Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o Tokio

Tokio  (jap. 東京都, Tōkyō-to) – stolica Japonii położona nad Oceanem Spokojnym (Zatoka Tokijska) na Honsiu – największej z Wysp Japońskich. Główny ośrodek największego zespołu miejskiego świata (metropolis Greater Tokyo Area), który, wraz z Jokohamą, Kawasaki, Saitamą i innymi miastami nad zatoką, skupia 31 – 35 mln mieszkańców.

Położenie i znaczenie miasta

Zespół miejski Tokio. Największy zespół zieleni pośrodku to Pałac Cesarski

Tokio. Widok na Pałac Cesarski od mostu Nijū-bashi

Tokio. Shinjuku nocą – widok na ulicę Kōshū-kaidō w kierunku dworca

Zdefiniowanie, czym jest obecnie Tokio w aspekcie przestrzennym, nastręcza pewne trudności. Tradycyjnie przyjmuje się, że miasto tworzą 23 dzielnice (jap. 区ku, dzielnice), tzw. okręgi specjalne, składające się na obszar dawnego miasta Tokio (jap. 東京市, Tōkyō-shi) po rozszerzeniu granic w 1932 r. Jednak z prawno-administracyjnego punktu widzenia Tokio jest tożsame z prefekturą Tokijską (jap. 東京都, Tōkyō-to), ponieważ od kilkudziesięciu lat nie istnieje inna wspólna forma zarządzania dzielnicami miasta. Prefektura stołeczna obejmuje także wiele miejscowości na zachód od miasta (tzw. region Tama), jak również niezurbanizowane tereny górskie. Jej obszar jest znacznie mniejszy od aglomeracji, a jednocześnie ponad trzykrotnie większy od łącznego obszaru dzielnic miasta. Zespół miejski Tokio jest nazywany "szeroką strefą stołeczną", po angielsku Greater Tokyo ("Wielkie Tokio").

W niniejszym tekście słowa "Tokio", "miasto" itp. odnoszą się do pierwszego znaczenia, natomiast "prefektura" – do drugiego, zaś "aglomeracja", "region tokijski" albo "zespół miejski" – do obszaru zurbanizowanego położonego na terenie kilku prefektur.

Metropolia leży w regionie Kantō, na największej japońskiej równinie na wyspie Honsiu, u ujścia rzeki Sumida do Zatoki Tokijskiej. Współrzędne geograficzne centralnej części miasta to: 35°41' szerokości geograficznej północnej i 139°46' długości geograficznej wschodniej.

Obszar prefektury Tokio pocięty jest rzekami. Sumida jest historycznym korytem rzeki zwanej Arakawa, która od II ćw. XX w. ma sztucznie wykonane, alternatywne koryto do Zatoki Tokijskiej, omijające obszar centralny miasta. Na wschodzie płyną rzeki Naka oraz Edo. Ta ostatnia jest wschodnią granicą miasta (na odcinku południowym, gdzie przekopano alternatywne koryto do Zatoki, stary ciek nosi nazwę Kyū-Edo-gawa. Głównym ciekiem zachodniej części obszaru jest Tama, będąca na znacznej długości południową granicą miasta.

Wschodnia część miasta leży na płaskim, a na wschód od Sumidy wręcz podmokłym terenie, podczas gdy zachodnia – na terenie lekko pofalowanym, z widocznymi dolinami i płytkimi wąwozami dawnych rzek. Jest to wschodni skraj wyżyny Musashino, ciągnącej się na zachód aż po góry oddzielające ją od kotliny dawnej prowincji Kai. Góry zajmują duży obszar prefektury; ich zbocza są strome i zalesione (lasem pokryte jest 36% obszaru Tōkyō-to). Najwyższym szczytem jest　Kumotori-yama o wysokości 2017 m n.p.m. Na terenie Tōkyō-to znajdują się także inne szczyty, m.in.: Takanosu-yama (1737 m n.p.m.), Ōdake-san (1267 m n.p.m.), czy otoczone szczególnym kultem Mitake-san (929 m n.p.m.) i Takao-zan (599 m n.p.m.). Wysoko w górach na rzece Tama znajduje się największe jezioro na terenie prefektury – sztuczny zbiornik Okutama-ko.

Wielki zespół miejski południowego Kantō, którego stolica Japonii stanowi centrum, tworzy obszar zurbanizowany zajmujący większą część Tōkyō-to oraz prefektury Kanagawa (gdzie leży Jokohama, drugie największe miasto Japonii), jak również znaczną część prefektur Chiba i Saitama. W strefie bezpośredniego oddziaływania miasta pozostają również prefektury: Gunma, Ibaraki, Tochigi, Yamanashi i Shizuoka.

