Tiglatpilesar I - Polski Serwis Naukowy

Zasięg terytorialny królestwa średnioasyryjskiego w okresie jego największego rozwoju (koniec XIII - początek XI w. p.n.e.)

Tiglatpilesar I (akad. Tukultī-apil-Ešarra, tłum. "Powiernikiem moim jest syn świątyni E-szara") – król Asyrii, syn i następca Aszur-resza-iszi I, według Asyryjskiej listy królów panować miał przez 39 lat (1114-1076 p.n.e). Podczas jego panowania Asyria pozostawała nadal krajem rozległym terytorialnie oraz o dobrze zorganizowanej armii zdolnej do podejmowania wypraw wojennych.

Frygia (łac. Phrygia) to starożytna kraina w zachodniej części Azji Mniejszej, położona między Bitynią, Myzją, Lidią, Karią, Lycją, Pamfylią, Lykaonią i Galacją. Była znana z kwitnącego rolnictwa i chowu bydła, kopalni złota i kamieniołomów marmuru. Zamieszkiwali ją spokrewnieni z Trakami indoeuropejscy Frygowie, którzy przybyli na te ziemie około 1000 r. p.n.e. Stolicą Frygii było Gordion. Aż do najazdu Kimmerów (około 700 p.n.e.) Frygia była niezależnym królestwem. Około 600 p.n.e. dostała się pod panowanie Lidów, a w 546 p.n.e. Persów. Ponad dwieście lat później zdobył ją Aleksander Wielki. Po jego śmierci (323 p.n.e.) pozostawała pod zmiennymi rządami diadochów. W III w. p.n.e. na jej terytorium osiedlili się celtyccy Galatowie. Od 188 p.n.e. Frygia była w granicach Pergamonu i wraz z nim została przekazana w 133 p.n.e. republice rzymskiej przez ostatniego króla Pergamonu, Attalosa III Filometera. Po podziale imperium rzymskiego w 395 r. znalazła się w cesarstwie wschodnim. Po bitwie pod Manzikert w 1071 r. Frygia przejściowo znalazła się pod panowaniem Seldżuków. Pod koniec XI w, wraz z całą zachodnią Anatolią, wróciła ona pod panowanie Bizantyjczyków. W 1204, po zdobyciu Konstantynopola przez Krzyżowców - uczestników IV Krucjaty - Cesarstwo Bizantyńskie uległo rozpadowi. Frygia weszła w skład Cesarstwa Nikei. Po odbiciu Konstantynopola w 1261, za rządów cesarza Michała VIII Paleologa, Frygia weszła ponownie w skład Cesarstwa bizantyjskiego. W XIV wieku jej terytorium podbili Turcy Osmańscy. Od tego czasu Frygia pozostaje częścią Turcji.

Delfin – ogólne określenie wodnych ssaków z rzędu waleni, podrzędu zębowców. Obejmuje średniej wielkości walenie charakteryzujące się wydłużonym pyskiem i obecnością melonu.

Walki z Frygami

Okres panowania Tiglatpilesara I obfitował w liczne przesunięcia etniczne na terenie Bliskiego Wschodu. Teksty asyryjskie z tego okresu wspominają o pojawieniu się w północnych granicach Asyrii ludu Frygów, zwanych w tychże tekstach Muszku. Lud ten przekroczył góry Taurus i posuwając się wzdłuż Tygrysu wkroczył do asyryjskiej prowincji Kummuchu, gdzie dalszy ich pochód został zatrzymany przez Tiglatpilesara I. W celu zabezpieczenia północnej granicy władca ten wkroczył na obszar Wyżyny Armeńskiej, gdzie dotarł do miasta Malazgird na północ od jeziora Wan. Dotarł najdalej w głąb Azji Mniejszej spośród ówczesnych władców Asyrii.

Bliski Wschód (arab. الشرق الأوسط, hebr. המזרח התיכון, przestarzałe Lewant) – obszar geograficzny leżący na styku trzech kontynentów: Europy, Azji i Afryki.

Wan (tur. Van Gölü; arm.: Վանա լիճ; kurd.: Gola Wanê) – bezodpływowe, słone jezioro leżące na Wyżynie Armeńskiej, największe i najgłębsze w Turcji. Jezioro jest największym na świecie jeziorem sodowym, silnie zasadowym (pH 9,8) . Soda i inne sole pozyskiwane są przez odparowanie wody. W wodach jeziora żyje 1 gatunek ryb - endemiczny Chalcalburnus tarichi z rodziny karpiowatych odbywający wędrówki na tarło do słodkowodnych dopływów jeziora. Z powodu przełowienia gatunek jest zagrożony wyginięciem . Na dnie jeziora odkryto największe znane stromatolity - wapienne kolumny o wysokości 40 m utworzone przez sinice .

Kampanie przeciwko Aramejczykom

Kolejnym celem króla było powstrzymanie naporu plemion aramejskich, które - po przekroczeniu Eufratu - zagrażały Asyrii od zachodu. Kampanię przeciwko nim Tiglatpilesar I opisał na jednej ze swych steli: Dwadzieścia osiem razy walczyłem z Achlamu (tj. z Aramejczykami); (raz nawet) dwukrotnie w ciągu roku przekroczyłem Eufrat. Pokonałem ich od Tadmuru po kraj Amurru, po Anatu w Suchi, aż po Rapiqum, co leży w Karduniaszu (kasycka nazwa Babilonii). Sprowadziłem łupy i ich dobra do mego miasta Aszur.

Podczas jednej z kampanii podbił Syrię, oraz dotarł do fenickiego wybrzeża . Zmusił Sydon, Byblos i Arwad do płacenia daniny Asyrii.

