Thomas Jefferson (ur. 13 kwietnia 1743 w Shadwell w stanie Wirginia, zm. 4 lipca 1826 w Charlottesville) – amerykański prawnik, działacz niepodległościowy, archeolog, architekt, trzeci prezydent USA (1801-1809), założyciel stanowego uniwersytetu University of Virginia. Pochodził z zamożnej rodziny o wysokim statusie społecznym.

Lata młodości

Thomas Jefferson urodził się 13 kwietnia 1743 w Shadwell w stanie Wirginia. Jego ojciec Peter Jefferson (1708-1757) – z pochodzenia Walijczyk – był plantatorem. Matka Jane Randolph Jefferson (1720-1776) był pochodzenia szkocko-angielskiego. Ojciec Petera również miał na imię Thomas (1679-1731).

Na poziomie podstawowym uczył się prywatnie. W wieku 17 lat (1760) rozpoczął studia w College of William and Mary w ówczesnej stolicy stanu – Williamsburgu. Była to wówczas jedyna wyższa uczelnia w Wirginii. Po dwuletnich studiach rozpoczął – trwającą 7 lat – praktykę prawniczą.

Kariera polityczna przed prezydenturą

Stanowy parlament

Karierę polityczną rozpoczął w wieku 26 lat (1768). Został wtedy członkiem legislatury Kolonii Wirginia (House of Burgesses). Pozostał nim do 1774. Uznawano go za czołowego rzecznika idei republikańskich; uznawał samorządność amerykańskich stanów.

Kongres Kontynentalny

W latach 1775-1776 był deputowanym do 2. Kongresu Kontynentalnego. Tutaj opracował projekt Deklaracji Niepodległości, który po poprawkach został uchwalony 2 lipca 1776 i podpisany dwa dni później.

Thomas Jefferson do końca życia był niezwykle dumny z autorstwa Deklaracji. Kiedyś zapytany o to, jak to się stało, że została napisana i uchwalona tak szybko odpowiedział żartobliwie: Kiedy sprawa proklamowania niepodległości stanęła przed Kongresem, jego obrady odbywały się w pobliżu stajni wynajmującej konie. Członkowie Kongresu nosili krótkie bryczesy, jedwabne pończochy i trzymali w ręku chusteczki, za pomocą których opędzali się od much obiadujących im nogi. Było to tak dokuczliwe, że zniecierpliwieni członkowie Kongresu śpieszyli się. Zmusiło to ich do szybkiego złożenia podpisów pod tym wielkim dokumentem.

Stanowy parlamentarzysta i gubernator

We wrześniu 1776 wybrany do Izby Delegatów stanu Wirginii (Virginia House of Delegates), izby niższej Zgromadzenia Narodowego Wirginii (Virginia General Assembly). Stanowy parlament został przekształcony z wcześniejszej legislatury kolonialnej House of Burgesses. W ciągu trzech lat urzędowania przygotował 126 projektów ustaw m.in. o wolności wyznania (1779, uchwalonej w 1786)). Ustawa ta zabraniała zmuszania do uczestniczenia i popierania jakiejkolwiek religii i praktyk religijnych. Był także współautorem (wespół z George’em Masonem i Jamesem Madisonem) Konstytucji stanu Wirginia (Constitution of Virginia).

Jako stanowy delegat sprzeciwiał się przyjęciu ustawy, zgodnie z którą najstarszy syn miał dziedziczyć cały majątek ojca. Inny członek Izby proponował kompromis, który dawałby najstarszemu synowi podwójną część majątku. Jefferson odpowiedział: „Jeżeli najstarszy syn mógłby jeść dwukrotnie więcej, pracować dwa razy więcej, mogłoby to być naturalnym świadectwem jego praw do dziedziczenia podwójnej części majątku”.

Pomiędzy 1 czerwca 1779 a 3 czerwca 1781 był 2. gubernatorem Wirginii (Governor of Virginia), wybranym – zgodnie z ówczesnym prawem – przez Zgromadzenie Narodowe Wirginii. Jego zięć Thomas Mann Randolph Jr. również był gubernatorem Wirginii (w latach 1819-1822).

Biografowie prezydenta zgodnie twierdzą, że był kiepskim mówcą. Ton jego głosu z powodu defektu gardła i strun głosowych był suchy i nieprzyjemny. Unikał więc publicznych wystąpień i wolał pisać. Teksty, które pisał, były natomiast znakomite. Przeciwieństwem Jeffersona był Patrick Henry (1736-1799), jego poprzednik na stanowisku gubernatora Wirginii. Henry znakomicie przemawiał, jednak jego teksty były wyjątkowo kiepskie.