Stolica jest dominującym centrum politycznym, handlowym, finansowym, edukacyjnym i medialnym kraju. Nie ma ona konkurencji w Japonii pod względem liczby siedzib biur, ministerstw, korporacji, uczelni, muzeów, teatrów i parków rozrywki. Aż 47,3% korporacji japońskich o kapitale powyżej miliarda jenów znajduje się w Tokio. 9,8% wszystkich zatrudnionych w kraju pracuje na terenie prefektury Tokio i wytwarza 16,8% dochodu narodowego. Metropolia ma wysoko rozwinięty system komunikacji miejskiej, m.in. najdłuższą na świecie sieć szybkich kolei miejskich oraz jeden z największych systemów miejskich dróg ekspresowych.

Tokio leży w strefie dużej aktywności sejsmicznej, co stwarza specyficzne wymagania dla zabudowy. Istnieje realne zagrożenie kolejnym wielkim trzęsieniem ziemi, które mogłoby ponownie zniszczyć miasto. Mimo to miasto wciąż przyciąga ludzi z całego kraju, a nawet świata. Od dłuższego czasu imigracja lokuje się głównie nie w samym mieście, ale na obszarze szeroko pojętej aglomeracji.

Ludność

Od 1967 r. migracje do/z Tokio charakteryzowały się saldem ujemnym, z wyjątkiem roku 1985. W 2004 r. zanotowano saldo dodatnie 72 tys. osób (na 795 tys. osób migrujących). Jednakże nie oznacza to, że wzrost miasta został zahamowany, ponieważ urbanizacji ulegają tereny położone poza 23 okręgami specjalnymi i Prefekturą Tokijską. Na przykład sieć transportowa zachodnich dzielnic Kawasaki i Jokohamy, nakierowana raczej na Tokio, niż na centra obu miast, świadczy niezbicie o tym, że wzrost ich populacji jest w gruncie rzeczy wzrostem bezpośrednio związanym z Tokio. Prefektura ma 5,866 milionów gospodarstw domowych (średnio 2,14 osób na gospodarstwo). W 2005 r. w prefekturze mieszkało 360 tys. obcokrajowców (liczba ta wzrosła od 1995 r. o 40%), z czego Chińczyków było ok. 120 tys., Koreańczyków – ok. 103 tys., Brazylijczyków – ok. 100 tys., Filipińczyków – ok. 31,5 tys., Amerykanów – ok. 18 tys., Brytyjczyków – ok. 7,5 tys.

Proces starzenia się populacji jest jednym z większych problemów demograficznych Japonii. W Tokio w 1985 r. 8,9% ludności znajdowało się w grupie powyżej 65 lat, a w 2000 r. – 17,3%. W 2000 r. liczba osób w wieku produkcyjnym wynosiła 6,47 mln, z czego 312 tys. pozostawało bez zatrudnienia. Spośród zatrudnionych mieszkańców Tokio 46,3% pracowało na stanowiskach urzędniczych, 29,9% w usługach, 24% w przemyśle i transporcie, 0,5% w rolnictwie i rybołówstwie.

Historia

Plan Tokio z ok. 1905 r.

Tokio. Zabudowa Chūō-dōri z 1872 r. (model w Edo-Tōkyō Hakubutsukan)

Tokio, spojrzenie na Chūō-dōri z drewnianego mostu Shimbashi; widoczny w oddali budynek z wieżą to pierwszy dom towarowy Wakō; 1905 r.

Pierwsza wzmianka o osadzie rybackiej na przedpolu późniejszego zamku Edo pojawiła się w XII wieku. Ieyasu Tokugawa – założyciel dynastii shōgunów, panującej od XVII do XIX w., uzyskawszy od Hideyoshi Toyotomi ziemie Kantō jako dzierżawę lenną (l. 90. XVI w.), uczynił z Edo centrum swoich dóbr, a potem faktyczną stolicą kraju. Edo było siedzibą dynastii Tokugawa do "Rewolucji Meiji" w XIX w.

Historia Edo

 Osobny artykuł: Edo (miasto).

Przebudowa epok: Meiji i Taishō

Na początku epoki Meiji (1868 r.) miasto otrzymało nową nazwę Tōkyō, co znaczy "wschodnia stolica", i oficjalnie stało się siedzibą cesarza i władz kraju. W 1871 r. utworzono prefekturę Tokio (jap. 東京府, Tōkyō-fu), która rok później uzyskała granice zbliżone do obecnych; obejmowała ona 15 dzielnic (jap. 区, ku) miasta i kilka powiatów. W 1889 r. dzielnice te weszły w skład nowo utworzonej jednostki – miasta Tokio (jap. 東京市, Tōkyō-shi). Jako jednostka administracji terytorialnej istniało ono do 1943 r., w granicach powiększonych w 1932 r.; składało się z 35 dzielnic.

