Familienlager Theresienstadt, Getto Theresienstadt, rzadziej Konzentrationslager Theresienstadt, czasem ort. Teresienstadt – kompleks dwóch niemieckich obozów koncentracyjnych utworzony na terenie Protektoratu Czech i Moraw (niem. Reichsprotektorat Böhmen und Mähren), w miejscowości Terezin, na terenie Czech w austriackiej twierdzy z XVIII i XIX wieku. Składał się z getta dla Żydów oraz tzw. Obozu przejściowego. Istniał w latach 1941-1945.

Theresienstadt. Brama wejściowa.

Historia obozu i getta

Struktura urbanistyczna Terezina składa się z dwóch istotnych elementów: a) sporej wielkości miasta warownego, otoczonego murami Vaubana; b) wkomponowanej w system murów tzw. Małej Warowni. Pierwsza przestrzeń posłużyła narodowym socjalistom do stworzenia wielkiego getta, druga natomiast – obozu tranzytowego.

Getto

W listopadzie 1941 całe warowne miasto zostało zamknięte i wedle rozkazu Heinricha Himmlera zmienione na getto żydowskie, do którego progresywnie przenoszono żydowskie rodziny, głównie z Czech i Moraw. Dla potrzeb polityki zagranicznej, jak również w pewnym stopniu propagandy wewnętrznej przedstawiano Theresienstadt jako „modelowe” getto, miejsce nowego typu osadnictwa żydowskiego czy wręcz obozu rodzinnego. De facto jednak miasto pełniło funkcję olbrzymiego obozu koncentracyjnego. Warunki życia były skrajnie ciężkie.

Po umieszczeniu w getcie ok. 500 duńskich Żydów, duński Czerwony Krzyż domagał się inspekcji w getcie. Niemcy umożliwili inspekcję, przygotowując obóz m.in. wzmożonymi wysyłkami do Auschwitz i pokazywaniem spreparowanych, odmalowanych pomieszczeń, oraz okazyjnego teatrzyku dziecięcego. W następstwie tej wizyty w lutym 1944 powstał film propagandowy, w reżyserii Kurta Gerrona, ukazujący Żydów, którzy oddali się w ochronę III Rzeszy i spokojnie żyją sobie w Theresienstadt. Reżyser zginął następnie w komorach gazowych Birkenau.

Organizacja getta była podobna do niektórych innych gett. W sprawach wewnętrznych opierała się na żydowskich „władzach samorządowych”, posiadających pewne – nieznaczne i wąskie - wpływy na niektóre aspekty życia codziennego. Pozwalało to przede wszystkim rozwinąć w bardzo ograniczonym zakresie samopomoc, szkolnictwo dla dzieci, życie kulturalne i religijne.

Początkowo zmarłych chowano w ziemi, lecz już w 1942 roku zbudowano krematorium. Prochy w 1944 usunięto do rzeki.

Dramatyczne chwile towarzyszyły ostatnim tygodniom istnienia obozu, gdy w czasie coraz słabszego i nieregularnego dopływu żywności do getta doszło Marszami Śmierci ok. 15 tysięcy więźniów z innych obozów, do których zbliżył się front.

3 maja 1945 Theresienstadt przeszedł pod kontrolę Czerwonego Krzyża, a 8 maja do miasta wkroczyły wojska sowieckie.

Obóz

Utworzony w tzw. Małej Warowni, w 1940 roku tranzytowy obóz koncentracyjny, w którym niemieccy narodowi socjaliści umieszczali ludzi, np. członków ruchu oporu, elity, osoby przyłapane na przekraczaniu prawa, księży, jeńców wojennych itp. Wśród nich 90% stanowili Czesi, reszta pochodziła przede wszystkim z Polski, Jugosławii, Włoch, Francji, Wielkiej Brytanii czy Związku Radzieckiego. Przez ten obóz przeszło około 32.000 osób, z których 2600 zginęło. Większość nie przebywała długo w Małej Warowni, lecz była wysyłana do innych obozów koncentracyjnych. Brama do obozu nosi znamienny napis Arbeit macht frei.