Narwal (Monodon monoceros) – gatunek walenia z rodziny narwalowatych żyjący w wodach strefy arktycznej. Jego cechą charakterystyczną jest pojedynczy, spiralnie skręcony cios wyrastający z górnej szczęki. Może dorastać on nawet do 3 m długości. Przypuszczalnie jego funkcją jest rozbijanie pokrywy lodowej w celu zaczerpnięcia powietrza (narwal jak wszystkie walenie nie może oddychać pod wodą), jednakże wyniki ostatnich badań naukowych każą przypuszczać, iż o wiele istotniejsza jest funkcja sensoryczna ciosu - przebiega w nim bowiem ok. 10 mln włókien nerwowych umożliwiających narwalowi odczuwanie zmian temperatury, ciśnienia i stężenia różnych związków chemicznych w otaczającej go wodzie. Ułatwia to narwalom polowanie na ryby (tropienie za pomocą śladów zapachowych) i odczuwanie stopnia zasolenia akwenu, w którym się znajdują. Może też przydawać się jako oręż w okresie godowym. Czasem służy do rytualnych demonstracji siły. Spośród wszystkich waleni narwal posuwa się najdalej na północ. Ich sezonowe wędrówki z północy na południe są określane granicą paku lodowego. Ale nierzadko spotkać je można na południe od koła polarnego.

Asyryjska lista królów, zwana też Asyryjską kroniką królewską - dzieło piśmiennictwa asyryjskiego wymieniające imiona i długość panowania królów rządzących Asyrią poczynając od władców najwcześniejszych (początek II tys. p.n.e.), a kończąc na panowaniu Salmanasara V (726-722 p.n.e.). Najważniejsze istniejące źródło do odtworzenia niemal kompletnej listy władców asyryjskich.

Wojna z Babilonią

W roku 1107 p.n.e. stoczył zwycięską wojnę z Babilonią, która pomimo niepowodzeń zdołała mu się przeciwstawić: Ruszyłem na Karduniasz. Wdarłem się do babilońskich pałaców należących do Marduk-nadin-ahhe, króla Karduniaszu i je spaliłem... Dwukrotnie wystawiłem przeciw Marduk-nadin-ahhe linię wozów bojowych i go zwyciężyłem

Asyryjczycy w czasie tej kampanii złupili Babilon, Sippar, Dur-Kurigalzu i Opis, jednak nie pociągnęło to za sobą większych politycznych następstw. Babilończycy nawet chwilowo zdołali opanować Ekallatum w pobliżu Aszur.

Dur-Kurigalzu (lub Dur Kurigalzu, Dur-Kurigalzu); dziś Akarkuf – starożytne miasto w południowej Mezopotamii (obecnie na terenach Iraku koło Bagdadu). Założone w XV wieku p.n.e. przez Kurigalzu I, który ustanowił tu stolicę Babilonii. Zachowane ruiny pałacu i zikkuratu.

Aszur-resza-iszi I (akad. Aššur-rēša-iši) – król Asyrii w latach 1132-1115 p.n.e. Syn i następca Mutakkil-Nusku, ojciec Tiglatpilesara I. Walczył z napływającymi plemionami Aramejczyków, nazywanymi w zapiskach z tego okresu Achlamu. Sam nazywał siebie "tym co ściera na proch szeroko rozprzestrzenione siły Achlamu". Wyprawiał się też w północne rejony gór Zagros przeciwko plemionom górskim Guti i Lulubejom, zagrażającym szlakom handlowym. Te akcje asyryjskie kolidowały z interesami Babilonii, ale wyprawa podjęta przez nią zakończyła się całkowitą klęską.

Osoba króla

Tiglatpilesar I w inskrypcjach przedstawia siebie jako wytrawnego myśliwego, który w Hanigalbacie polował na byki, w kraju Harran na słonie i lwy, natomiast przebywając nad wybrzeżem Morza Śródziemnego upolował delfina i narwala.

Prowadził on udane kampanie wojenne dzięki szerszemu od swoich poprzedników zastosowaniu żelaza do wyrobu broni.

Przypisy

A.K.Grayson, Königslisten..., s. 112
↑ Mezopotamia, Tajemnice starożytnych cywilizacji,Asyria cz. 1, ISBN 978-83-252-0800, t. 45, s.17-18.
Geoffrey Bibby: Cztery tysiące lat temu. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1967, s. 503.
Ziółkowski A., Starożytność, Wydawnictwo Naukowe PWN Warszawa 2009, s. 214.
Marc van de Meroop: Historia starożytnego Bliskiego Wschodu ok. 3000-323 p.n.e.. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2008, s. 187. ISBN 978-83-233-2540-6.
Mezopotamia..., s. 19.

Bibliografia

Praca zbiorowa: Oxford – Wielka Historia Świata, Polskie Media Amer.Com, 2005, (s. 177) ISBN 83-7425-026-7

Józef Wolski: Historia Powszechna. Starożytność, PWN, Warszawa 1996

A.K.Grayson, Königslisten und Chroniken, [w:] Reallexikon der Assyriologie VI (1980-83), s. 77-135

Harran, Charan albo Carrhae – stanowisko archeologiczne na terenie starożytnego miasta w południowo-wschodniej Turcji, około 40 kilometrów na południowy wschód od Şanlıurfa.

Rapiqum - w II tys. p.n.e. miasto leżące w północnej Babilonii, najprawdopodobniej na wschodnim brzegu Eufratu, gdzieś w okolicach dzisiejszego Ar-Ramadi w Iraku, dokładna lokalizacja nieznana.