Ewolucja miasta od stolicy shōgunów feudalnego państwa do stolicy rozwijającego się, nowoczesnego kraju przebiegała stopniowo. Dzielnice centrum miasta zajęte przez mieszczan ewoluowały w kierunku centrum handlowego, dzielnice daimyō zajęte zostały przez rezydencje arystokracji, rodzącej się burżuazji, wysokich urzędników państwowych, dzielnice samurajów – przez przedstawicieli klasy średniej. Szczególnie duże przemiany miały miejsce wkrótce na terenach dawnych rezydencji daimyō.

W 1872 r. pożar strawił część śródmieścia. Odbudowa była pierwszą próbą wprowadzenia architektury zachodniej: powstała wówczas "georgiańska" obudowa głównej ulicy Ginzy – Chūō-dōri. W 1876 r. otwarto park Ueno, pierwszy wielki kompleks zieleni publicznej, założony obok XVII-wiecznej świątyni Tōshō-gū. W 1882 r. znalazło w nim lokalizację tokijskie Muzeum Narodowe (założone w 1872 r. jako pierwsze muzeum w Japonii). W tym samym roku założono ogród zoologiczny. W parku organizowano wielkie wystawy, m.in. w 1877 r. (I Krajowa Wystawa Przemysłowa), 1890 r. (III Wystawa), 1907 r. (Wystawa Przemysłowa Meiji), 1922 r. (Wystawa Pokoju). Powstawały dla nich okazałe pawilony, będące nieraz manifestacją najmodniejszych form architektury Zachodu. W 1877 r. otwarto Uniwersytet Tokijski. Jego główny kampus powstał na terenie dawnego majątku rodziny Maeda, na zachód od parku Ueno.

W 1872 r. otwarto pierwszą w kraju linię kolejową, łączącą tokijską dzielnicę Shimbashi z Jokohamą. Drugą – doprowadzono w 1883 r. od północy do dworca Ueno. Obie linie połączyła w 1885 r. obwodnica kolejowa. Linia ta, zwana linią Yamanote, choć budowana jeszcze w znacznym oddaleniu od zabudowy, wyznaczyła przyszły obszar dzielnic centralnych i miała odegrać wielką rolę w ukształtowaniu współczesnego miasta. W 1882 r. w mieście uruchomiono pierwszą linię tramwaju konnego. Elektryfikacja sieci następowała od 1903 r. Mniej więcej w pierwszej dekadzie XX w. zabudowa miasta osiągnęła linię obwodnicy Yamanote, a wraz z nią rozbudowywano linie tramwajowe. Sieć ta znalazła się pod jednym zarządem, a w 1911 r. została wykupiona przez miasto.

Charakterystyczne drewniane mosty z epoki Edo przetrwały najdłużej na węższych rzekach i kanałach. Na Sumidzie proces zastępowania ich konstrukcjami żelaznymi zaczął się w 1874 r. (Umaya-bashi), a skończył w 1911 r. (Shin-ōhashi). Most Nihonbashi, zastąpiony konstrukcją kamienną w 1911 r., uzyskał atrakcyjną oprawę architektoniczną.

Modernizacja miasta na większą skalę nastąpiła poprzez budowę dzielnicy rządowej. Ulokowano ją wokół Pałacu Cesarskiego, na terenie uzyskanym po zlikwidowanych rezydencjach daimyō. Powstały wówczas liczne budynki urzędów w Kasumigaseki, a Marunouchi, położone bezpośrednio na zachód od wzniesionego w 1914 r. dworca Tōkyō, stało się komercyjną dzielnicą biurową. Kanał, stanowiący południową fosę dawnego pierścienia domów samurajskich, został zasypany, aby umożliwić budowę szerokiej ulicy obwodowej. Pomiędzy Marunouchi i Kasumigaseki urządzono publiczny park Hibiya, otwarty w 1903 r. Japońską wersję Wersalu zrealizowano w postaci pałacu Akasaka (arch. Tōkuma Katayama, 1909 r.) przeznaczonego dla następcy tronu. Jednocześnie, w 1908 r., pojawiła się pierwsza w mieście (i kraju) kamienica czynszowa. Zbudowano ją koło parku Ueno i nazwano "Ueno Club".

