparła ich z rynku dzięki przewadze technologicznej. Użyto okiennic jako olbrzymich ram obrazów, oddzielających widownię od sceny. W ten sposób widzowie mieli wrażenie, że oglądają wydarzenia wewnątrz obrazu. Tego typu rozwiązania były innowacyjne dla Wysp Brytyjskich, jednak korzystano już z nich na kontynencie. Na Drury Lane duża część sceny znajdowała się także pomiędzy kurtyną a pierwszymi rzędami widowni, co było charakterystyczne dla teatru elżbietańskiego. Ponadto widzowie mogli osobiście brać udział w wydarzeniach, które rozgrywały się na deskach teatru.

Inwestycje dokonywane przez Killigrew i konkurentów z Duke's Company doprowadziły oba teatry na bardzo wysoki poziom technologiczny. Główne różnice pomiędzy nimi leżały w typie inscenizowanych sztuk. Przy Drury Lane dominowały dramaty, w których przewodnią rolę odgrywały długie monologi aktorów. Przy Lincoln's Inn Fields wystawiano głównie opery i spektakle w barokowym stylu. Źródłem tych odmienności mogła być struktura zarządzania oboma przedsiębiorstwami: William Davenant miał pełną władzę nad swoimi pracownikami, Killigrew – po części ze względu na pozateatralne obowiązki – oddał ją w ręce aktorów, co prowadziło do częstych konfliktów wewnątrz King's Company. Aktorzy deprecjonowali barok i uważali, że potrafią stworzyć lepsze widowiska niż opery. Nie sprzyjało to sytuacji finansowej Theatre Royal, wpływało jednak znacznie na poziom sztuk teatralnych, które można było zobaczyć wówczas w Londynie. Aktorzy z Drury Lane byli znani z prezentowania wysokiego poziomu artystycznego a inscenizowane przez nich utwory dzisiaj zaliczane są do klasyki. Jednocześnie warto zauważyć, że Duke's Company była zdecydowanie bardziej nastawiona na masowego widza, często kosztem jakości prezentowanych sztuk.

Wielka zaraza, która zaatakowała Londyn w 1665 roku doprowadziła do tego, iż władze miejskie zostały zmuszone do wydania nakazu zamknięcia Theatre Royal i innych instytucji teatralnych 5 czerwca. Budynek pozostawał nieczynny przez 18 miesięcy, aż do jesieni 1666 roku. W okresie tym przeszedł niewielką modernizację. Mimo tego, że udało mu się przetrwać Pożar Londynu w roku 1666, spłonął sześć lat później, 25 stycznia 1672.

Drugi budynek: 1674

Przekrój podłużny budynku uważany za jeden ze szkiców autorstwa Christophera Wrena. 1: Proscenium. 2: Cztery pary zasłon przecinających scenę. 3: Parter. 4: Galerie. 5: Loże.

King's Company nigdy nie otrząsnęła się finansowo po startach spowodowanych przez pożar, jednak ze względu na silną konkurencję ze strony Duke's Company szybko rozpoczęto budowę kolejnego budynku, aby nie stracić stałych widzów. Architektem został Christopher Wren, teatr oddano do użytku 24 marca 1674 roku. Nowa konstrukcja mogła pomieścić 2000 widzów, była udoskonalona technologicznie w stosunku do swojej poprzedniczki. Aby sfinansować te działania, spółka wyemitowała nowe udziały, postanowiono także doprowadzić do zwiększenia zysków z biletów.

Oprócz audytorium zaprojektowanego przez Wrena, w budynku znajdowały się także liczne inne pomieszczenia, które były niezbędne do funkcjonowania teatru: biura, sale do ćwiczeń, magazyny i szatnie, z których mogło korzystać każdorazowo około siedemdziesięciu członków grupy, a także około pięćdziesięciu pracowników technicznych. Trzy pomieszczenia miały funkcje związane ze słowem pisanym; w jednym z nich znajdowały się scenariusze, w innym przepisywano role poszczególnych aktorów, trzecie było miejscem przechowywania ksiąg rozliczeniowych i partytur. Było to niedoskonałe rozmieszczenie sal i doprowadzało do trudności komunikacyjnych w budynku. Likwidacją tych problemów zajął się manager teatru, David Garrick.

Konstrukcja znajdowała się w kwadracie ulic, pomiędzy Drury Lane (od wschodu), Brydges Street (od zachodu), Great Russell Street (od północy) i Little Russell Street (od południa).

Wchodząc do budynku od strony Drury Lane widzowie mieli możliwość skorzystania jednego z trzech głównych przejść. Każde z nich prowadziło do innej części teatru: na parter, do loży lub na galerię. Zachowano wcześniejsze elementy wystroju wnętrz, jednak nowe formy sprawiały wrażenie bardziej prostoliniowych. Francuz Henri Misson, który odwiedził ten gmach w 1698 roku, opisywał jego atmosferę następująco:

Ceny biletów były zróżnicowane, w zależności od pozycji społecznej gości. Wstęp do loży kosztował najwięcej – 5 szylingów. Zasiadała tam głównie arystokracja. Na patrze można było spotkać średnio zamożnych, w tym intelektualistów; bilet dla nich miał cenę 3 szylingów. Kupcy zajmowali pierwszy rząd balkonów – za przywilej ten płacili 2 szylingi. Wyższe balkony zajmowali wspominani we francuskim opisie "zwykli ludzie", do których zaliczyć można służbę czy kurierów. Z każdego miejsca sali widok na scenę był zadowalający. Miejsca nie były numerowane, decydowała zasada "kto pierwszy ten lepszy". Dlatego wielu bogatych gości teatru wysyłało tam wcześniej swoich służących, aby ci zarezerwowali dobre miejsca.