Ambasador we Francji

Tablica upamiętniająca miejsce zamieszkania Jeffersona w Paryżu.

7 maja 1784 mianowano go ministrem pełnomocnym we Francji, by pomógł Benjaminowi Franklinowi i Johnowi Adamsowi w zawarciu układów handlowych i konsularnych z państwami Europy.

10 marca 1785 został, wespół z Franklinem, posłem Stanów Zjednoczonych w Paryżu (United States Ministers Plenipotentiary to France), odpowiednikiem dzisiejszego ambasadora. Benjamin Franklin został odwołany dwa miesiące później 17 maja. Kiedy Thomas Jefferson przedstawił się ministrowi spraw zagranicznych Francji Charlesowi Gravier de Vergennesowi jako poseł amerykański, de Vergennes zapytał: „A więc to pan zastępuje monsieur Franklina?”. Jefferson odpowiedział: „Nie. Ja jestem jego następcą. Nikt nie jest w stanie go zastąpić”. Franklin cieszył się w Paryżu szacunkiem. Kiedy jako 80-letni człowiek opuszczał Francję żegnały go tłumy ludzi. Panie, które były obecne, chciały pocałować go na pożegnanie. Jefferson-wdowiec, który przyglądał się tym uściskom i pocałunkom, zaproponował, aby ten przywilej przypadł również i jemu jako następcy Franklina. Sędziwy Franklin odpowiedział mu: „Jesteś na to zbyt młody”.

W maju 1785 r. ambasador Jefferson wynajął Hotel de Langeac jako swą przyszłą siedzibę, za sumę 7500 liwrów rocznie. Pewnego dnia starsza córka Jeffersona, Marta, napisała list, w którym poinformowała o swoich planach wstąpienia do klasztoru. Zmartwiony Jefferson wziął powóz, pojechał po córkę do klasztoru i przywiózł do domu. Nigdy później nie wspominali o tym incydencie. Kiedyś tylko Marta powiedziała ojcu mimochodem, że chciała wstąpić do klasztoru w obawie przez nadchodzącym końcem świata. Ojciec odpowiedział jej: „Nie obawiaj się końca świata, ale bądź na to przygotowana”.

Z powodu pracy jako dyplomaty nie był obecny na Konwencji Konstytucyjnej, która przygotowała projekt i uchwaliła Konstytucję Stanów Zjednoczonych.

Podczas urzędowania w Paryżu, mieszkał w rezydencji przy Polach Elizejskich.

Sekretarz stanu USA

Pieczęć Departamentu Stanu.

Po swoim zaprzysiężeniu na 1. prezydenta USA, George Washington zaproponował mu objęcie urzędu sekretarza stanu, odpowiednika ministra spraw zagranicznych w innych krajach. Jefferson przyjął tę propozycję i objął urząd 26 września 1789 jako 1. sekretarz stanu z pensją 3,600 dolarów rocznie. Za czasów Jeffersona Departament Stanu liczył dziesięciu zatrudnionych.

Jego sympatia do rewolucji francuskiej przyczyniła się do konfliktu z sekretarzem skarbu Alexandrem Hamiltonem, w wyniku którego Jefferson zrezygnował 31 grudnia 1793 z zajmowanego stanowiska i powrócił do rodzinnej posiadłości Monticello.

W tym czasie w społeczeństwie amerykańskim zaczęły wyłaniać się dwie opcje polityczne, federalistyczna i demokratyczno-republikańska. Jefferson wyrósł na przywódcę tej drugiej. Republikanie, którzy sympatyzowali z rewolucją francuską, sprzeciwiali się centralizmowi federalistów i walczyli o autonomię poszczególnych stanów.

Wiceprezydent USA

Pieczęć wiceprezydenta

Thomas Jefferson wystartował w wyborach prezydenckich w 1796 roku. Kampania była ostra, a zwolennicy Jeffersona rozpowszechniali ulotkę z napisem: „Thomas Jefferson opracował pierwsze święte zdanie, że wszyscy ludzie rodzą się równi. John Adams twierdzi, że jest to farsa i nieprawda... Którego z nich wolisz mieć za prezydenta?”

W Kolegium Elektorów zdobył 68 głosów (przy 70, jakie trzeba było otrzymać, aby objąć urząd). 71 głosów zdobył ówczesny wiceprezydent John Adams i to on właśnie został zaprzysiężony na 2. prezydenta Stanów Zjednoczonych.