Wskutek braku dostępnych terenów w śródmieściu, duże kompleksy zielone zakładano na obrzeżach miasta. W 1906 r. otwarto park Shinjuku, a w latach 20. urządzono kompleks parkowo-architektoniczny świątyni Meiji. Świątynia ta poświęcona jest cesarzowi i cesarzowej Meiji (zm. 1912 r. i 1914 r.).

W drugiej połowie epoki Meiji wzrost liczby ludności Tokio stymulowany był rozwojem przemysłu. W 1897 r. były 333 fabryki zatrudniające 30 tys. osób, zaś w 1919 r. – 7233 fabryki zatrudniały niemal 190 tys. osób. Głównym miejscem, gdzie lokował się przemysł, początkowo głównie w postaci małych i średnich przedsiębiorstw, były wschodnie nabrzeża Sumidy, gdzie grunty były podmokłe i przez to tanie. Później popularnymi lokalizacjami dla fabryk stały się północne obszary Senju (Adachi) i Ōji (Kita).

Przebudowa i rozbudowa po trzęsieniu ziemi Kantō

Tokio. Pogorzelisko po trzęsieniu ziemi, 1923 r.; w głębi po prawej most Nihombashi

W dniu 1 września 1923 r. region Kantō nawiedziło potężne trzęsienie ziemi o sile 8,3 w skali Richtera. Ogromny pożar, który zaczął się w Ueno, Hamamatsuchō i Banchō strawił dwie trzecie obszaru Tokio: całą zabudowę po wschodniej stronie rzeki Sumida, wszystkie dzielnice na jej zachodnim brzegu od Asakusa na północy, przez śródmieście po Shimbashi oraz bezpośrednie otoczenie kompleksu Pałacu Cesarskiego. Liczbę ofiar obliczano na 142 807 osób. Była to jedna z największych katastrof w historii ludzkości.

Po trzęsieniu ziemi rozpoczęto intensywną odbudowę, której kierunki wyznaczyła Agencja Odbudowy Stolicy Cesarskiej pod kierownictwem wybitnego polityka i "modernizatora" Japonii, Shinpei Gotō. Plan zakładał poważne zmiany ukształtowania najbardziej zniszczonych dzielnic, budowę szerokich arterii wyposażonych w odpowiednią infrastrukturę, m.in. Yasukuni-dōri i Shōwa-dōri, zespołu dużych mostów na Sumidzie, urządzenie wielkich parków (w tym na nabrzeżach rzeki), urządzenie hal targowych (m.in. targu w Tsukiji), budowę wielu szkół elementarnych i towarzyszących im terenów zielonych. Chociaż części tych zamierzeń nigdy nie zrealizowano, zakres dokonanych restrukturyzacji układu działek i kwartałów śródmieścia oraz liczba przebić i poszerzeń ulic jest imponująca. Już wówczas zasypano wiele kanałów śródmiejskich, traktowanych jak anachronizm, i przeznaczono je pod ulice lub zabudowę. Zupełne zniszczenie miasta ułatwiło też Kolejom Rządowym przeprowadzenie dwóch nadziemnych linii średnicowych łączących dworzec Tōkyō z dworcem Ueno oraz dworzec Ryōgoku z powstałą wcześniej linią Chūō (1932 r.), krzyżujących się w Akihabara. Natomiast prywatne konsorcja budowały kolejne odcinki podziemnej linii metra – pierwszy otwarto między Asakusa i Ueno w 1929 r., a całą trasę do Shibuya otwarto w 1939 r. Jednocześnie urządzano planowane wcześniej nowe koryto rzeki Arakawa, które przebiega poza wschodnimi rubieżami ówczesnego miasta (ukończone przed 1932 r.).

Tokio, Kasumigaseki – skala imperialna; ok. 1930 r.

Tokio, ulica teatrów Asakusa 6-ku; skala starego Edo

Tokio, elektryczny pociąg linii Yamanote po otwarciu pełnego pierścienia, 1925 r.

W okresie międzywojennym przemiana obrazu architektonicznego historycznego śródmieścia w kierunku wzorca metropolii Zachodu była już bardzo zaawansowana. Szczególnie wiele okazałych gmachów istniało już w Nihonbashi, Kyōbashi i Ginzie. W Nagatachō ukończono (1925 r.) monumentalny gmach parlamentu z osiowym przedpolem (arch. F. Watanabe, Sh. Takeuchi), w stylu klasycyzującego modernizmu. Rok później ukończono podobny w formie gmach Galerii Obrazów Meiji (arch. Masatsu Kobayashi). Stopniowo próbowano też stworzyć budowle bardziej związane z tradycją narodową. Przykładem jest gmach główny Muzeum Narodowego wzniesiony w 1932 r. w parku Ueno. Jego styl określano jako "koronno-imperialny" (arch. Jin Watanabe). Stosowano też formy bardziej surowe, modernistyczne – np. budynek dworca Ueno (1932).

