Timur Chromy (ur. 9 kwietnia 1336 r. w Chodża Ilgar koło Keszu (Shahrisabz), zm. 18 lutego 1405 r. w Otrarze) − znany również jako Tamerlan i Timur Lenk (od Tīmūr-e Lang − Timur Kulawy), założyciel dynastii Timurydów, panujący w latach 1370 - 1405, zdobywca większości Azji Środkowej, Iranu, Iraku i Zakaukazia.

Początki kariery Timura

Pomnik Timura w Samarkandzie - dawnej stolicy jego państwa.

Timur był synem zubożałego arystokraty z mongolskiego plemienia Barłasów – Taragaja. Jego imię pochodzi z języka mongolskiego i oznacza żelazo. Timur zaczynał od dowodzenia niewielką bandą (mimo iż zarządzał miastem Kesz i powinien posiadać środki do życia, możliwe jednak, że były one niewystarczające), która grabiła pasterzy, coraz bardziej zyskiwał na popularności dzięki sprawiedliwemu dzieleniu się łupami z podkomendnymi. Z czasem banda rozrosła się do kilkuset wojowników i ich cele stawały się coraz zuchwalsze. Timur był jednym z bardzo wielu przywódców band w rozbitym politycznie Mawarannahrze. W 1361 r. zawarł sojusz z Husejnem (dalekim potomkiem Czagataja) władcą Balchu i Kabulu, sojusz między nimi utrwaliło małżeństwo z siostrą Husejna, Aldżai Turchan-agą.

W jednym ze starć zbrojnych Timur został ciężko ranny w rękę i biodro, w których stracił władzę, jednak mimo kalectwa nie zaprzestał aktywnego życia koczownika. Stąd pochodzi jego przezwisko Timurlenk - Timur Kulawy, które w zniekształconej formie Tamerlan przyjęło się w Europie. Razem ze wspomnianym już Husejnem podporządkowali sobie innych emirów Mawarannahru i zwołali w 1363 r. kurułtaj, na którym przeprowadzono wybór chana. Został nim potomek Czagataja -- Kabulszah. Nowy chan był marionetką w rękach sojuszników. Co jakiś czas na Mawarannahr napadali chanowie Mogolistanu, Timur Tugłuk i jego następca Ilias Chodża, którzy nie potrafili całkowicie podporządkować sobie tego kraju, ale bezlitośnie go łupili.

W 1366 r. Husejn i Tamerlan wspólnie, dzięki podstępowi, zdobyli Samarkandę (która stała się stolicą przyszłego imperium Timura). Rozpowiadali, iż popierają serbedarów i chcą się do nich przyłączyć. Na pierwszym spotkaniu przyjęli przywódców serbedarów uroczyście, ale na kolejnym wymordowali ich wszystkich oprócz jednego, za którym wstawił się Timur. Pozostali serbedarowie poddali miasto bez oporu. To była ostatnia wspólna operacja wojskowa Husejna z Tamerlanem. Od tej pory rosła między nimi nieufność i wrogość, co doprowadziło do walki o władzę.

Zdobycie władzy przez Timura w Mawarannahrze

Pomnik Timura w Taszkencie.

Współpraca dotychczasowych sojuszników Husejna i Tamerlana musiała się skończyć, ponieważ obaj mieli ogromne ambicje do samodzielnych rządów. Walki między nimi toczyły się w latach 1368-1369 lub 1369-1370. Timur zmusił Husejna do ucieczki do twierdzy Balch, gdzie po oblężeniu i obietnicy zachowania życia Husejn się poddał. Tamerlan uwolnił się z tego przyrzeczenia oddając Husejna w ręce Kejchosrou emira Chuttalanu, który pomścił śmierć swojego brata z ręki Husejna i zabił go.

W 1370 r. Timur ogłosił chanem Sojurgatmysza z rodu Czagataja. Chan ten był kolejną marionetką (zadowalał się wygodnym życiem) w rękach Timura. Tamerlan nie mógł zostać chanem, ponieważ w jego żyłach nie płynęła krew Czyngis-Chana i Czagataja co było wymogiem niezbędnym do objęcia tronu.

Tamerlan zadowolił się tytułem wielkiego emira oraz kurgena (czyli zięcia), gdyż jedna z jego żon pochodziła z panującej dynastii (chodzi tu o Saraj Mulk-chanum, córkę Kazana chana z rodu Czagataja, wdowę po Husejnie). Mimo skromniejszego tytułu Timur skupił w swych rękach pełnię władzy.

Związki Timura z Tochtamyszem

W XIV wieku dokonał się rozpad Złotej Ordy na Złotą Ordę właściwą i Białą Ordę (była słabo zaludniona i znajdowała się na wschodzie, za rzeką Ural). W 1357 r. umarł ostatni wielki chan Złotej Ordy (właściwej) Dżanibek. Jego syn chan Berdibek został zamordowany w 1359 r. Od tego momentu zaczęły się rządy chaosu w Złotej Ordzie (właściwej), chanowie co chwila się zmieniali, trwały nieustanne intrygi o władzę. W sprawy Złotej Ordy zaczęła ingerować Biała Orda.