Jako że Jefferson otrzymał drugi wynik w wyborach prezydenckich – został wybrany 2. wiceprezydentem. Na urząd został zaprzysiężony 4 lipca 1797.

Podczas wiceprezydentury pewnego dnia zatrzymał się w Baltimore i wstąpił do głównego hotelu w mieście. Zsiadł z konia, zakurzony, z batem w ręku wszedł do recepcji. Właściciel ocenił wygląd Jeffersona i myśląc, że ma do czynienia ze zwykłym farmerem powiedział: „Nie mamy dla pana pokoju”. Wiceprezydent niedosłyszał i powtórnie zapytał o pokój – ponownie słysząc odmowę. Kiedy Jefferson odjechał, jeden z bogatszych gości hotelu oświadczył, że człowiek, który opuścił hotel, to wiceprezydent USA. Właściciel hotelu wysłał natychmiast służących, aby odnaleźli Jeffersona i zaproponowali najelegantszy apartament. Wiceprezydenta odnaleźli w sąsiednim hotelu i przekazali zaproszenie. Ten jednak powiedział: „Przekażcie swemu panu, że wysoko cenię jego intencje, lecz skoro nie ma miejsca dla brudnego farmera, nie powinien mieć go dla wiceprezydenta”.

Prezydent Stanów Zjednoczonych

Kampania w 1800

W wyborach prezydenckich w 1800 r. obie partie, Demokratyczno-Republikańska i Federalistyczna, wystawiły po dwóch kandydatów, odpowiednio: Thomasa Jeffersona z Aaronem Burrem i Johna Adamsa z Charlesem Cotesworthem Pinckney’em. Federaliści stosowali wszelkie chwyty, aby zdyskredytować Jeffersona, którego słusznie uważali za najgroźniejszego rywala dla urzędującego prezydenta Adamsa:

Jego przeciwnicy uważali, że wynalazca krzesła obrotowego może być profesorem college’u, a nie prezydentem.

Sam Jefferson nie pozostawał dłużny, choć nigdy nie stosował takich metod postępowania. Kiedyś, gdy federaliści wyrazili się z aprobatą o jednej z jego decyzji powiedział: „Kiedy dowiedziałem się, że zaaprobowali ją, przyznaję, że zacząłem się martwić, iż uczyniłem coś niewłaściwego i zacytowałem jeden z Psalmów: «Boże, cóż ja takiego uczyniłem, że niegodziwcy chwalą mnie?»”.

Podkreślał, że federaliści – stanowiący ledwie 4% społeczeństwa – kontrolują aż 75% prasy. Twierdził jednak, że prasa federalistyczna pełni pożyteczną funkcję: „Podobnie jak kominy w naszych mieszkaniach, wypuszczają z partii dym, który w przeciwnym razie mógłby zadusić naród”. Zaproponował również – w odpowiedzi na ostre i kłamliwe ataki – by federalistyczna prasa podzieliła się wewnątrz na cztery działy, które będą drukować wiadomości: (1) prawdziwe (2) prawdopodobne (3) możliwe i (4) kłamliwe. Dwie ostatnie kolumny – uważał Jefferson – należy przeznaczyć dla tych czytelników, którzy za swoje pieniądze wolą otrzymać kłamstwo niż pustą kolumnę.

W Kolegium Elektorów kandydaci Partii Demokratyczno-Republikańskiej (Jefferson i Burr) otrzymali po 73 głosy; Adams 65, Pinckney 64, a Jay 1 głos. Ponieważ dwóch kandydatów otrzymało taką samą liczbę głosów – zgodnie z ówczesnymi przepisami dotyczącymi wyboru prezydenta i wiceprezydenta – wyboru dokonywała Izba Reprezentantów, głosując stanami, poprzez wewnętrzne głosowanie stanowej delegacji i oddanie jednego głosu na kandydata (aby zostać wybranym, potrzeba było poparcia bezwzględnej większości stanów, tj. 9). Trzydzieści pięć głosowań nie przyniosło rezultatu (8 stanów za Jeffersonem, 6 za Burrem i 2 wstrzymujące się). Dopiero 36. głosowanie przyniosło rozstrzygnięcie, bowiem część reprezentantów ze stanów Maryland i Vermont popierających Burra, oddało puste głosy i stany jako całość zagłosowały na Jeffersona. Aaron Burr został wybrany wiceprezydentem.