Także w okresie międzywojennym intensywnej urbanizacji ulegały obszary położone coraz dalej na zewnątrz od kolei obwodowej Yamanote. Spowodowała ona budowę licznych linii elektrycznych kolejek dojazdowych, które kończyły się na Yamanote-sen, nie mając prawa penetrować samego miasta (gdzie był monopol tramwajów toden). Charakterystyczna dla Japonii rozbudowa ważniejszych stacji kolejowych do skali wielkich zespołów handlowo-usługowych, została podjęta w Tokio już w okresie międzywojennym, najpierw przez zarządy dentetsu. To właśnie te stacje, z towarzyszącymi im własnymi domami towarowymi, stały się ogniskami, wokół których ukształtowały się subcentra tokijskie położone na linii Yamanote. Koleje dojazdowe zaangażowały się też w rozwój przedmieść mieszkaniowych położonych na trasach swoich linii. Najbardziej znane z nich to przedmieście Den'enchōfu kolei elektrycznej Tōkyū. Planowemu rozwojowi towarzyszyła jednak spontaniczna urbanizacja terenów leżących poza koleją obwodową – ona głównie nadała chaotyczne oblicze zachodnim i południowym dzielnicom zewnętrznym.

W 1943 r. wprowadzono wspólną administrację miasta i prefektury, tworząc specjalną prefekturę stołeczną Tōkyō-to. Dzielnice tworzące dawne miasto Tokio uzyskały status podobny do innych gmin (miast) istniejących wcześniej na terenie prefektury.

Powojenna odbudowa i boom gospodarczy

Bombardowanie miasta 26 maja 1945

U schyłku II wojny światowej miasto zostało ponownie zniszczone przez bombardowania, zwłaszcza przez wielki pożar wywołany amerykańskim nalotem dywanowym 9 marca 1945 r. Zginęło około 200 tysięcy osób, więcej niż w wybuchach bomb atomowych w Hiroszimie i Nagasaki. Ludność prefektury, licząca w 1940 r. 7,35 mln zmalała w 1945 r. do 3,5 mln. Powojenny wzrost ludności, potęgowany imigracją, postępował szybko: w 1962 r. prefektura liczyła już ponad 10 mln mieszkańców. Oba kataklizmy i kolejne odbudowy przyczyniły się do tego, że wschodnie i centralne obszary śródmieścia mają bardziej regularny układ kwartałów i więcej szerokich ulic, niż obszary zachodnie. Tokio jest zasadniczo miastem o nowej zabudowie, nawet większość zabytków musiało być odbudowanych – zwykle w starych kształtach, ale w nowej konstrukcji (np. Sensō-ji).

Do lat 50. Tokio było siedzibą amerykańskich wojsk okupacyjnych. Rezydowały one m.in. na terenie dawnego placu ćwiczeń wojskowych w Yoyogi, przylegającego do świątyni Meiji. W 1964 r. obszar ten stał się głównym terenem olimpijskim, a w 1967 r. otwarto tam park Yoyogi.

Widocznym wyrazem modernizacji miasta po wojennych zniszczeniach była zabudowa z niepalnych materiałów, zdecydowanie większej skali, w formach modernistycznego "stylu międzynarodowego". Organizacja Olimpiady letniej w 1964 r. spowodowała przyśpieszenie inwestycji, przede wszystkim w urządzenia sportowe – powstał wówczas m.in. kompleks stadionów w Yoyogi (arch. Kenzō Tange) oraz ważne inwestycje komunikacyjne. Symbolem tych ostatnich była sieć miejskich dróg ekspresowych, prowadzonych na estakadach (wyjątkowo w tunelach), tzw. Shuto Kōsoku-dōro. Trasy, budowane w korytarzach kanałów i rzek tokijskich, właściwie usunęły ze śródmieścia ten tradycyjny element jego pejzażu. Innym symbolem była kolej jednoszynowa Tōkyō Monorail do lotniska Haneda. Jednocześnie znacznie przyśpieszono budowę metra, którym, wraz z rozwijaną siecią autobusową, do 1972 r. zastąpiono tramwaje.

