Tienszan - Polski Serwis Naukowy

Masyw w górach Tienszan

Lodowiec górski w paśmie Tienszan, ok. 4500 m n.p.m.

Tienszan, Tien-szan (chin.: 天山; pinyin: Tiān Shān; dosł. „niebiańskie góry”) – wielki system górski w Azji Środkowej, na pograniczu Kazachstanu, Kirgistanu i Chin.

Tienszan ma przebieg równoleżnikowy. Na zachodzie opada w Nizinę Turańską, na północy graniczy z Pogórzem Kazachskim i z Kotliną Dżungarską, która dzieli go od gór Ałtaj. Na wschodzie zbiega się z pasmem Kunlun i przechodzi stopniowo w Wyżynę Mongolską. Na południowym wschodzie Kotlina Kaszgarska oddziela go od Kunlunu. Na południowym zachodzie Tienszan łączy się z górami Pamir, a dalej Kotlina Fergańska oddziela do od Ałaju.

Syr-daria (w starożytności Jaksartes; turkm. Syr-derýa - "tajemnicza rzeka") – to rzeka w Uzbekistanie, Tadżykistanie i Kazachstanie. Długość 2212 km, powierzchnia dorzecza 219 tys. km².

Góry Kirgiskie (Ałatau Kirgiski) – pasmo górskie w Tienszanie, w Kirgistanie i Kazachstanie. Rozciąga się na długości ok. 370 km, od jeziora Issyk-kul na wschodzie, do rzeki Tałas, w okolicach miasta Taraz na zachodzie. Najwyższy szczyt ma wysokość 4875 m n.p.m. Powyżej granicy 3700 m n.p.m. znajdują się wieczne śniegi i lodowce górskie. Występują źródła mineralne.

Tienszan dzieli się na Zachodni i Wschodni. Obejmuje szereg pasm górskich: Karatau, Góry Kirgiskie, Góry Fergańskie, Kokszał-tau, Ałatau Zailijski, Kungej Ałatau, Góry Czatkalskie, Ałatau Tałaski, Terskej Ałatou. Pasma te są rozdzielone licznymi dolinami i kotlinami tektonicznymi (najgłębsza – Turfańska, 154 m p.p.m.). Charakterystyczne są wysoko położone powierzchnie zrównania zwane syrtami. Najwyższym szczytem tego pasma jest leżący na granicy Kirgistanu i Chin Szczyt Zwycięstwa (ros. pik Pobiedy, 7439 m n.p.m.).

Azja Środkowa – nazwa stosowana dla określenia wyżynno-górskiego obszaru centralnej Azji, położonego ponad 1000 km od otwartego morza. Region ten obejmuje: Kazachstan, Uzbekistan, Turkmenistan, Kirgistan i Tadżykistan, a także Mongolię i zachodnie Chiny (regiony autonomiczne Tybetu, Mongolii Wewnętrznej, Sinciang i Ningxia oraz prowincje Qinghai i Gansu).

Kotlina Turfańska (chin. 吐魯番盆地, Tǔlǔfán Péndì; ujg. تۇرپان ئويمانلىغى, Turpan Oymanliği) – bezodpływowa kotlina pochodzenia tektonicznego położona w zachodniej części Chin, w regionie autonomicznym Sinciang. Centralna część kotliny, o powierzchni 50,000 km², stanowi depresję, której najniższy punkt leży 155 m p.p.m. (najniższy punkt Chin). Klimat umiarkowany kontynentalny, skrajnie suchy.

Powyżej 3600–4450 m n.p.m. występują wieczne śniegi i lodowce. Współczesne zlodowacenie zajmuje łącznie około 16,5 tys. km² (największy lodowiec – Południowy Inylczek, 61 km długości, 567 km² powierzchni). W górach Tienszan mają obszar źródłowy Syr-daria, Czu, liczne dopływy Tarymu i Ili. Wiele jezior (największe – Issyk-kul, 6200 km²).

Ałtaj – system górski w Azji Środkowej, na terytorium Rosji, Kazachstanu, Chin i Mongolii. Rozciąga się na długości ponad 2000 km od równin pustyni Gobi ku północnemu zachodowi, rozszerzając się w części zachodniej. Ałtaj dzieli się na trzy części:

Ropa naftowa (olej skalny, czarne złoto) – ciekła kopalina, złożona z mieszaniny naturalnych węglowodorów gazowych, ciekłych i stałych (bituminów), z niewielkimi domieszkami azotu, tlenu, siarki i zanieczyszczeń. Ma podstawowe znaczenie dla gospodarki światowej jako surowiec przemysłu chemicznego, a przede wszystkim jako jeden z najważniejszych surowców energetycznych.

Tienszan został sfałdowany w orogenezie kaledońskiej i hercyńskiej, następnie wyrównany procesami erozyjnymi i powtórnie poddany ruchom górotwórczym, które nadały obecny wygląd. Góry zbudowane są ze skał osadowych, metamorficznych i wylewnych paleozoiku i prekambru (łupki, piaskowce, wapienie, marmury, gnejsy, granity).

Kotlina Dżungarska (chin. Zhunga Pendi) - tektoniczna kotlina w północno-zachodnich Chinach, między Tienszan i Ałtajem, o powierzchni ok. 380 tys. km² i wysokości 500–1000 m. W centralnej części kotliny występuje piaszczysta pustynia, natomiast na obrzeżach suche stepy, na całym obszarze znajduje się duża ilość słonych jezior. Na tych terenach eksploatowane są m.in.: ropa naftowa, węgiel kamienny oraz złoto.

Kirgistan, Republika Kirgiska () – państwo w Azji Środkowej. Graniczy z Chinami (dł. granicy 858 km), Kazachstanem (1051 km), Tadżykistanem (870 km) i Uzbekistanem (1099 km).

Tienszan jest zasobny w bogactwa mineralne, występują: węgiel, ropa naftowa, rudy metali, fosforyty. Niewielkie zaludnienie skupia się w dolinach i u podnóża. Wyższe partie gór odwiedzają tylko sezonowi pasterze i alpiniści.

Przypisy

Roman Biesiada, Tadeusz Lenczkowski, Lech Ratajski: Słownik Geografii ZSRR. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1974, s. 59.

Linki zewnętrzne

Trzy zbiory zdjęć z Tienszanu Zachodniego

Zbigniew Piotrowicz Tien-Szan znaczy Góry Niebiańskie