Prezydentura

Uroczystość zaprzysiężenia odbyła się na Kapitolu, siedzibie Kongresu. Thomas Jefferson na zaprzysiężenie udał się pieszo z pensjonatu pani Conrad w eskorcie wojska. Przysięgę odebrał John Marshall (mianowany przez Adamsa prezes Sądu Najwyższego), polityczny wróg Jeffersona. Na uroczystości nie był obecny ustępujący prezydent John Adams. Po zaprzysiężeniu, Jefferson wrócił do pensjonatu na obiad, ale ponieważ wszystkie stoliki były już zajęte, udał się do pokoju, rezygnując z posiłku.

Był pierwszym prezydentem, którego zaprzysiężenia dokonano w Waszyngtonie i pierwszym prezydentem, którego wyboru dokonała Izba Reprezentantów USA.

Kiedy Jefferson wprowadził się do Białego Domu, rezydencja nadal była nieukończona. Prezydent mówił, że jest to „wielki murowany dom, dostatecznie wielki, by pomieścić dwóch cesarzy, jednego papieża i Wielkiego Lamę”. Swoich jedenastu służących utrzymywał na własny koszt.

W przeciwieństwie do swoich poprzedników nie dbał o protokół i unikał tytułów (do Białego Domu zapraszał jako Pan Jefferson) i dworskości. By uniknąć kłopotliwych sytuacji przy stole, gościom pozwalał siadać tam gdzie chcą, a sam stół zamienił na okrągły. Ambasador brytyjski, Anthony Merry, uznawał za barbarzyństwo brak porządku przy stole. O prezydencie wypowiadał się, że jego ubiór „bardzo upodabnia go do wysokiego, kościstego farmera”.

Był pierwszym prezydentem, który witał gości w Białym Domu uściskiem dłoni, a nie tradycyjnym ukłonem.

Pewnego dnia spotkał się z nowym ambasadorem Turcji. Dyplomata bezskutecznie domagał się od prezydenta, aby rząd amerykański finansował mu harem odpowiedni do jego statusu.

Z okazji Nowego Roku 1802 John Lelend, pastor Kościoła baptystów w Cheshire, podarował prezydentowi ser ważący 1600 funtów. Transport do Białego Domu sera trwał trzy tygodnie, a sam ser był serwowany jeszcze w 1805.

Ponieważ Jefferson był już wdowcem, obowiązki pierwszej damy sprawowała jego córka Martha Randolph. Nie sprowadziła ona swoich dzieci do Federal City (ówczesna nazwa Waszyngtonu) i kiedy wyjeżdżała do rodziny, jej obowiązki przejmowała Dolley Madison, żona sekretarza skarbu. Podczas prezydentury Jeffersona (17 stycznia 1806) urodziło się pierwsze dziecko w Białym Domu: James Madison Randolph, wnuk prezydenta, ósme dziecko Marthy.

W wyborach prezydenckich w 1804 – już na nowych zasadach – otrzymał aż 162 głosy elektorskie, przy 14 głosach dla Charlesa Pinckneya. Na wiceprezydenta został wybrany George Clinton, który pokonał Rufusa Kinga.

W ówczesnych czasach dyplomacja działała bardzo wolno, o czym może świadczyć wypowiedź Jeffersona o ambasadorze w Hiszpanii: „Od dwóch lat nie mam wiadomości od niego. Jeśli nie odezwie się on w ciągu następnego roku, napiszę do niego”.

66-letni Jefferson odmówił kandydowania na trzecią kadencję i swoją prezydenturę zakończył 4 marca 1809, kiedy to zaprzysiężono 4. prezydenta Jamesa Madisona.

Dokonania

Poprawa stosunków z Francją pozwoliła Jeffersonowi na obcięcie wydatków na wojsko. Zniósł podatki nałożone na whisky, zredukował o 30% zadłużenie kraju. Wysłał eskadrę wojenną, której zadaniem było zwalczanie piratów berberyjskich, napadających na Morzu Śródziemnym na amerykańskie statki handlowe.

W 1803 r. nabył od Napoleona Terytorium Luizjany, które stanowi ponad jedną czwartą dzisiejszego obszaru Stanów Zjednoczonych. W celu zbadania nowych terytoriów na zachodnim wybrzeżu, w 1804 r. zorganizował i wysłał ekspedycję Lewisa i Clarka.

Podczas drugiej kadencji głównym celem polityki Jeffersona było uniemożliwienie wplątania Stanów Zjednoczonych w wojny napoleońskie. Obie walczące strony próbowały wmieszać w konflikt amerykańskie statki handlowe. W związku z tym Jefferson nałożył embargo na amerykańskich kupców handlujących z Europą.

Do najważniejszych wydarzeń z prezydentury Jeffersona należy wymienić:

Stany przyłączone do USA