W okresie boomu gospodarczego trwała urbanizacja terenów zewnętrznych. Na południowym zachodzie od Tokio, teoretycznie na obszarze miast Kawasaki i Jokohama, kolej prywatna Tōkyū rozpoczęła po 1953 zabudowę pasa zurbanizowanego wzdłuż specjalnie zbudowanej linii – tzw. Tama Den'entoshi (Miasto-Ogród Tama), obecnie pas ten wybiega na ok. 20 km od granic Tokio. Również inne koleje prywatne zaangażowały się w działalność deweloperską. Prefektura Tokio podjęła w 1965 r. wielki projekt budowy miasta satelitarnego Tama New Town.

Ewolucja struktury

Osuszanie Zatoki Tokijskiej. Porównanie linii brzegowej dzielnic południowych z początku XX w. ze stanem obecnym (podłoga w Edo-Tōkyō Hakubutsukan)

Tokio. Zabudowa mieszkalno-biurowa na terenie osuszonym koło dworca Shinagawa

Ekspansja zewnętrzna

Proces urbanizacji strefy podmiejskiej Tokio odnosi się obecnie do obszarów położonych poza Tōkyō-to, szczególnie na terenie prefektur: Kanagawa, Saitama i Chiba. Nierównomiernemu rozwojowi tej strefy, szczególnie silnemu na zachodzie i południu, usiłuje się przeciwdziałać przez tworzenie infrastruktury na północy, a ostatnio również na wschodzie. Celowi temu miały służyć "koleje trzeciego sektora", takie jak Hokuso-Kōdan, Tōyō-Kōsoku oraz, ostatnio, Tsukuba Express. Wschodnim odpowiednikiem "Tama New Town" ma się stać "Chiba New Town", zaś rozproszone urbanizacje północy próbuje się konsolidować przez administracyjne utworzenie miasta Saitama i budowę jego centrum.

Osuszanie terenów Zatoki Tokijskiej

Osuszanie tych terenów istnieje od początku epoki Edo i jest jednym z głównych kierunków rozwoju przestrzennego miasta. Już przed pierwszą wojną światową zabudowywano zespół sztucznych wysp Tsukishima i Kachidoki u wylotu Sumidy, a rejon Shibaury znajdował się w trakcie osuszania. Na mocy Planu Odbudowy z 1923 r. doszedł rejon Minato-Minami, na wschód od dworca Shinagawa, leżącego pierwotnie na nabrzeżu (prace na przełomie lat 20. i 30.) oraz kompleksy wysp: Harumi,　Toyosu, Shiomi – wszystkie na nabrzeżu wschodniej części miasta. Po wojnie kontynuowano prace. Powstały wówczas m.in. wyspy: Shin-Kiba, Tatsumi, Heiwajima,　Katsushima,　Yashio. Na nowych terenach mieszczą się obiekty o różnych funkcjach: mieszkaniowych, biurowych, sportowo-rekreacyjnych (np. tor wyścigów konnych Ōi, park Kasairinkai, tokijski Disneyland). Są tam fabryki, składy i urządzenia portowe (w tym np. lotnisko Haneda, kolejowy dworzec kontenerowy i wagonownia pociągów Shinkansen). Sporządzona w 1960 r. przez zespół K. Tange wizja rozwoju miasta na wielkich osiach w poprzek Zatoki mogła wydawać się "wielką utopią"; jednak obecnie pomysł ten wydaje się bliski realizacji, chociaż w odmiennej formie. Cezurą w procesie zagospodarowywania terenu zatoki była budowa Tōkyō Rinkai ("Tokyo Waterfront") – kompleksu mieszkalno-usługowego Odaiba-Ariake, z pewną przesadą reklamowanego jako "nowe centrum Tokio". Poszczególne wyspy, usypane za linią dawnego wału odaiba, połączone są siecią tuneli i mostów drogowych i kolejowych, w tym autostradą. Ekspansja miasta na teren Zatoki jest prowadzona nadal w postaci zagospodarowywania wielu wolnych terenów na już powstałych wyspach oraz tworzenia nowych.

Wykorzystanie terenu

Innym kierunkiem ewolucji miasta jest ciągła intensyfikacja wykorzystania terenu. Tradycyjny model "nisko-gęsto" zmienił się w wielu miejscach w gęstą zabudowę średnio-wysoką (do 10 pięter). Dominującym czynnikiem decydującym o intensywności jest rachunek ekonomiczny, a nie wartość zabytkowa czy architektoniczna (symptomatyczna była rozbiórka w 1968 r. "Hotelu Imperial" F. L. Wrighta).

Od lat 70. XX w. buduje się wieżowce. Pierwszą dzielnicą wysokich biurowców stało się zachodnie Shinjuku (Nishi-Shinjuku). W 1991 r. powstała tam dwuwieżowa siedziba władz miasta (proj. K. Tange) o wysokości 243 m. W śródmieściu, na terenach dawnego dworca towarowego JR Shimbashi-Shiodome, dzielnica wieżowców powstała na przełomie wieków.