Zniszczenie Moskwy przez Tochtamysza w 1382 r.

Tereny podlegające Złotej Ordzie w 1389 r., tuż przed przed pierwszym najazdem na nie przez wojska Timura w 1391 r.

W połowie lat siedemdziesiątych XIV wieku Tuj Chodża Ogłan, władca Mangyszłaku pochodzący z rodu Czyngis-chana, został zamordowany przez władcę Białej Ordy, Urus-chana, za rzekomą działalność opozycyjną wobec niego. W 1376 r. syn zamordowanego, Tochtamysz, uciekł do Timura gdzie został przyjęty z otwartymi ramionami. Tamerlan nadał przybyszowi miasta: Sabran, Otrar, Sygnak i kilka innych. Mimo pomocy oddziałów Timura, Tochtamysz poniósł dwie porażki z wojskami Białej Ordy. Mimo tych niepowodzeń Tamerlan przyjmował przegranego wodza pod swoje skrzydła. Jednak Urus-chan, zniecierpliwiony dokuczliwymi atakami na jego ziemie, ruszył przeciwko Timurowi, protektorowi Tochtamysza. Obie armie spotkały się gdzieś nad Syr-darią, ale duży mróz i zawieje śnieżne przerwały działania wojenne. Urus-chan wycofał się na swoje terytorium i niedługo potem, w 1378 r. zmarł, a wkrótce po nim zmarł też jego syn. Wykorzystał to Tochtamysz i na krótki okres zdobył tron chanów Białej Ordy. Jednak nie cieszył się nim długo, ponieważ został pokonany przez swego rywala, którym tym razem był Timur Melik. Mimo to stale mógł liczyć na wsparcie Timura, dzięki któremu zdobył wreszcie władzę w Białej Ordzie w 1379 r. Umocniwszy się na tamtejszym tronie począł zamyślać plany zjednoczenia obu rywalizujących ze sobą Ord pod swoim panowaniem. Sytuacja międzynarodowa mu w tych planach sprzyjała, ponieważ emir Mamaj, najsilniejszy wśród wodzów tatarskich (nieformalny władca Złotej Ordy) przegrał starcie na Kulikowym Polu w 1380 r. z Dymitrem Dońskim. Tochtamysz po tym wydarzeniu ruszył na Mamaja, który próbował się bronić, ale zdradzony przez swoich zwolenników został pokonany. Przegrany uciekł do Kaffy, gdzie zabili go tamtejsi Genueńczycy. Tochtamysz został w końcu panem wielkiego imperium, zjednoczył pod swym panowaniem Złota Ordę właściwą i Białą Ordę. Nowy wielki chan postanowił przywrócić uległość Rusi wobec jego państwa i w 1382 r. ruszył na Moskwę, którą złupił.

Tamerlan pomagając Tochtamyszowi miał nadzieję pozyskać sprzymierzeńca, który będzie mu uległy i zabezpieczy jego północno-zachodnią granicę przed najazdami. Jednak chyba najbardziej zależało Timurowi na utrzymaniu podziału Złotej Ordy na dwa zwalczające się obozy, Złotą Ordę właściwą i Białą Ordę. Nie chciał, aby Urus-chan zjednoczył te terytoria. Tamerlan przeliczył się w obydwu kwestiach. Po pierwsze nie przewidział zjednoczenia Złotej Ordy przez Tochtamysza, a po drugie nie spodziewał się, iż może on zwrócić się przeciwko niemu. Czekała go więc długa wojna z jego dawnym protegowanym, a później bardzo ambitnym chanem zjednoczonej Złotej Ordy.

Tochtamysz od 1385 r. zwrócił się przeciw swojemu dotychczasowemu dobrodziejowi i zaczął atakować ziemie należące bądź będące w strefie wpływów Timura. Po przegranych bitwach z Tamerlanem w 1391 i 1395 r., całkowicie rozbity Tochtamysz zbiegł do Bułgarii Kamskiej, a władcą zależnym nad Złota Ordą został z rozkazu Timura -- Timur Kutłuk, którego władza nad tym państwem była słaba. Mimo tych trudności władca ten z pomocą Edygeja pokonał 12 lub 16 sierpnia 1399 nad Worsklą wojska Wielkiego Księcia Litewskiego -- Witolda, które prowadziły ze sobą Tochtamysza, zamierzając oddać mu utraconą władzę nad Złotą Ordą. Tochtamysz zginął zimą 1406/1407 r. w bitwie pod Tiumeniem przeciwko chanowi Szadibekowi, następcy Timura Kutłuka.