Scena w 1674 roku

Scena była szeroka na 15 i długa na 10 metrów i skonstruowano ją tak, że aktor stojący dalej znajdował się 5 cm wyżej niż ten, który zajmował miejsce najbliżej widowni. Na scenie znajdowały się liczne dodatkowe elementy, takie jak np. drzwi-pułapka. Proscenium zawierało świece, których zadaniem było regulowanie ilości padającego światła. W XVIII wieku zainstalowano dodatkowe drzwi dla aktorów, które umożliwiały im łatwiejsze poruszanie się za kulisami. Na samym końcu sceny zamontowano także bramę, która prowadziła na Drury Lane.

W okresie niepokojów politycznych w Anglii, w latach 1678-1684 właściciele zarówno King's jak i Duke's Company napotykali na liczne trudności w prowadzeniu swojej działalności. Propaganda starała się odwieźć widzów od odwiedzania teatrów. Obie grupy wpadły w kłopoty finansowe, jednak Duke's Company poradziła sobie lepiej w tym okresie, ze względu na posiadane rezerwy finansowe. W 1682 roku doszło do połączenia tych dwóch formacji, jednak role kierownicze spoczęły w rękach managerów z Dorset Garden; za siedzibę uznano budynek przy Drury Lane. Po tym trudnym okresie, w 1688 roku, nowym zarządcą wybrany został Alexander Davenant, który – ze względu na swoje liczne malwersacje finansowe – wkrótce opuścił Wyspy Brytyjskie i udał się na Wyspy Kanaryjskie. Theatre Royal przejął na 16 lat Christopher Rich, z zawodu prawnik.

Rich od samego początku swojej działalności zajął się wprowadzaniem zmian. Rozpoczął politykę cięcia kosztów, zaczął drastycznie obniżać pensje aktorów, chciał wprowadzić rywalizację między aktorami. Doprowadziło to do rozłamu w grupie; w 1695 roku opuściło ją wielu popularnych aktorów, w tym Thomas Betterton. Ci założyli własną trupę aktorską, zostawiając Theatre Royal w bardzo złym stanie osobowym, co tak opisywał anonimowy obserwator:

W jednym z prywatnych listów z 19 listopada 1696 roku stwierdzono, że "Drury Lane nie ma w ogóle zespołu aktorskiego; jeśli premiera, która będzie miała miejsce w najbliższą niedzielę, nie okaże się sukcesem – muszą się rozpaść". Tą ostatnią deską ratunku była jedna ze sztuk Johna Vanbrugh. Szczęśliwie dla właścicieli teatru przyniosła spore zyski i pozwoliła na dalsze istnienie grupy. W 1710 roku ta znalazła się w rękach trójki aktorskiej: Colley Cibber, Robert Wilks i Thomas Doggett. Triumwirat ten został później za swoją działalność bardzo skrytykowany przez Alexandra Pope.

David Garrick, manager teatru w latach 1747–1776, jako Ryszard III, bohater jednej z kronik Szekspira

Faktyczną władzę sprawował Cibber, który jednak odsprzedał swoje udziały, aby ratować się od kłopotów finansowych. Po okresie jego rządów Theatre Royal spoczął w rękach Charlesa Fleetwooda, którego liczne decyzje wzbudzały kontrowersje. Zaliczyć do nich można odebranie przedstawicielom biedoty prawa do darmowego zajmowania najniższej jakości miejsc, co doprowadziło do niepokojów społecznych w 1737 roku. Problemy Fleetwooda z hazardem doprowadziły do problemów finansowych całej grupy. W tym samym okresie sławę zdobywał Charles Macklin, który odgrywał postać Shylocka w Kupcu weneckim Szekspira. Jego sposób gry był – jak na ówczesne czasy – bardzo nowatorski, realistyczny. Macklin zerwał ze sztuczną pompatycznością, powszechnie wówczas stosowaną w tego typu rolach.

Po wygaśnięciu mandatu należącego do Fleetwooda na zarządzanie obiektem rolę managera przejął David Garrick. Jest on znany głównie z tego, że wprowadził do teatru wiele sztuk Szekspira – za jego władania wystawiono ich przy Drury Lane ponad 24. Sztuki wówczas wystawiane w Theatre Royal były znane z wysokiego poziomu artystycznego. Garrick zasłynął także tym, że jako pierwszy zabronił kategorycznie publiczności wchodzenia na scenę. Dokonał także modernizacji budynku w 1775 roku – wykonano zdobienia sufitu, a także stworzono stiukową fasadę. Było to pierwszy w historii element budynku, który był bezpośrednio położony przy Brigdes Street; wcześniej do teatru wchodziło się przez pasaż, który został zamieniony na korytarz.

Po serii niższej jakości przedstawień Garrick opuścił Theatre Royal w 1776 roku, teatr przeszedł w ręce pisarza, Richarda Brinsley Sheridana, który władał nim przez ponad 30 lat, do 1809 roku. W okresie tym przy Drury Lane wielokrotnie wystawiano sztuki tego irlandzkiego poety.