Roppongi stało się miejscem lokalizacji dwóch gigantów: Roppongi Hills, 2003 r. 238 m) i Tokyo Midtown, 2007 r., 248 m). Stanowią one kompleksy wielofunkcyjne, godząc biura z kulturą i rozrywką. Dzielnicą coraz wyższej zabudowy staje się też śródmiejskie Marunouchi. W trosce o spójność między wysoką dostępnością, a intensywnością wykorzystania terenu, skupiska wieżowców lokalizowane są głównie w sąsiedztwie ważniejszych dworców kolei JR (np. Shinjuku, Ikebukuro, Shiodome, Shinagawa, Akihabara). Mimo to Tokio pozostaje metropolią o stosunkowo niskiej gęstości zaludnienia – także w obszarze centralnym, co jest nie tylko efektem exodusu ludności wypieranej przez funkcje komercyjne, ale również wynika z zachowania się na wielu obszarach tradycyjnej jednorodzinnej zabudowy. Poza obszarem zniszczonym podczas wojny, średnio-wysoka zabudowa powstała często tylko wzdłuż głównych ulic i skrywa dzielnice tradycyjne na tyłach.

Problem śródmieścia

Proces różnicowania się i specjalizacji dzielnic doprowadził do powstania układu policentrycznego, w którym historyczne śródmieście (Ginza, Kyōbashi, Nihonbashi) stało się dzielnicą przede wszystkim biurowo-handlową, sąsiednie Marunouchi – wyłącznie biurową. Wydaje się ono przegrywać w konkurencji z bardzo ożywionymi dzielnicami i "podcentrami" położonymi na linii Yamanote, przede wszystkim Shinjuku (subcentrum biznesu, handlu i rozrywki), Shibuya (centrum handlu, mody i młodzieżowej rozrywki), czy także z Ikebukuro (subcentrum wielofunkcyjne). Żadna z wielkich sal koncertowych nie została zbudowana w starym śródmieściu. Nawet w kategorii eleganckiego handlu Ginza ma rosnącą konkurencję w okolicach Shibuya, Harajuku i bulwaru Omotesandō. Specyfikę śródmieścia ilustrują dane demograficzne. Trzy dzielnice centralne: Chiyoda, Chūō i Minato, mieszczą w nocy 268 tys. osób, podczas gdy za dnia przebywa w nich 2341 tys. osób. Tak wielka różnica między dzienną i nocną populacją centrum nie ma odpowiedników w innych metropoliach i przyczynia się do przeciążenia układu transportowego miasta. Miasto popiera więc lokalizację w śródmieściu wielkich kompleksów mieszkaniowych, które, ze względu na szczupłość dostępnego miejsca, kształtowane są jako zabudowa wysoka.

Podział administracyjny

Tokio. Na żółto zaznaczono główną część Tokio (23 okręgi specjalne), na zielono tzw. zachodnie Tokio. Mapę uproszczono dla większej przejrzystości; nie ma zaznaczonych wysp w zatoce.

Stołeczna prefektura (Tōkyō-to) graniczy z prefekturą Chiba od wschodu, z prefekturą Yamanashi od zachodu, z prefekturą Kanagawa od południa, i z prefekturą Saitama od północy. Na czele władz stoi gubernator, wybierany w wyborach powszechnych.

Tōkyō-to dzieli się na 23 okręgi specjalne (dzielnice), 26 dużych miast, 5 mniejszych miast i 8 miasteczek. W nomenklaturze japońskiej są to: "ku", "shi", "machi" "chō", "chōme". Tłumaczenie nazw tych jednostek administracyjnych na inne języki jest sprawą drugorzędną i niepotrzebną. Służą one bowiem przede wszystkim do dokładnego określania adresów na terenie Wielkiego Tokio. Poza głównymi arteriami, ulice, uliczki i zaułki tego miasta nie mają własnych nazw. Określenie dokładnego miejsca, posesji, czy mieszkania, jest konstruowane poprzez wymienianie w adresach kolejnych, coraz mniejszych terytorialnie, jednostek administracyjnych, aż do konkretnej lokalizacji. Z tego też powodu używa się powszechnie mapek, na których podawane są także najbliższe stacje metra, kolei naziemnej, czy też charakterystyczne punkty (patrz: Japoński system adresowy).

Każde miasto czy miasteczko ma swojego własnego burmistrza i radę miejską.

W rejestracji samochodowej nie ma jednolitego oznaczenia dla Tokio. Używane są nazwy jednostek, w których znajdują się urzędy rejestracji: Adachi, Nerima, Shinagawa, Hachiōji i Tama.

Dzielnice

Większość współczesnych dzielnic-gmin (-ku, ang.: ward) powstała w 1947 r. z połączenia mniejszych dzielnic miasta Tokio. Poniżej podano także dawne nazwy ze względu na ich znaczenie historyczne.

Tokio. Teren Pałacu Cesarskiego widziany z wieżowca w Marunouchi; w głębi po prawej Kanda

Tokio. Skrzyżowanie Ginza-4 przy domu towarowym Wakō; perspektywa ulicy Chūō-dōri w kierunku Kyōbashi i Nihombashi (zdjęcie wykonano w dzień świąteczny, kiedy zamyka się ruch kołowy)

Tokio. Sylwetka Shinjuku. Pośrodku, częściowo zasłonięte, bliźniacze wieże Zarządu Prefektury; na pierwszym planie park Shinjuku

Tokio – Shibuya. Dōgenzaka-shita – jedno z najbardziej zatłoczonych skrzyżowań na świecie.

Tokio. Yasukuni-dōri w Shinjuku, o zachodzie słońca

Tokio. Chodnik na Omote-sandō. Zasobny klient nie lubi wielu reklam

Tokio. Aleja miłorzębów na osi Galerii Obrazów Meiji

Tokio. Na pierwszym planie typowa pozaśródmiejska zabudowa jednorodzinna z wyniosłymi dachami świątyń

Tokio małych sąsiedztw: uliczka w Aoyamie

Tokio. Jedna z szerszych ulic na typowym tokijskim przedmieściu (rejon Kakinokizaka, Meguro-ku)

Tokio. Świątynie są miejscami charakterystycznymi w strukturze przedmieść. Shinshō-ji w Toshima-ku zbudowana jest z żelbetu w tradycyjnych formach

Tokio. Centralny motyw wielu dzielnic: kryta ulica handlowa (rejon Nihonzutumi-1, Taitō-ku)

Tokio. Krajobraz przedmieść nierozerwalnie wiąże się z koleją (stacja Yoyogi-hachiman na linii Odakyū, Shibuya-ku)

Tokio. Wschodnie dzielnice pocięte są siecią kanałów – na zdjęciu Yokojikken-gawa, przekopany w 1659 r., Kōtō-ku

Tokio. Odaiba i Rainbow Bridge z Wieży Tokijskiej. Zielone wyspy to pozostałość po fortyfikacjach. Na pierwszym planie Shiba i Hamamatsuchō

Tokio XXI wieku. Ulica w ukończonym fragmencie Odaiby; po lewej widoczny wiadukt kolejki Yurikamome

Tokio. Aby zwiększyć zaludnienie śródmieścia duże inwestycje mieszkaniowe to zwykle wieżowce. "River City 21" na wyspie Tsukishima

Dzielnice obecne, położone głównie na obszarze miasta w granicach sprzed 1932 r.:

Dzielnice obecne, położone na terenach włączonych w 1932 r.:

Miasta

Miasta (ang.: city) wchodzące w skład Tōkyō-to cieszą się podobnymi prawami co inne japońskie miasta. Większość z nich służy jako "sypialnie" dla ludzi pracujących w centralnym Tokio. Niektóre z nich rozwinęły jednak przemysł, w jeszcze innych ulokowano uniwersytety, urządzenia rozrywki i kultury.

Na obszarze miast: Tama, Hino, Inagi, Machida i Hachiōji zlokalizowane zostało Nowe Miasto Tama (Tama New Town). Jego budowa rozpoczęła się w 1965 r. Nie stanowi ono jednak wyodrębnionej gminy.

Okutama, wąwóz Hatonosu Keikoku

Torishima – 570 km od centrum Tokio

Miasteczka i wsie

Cztery gminy w tej grupie jednostek tworzą powiat Tama-Zachód (Nishi-Tama-gun):

Wyspy

Do prefektury Tokio należą również wulkaniczne wyspy na Pacyfiku, wchodzące w skład archipelagu Nampō (inaczej Izu), jak też archipelagu Ogasawara (inaczej Bonin), położonego bardziej na południe. Niektóre z wysp są oddalone nawet o 1900 km od Tokio. Większość wysp ma status samorządowych wsi.

Na wyspach Izu-Ōshima i Miyake-jima znajdują się jedyne, czynne wulkany położone na terytorium Tōkyō-to. Wyspy należące administracyjnie do stolicy, to:

 Osobny artykuł: Japońskie wyspy w Oceanii.

Parki narodowe

W prefekturze Tokio istnieją cztery parki narodowe: