Tomaszów Mazowiecki - Polski Serwis Naukowy

Tomaszów Mazowiecki: kościół św. Antoniego w centrum miasta

Tomaszów Mazowiecki (do 1926 Tomaszów) – miasto i gmina w województwie łódzkim, w powiecie tomaszowskim. Szóste co do wielkości, a czwarte co do ludności miasto w woj. łódzkim.

Tomaszów Mazowiecki leży w Dolinie Białobrzeskiej, nad Pilicą, Wolbórką, Czarną i Piasecznicą, w pobliżu Zalewu Sulejowskiego, na skraju Puszczy Pilickiej.

Łowicz - miasto, gmina miejska w województwie łódzkim, w powiecie łowickim (siedziba władz powiatu) nad rzeką Bzurą, na północnym skraju Równiny Łowicko-Błońskiej. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa skierniewickiego.
Skansen Rzeki Pilicy - tworzony jest w Tomaszowie Mazowieckim od 1999 roku. Przedsięwzięcie to jest realizowane przez Stowarzyszenie Przyjaciół Pilicy i Nadpilicza z Andrzejem Kobalczykiem na czele, i przez władze samorządowe. Ma na celu prowadzenie edukacji historycznej i ekologicznej, oraz zachowanie pamiątek z przeszłości.

Według danych z 30 czerwca 2010 r. miasto miało 65 375 mieszkańców.

Miasto położone jest w dwóch regionach historyczno-kulturowych, bowiem dzielnice po lewej stronie Pilicy to Mazowsze natomiast po prawej stronie rzeki to Małopolska.

Duży ośrodek przemysłu włókienniczego, ceramicznego, maszynowego, odzieżowego, metalowego, skórzanego oraz usług.

Położenie

Panorama Tomaszowa Mazowieckiego na początku XIX wieku, rys. Leonard Chodźko 1837

Według danych z 1 stycznia 2010 r. powierzchnia miasta wynosiła 41,30 km². Miasto stanowi 4,03% powierzchni powiatu.

Polska Partia Socjalistyczna (PPS) – polska partia polityczna o charakterze niepodległościowym, socjalistycznym i pracowniczym (klasyfikowana w grupie partii lewicowych), założona w listopadzie 1892 podczas tzw. zjazdu paryskiego jako Związek Zagraniczny Socjalistów Polskich, jedna z najważniejszych w Polsce sił politycznych aż do 1948. W czasach PRL jako samodzielna partia działała jedynie na emigracji.
Dawid Bornstein (Bornsztajn) (ur. 20 sierpnia 1876 w Nasielsku koło Sochaczewa, zm. 17 listopada 1942 w getcie warszawskim), rabin tomaszowski i sochaczewski, propagator chasydyzmu.

Według danych z roku 2002 Tomaszów Mazowiecki ma obszar 48,3 km², w tym: użytki rolne 45%. użytki leśne 13%.

Miasto sąsiaduje z gminą Lubochnia oraz wiejską gminą Tomaszów Mazowiecki.

W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa piotrkowskiego.

Części miasta i osiedla mieszkaniowe

Części miasta Białobrzegi, Bocian, Brzustówka, Duże Nagórzyce, Józefów, Kaczka, Karpaty, Kępa, Laski, Ludwików, Łąki Henrykowskie, Małe Nagórzyce, Michałówek, Nagórzyce, Niebrów, Nowy Port, Podgórze, Podoba, Rolandówka, Siedmiodomki, Starzyce, Tomaszówek, Utrata, Wilanów, Wola-Wiaderno, Zapiecek. Osiedla mieszkaniowe Osiedle 1000-lecia, Osiedle Górna, Osiedle Mjr. Hubala, Osiedle Kanonierów, Osiedle Obrońców Tomaszowa z 1939 r., Osiedle Strzelecka, Osiedle Śródmieście, Osiedle Wyzwolenia I, Osiedle Wyzwolenia II, Os. Zapiecek, Osiedle Zielone.

Historyczne części miasta: Gustek, Henryków, Kuźnice Tomaszowskie.

Kraj Warty, Okręg Rzeszy Kraj Warty, (niem. Reichsgau Wartheland, Warthegau) – nazwa regionu administracyjnego utworzonego podczas II wojny światowej na terenach Rzeczypospolitej Polskiej anektowanych przez III Rzeszę Niemiecką.
Radogoszcz – Rozszerzone Więzienie Policyjne (niem. „Erweitertes Polizeigefangnis, Radegast”), utworzone 1 lipca 1940, w fabryce włókienniczej Samuela Abbego, położonej u zbiegu obecnych ulic Zgierskiej i gen. J. Sowińskiego w Łodzi.

Historia

Świątynia Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego, ul. św. Antoniego 39

Rozwój Tomaszowa Mazowieckiego wiąże się z rewolucją przemysłową XIX w. Został on założony przez hrabiego Antoniego Ostrowskiego, który nazwał osadę na cześć swojego ojca Tomasza. Zalążkiem przyszłego miasta były powstałe w 1788 r. piece hutnicze w nadpilickich lasach. Intensywny rozwój miasta nastąpił w latach 1822–1823, kiedy to hrabia Ostrowski postawił na włókiennictwo. W 1824 r. Tomaszów otrzymał prawa osady fabryczno-handlowej, a 6 lipca 1830 Tomaszów uzyskał prawa miejskie.

Linares – miasto w południowej Hiszpanii, w andaluzyjskiej prowincji Jaén, centrum górnicze rud srebra i ołowiu. W 2006 r. miasto liczyło ponad 61 tys. mieszkańców.
Mittlere Schützenpanzerwagen Sd.Kfz.251 (m.SPW SdKfz.251) to podstawowy półgąsienicowy transporter opancerzony armii niemieckiej w czasie II wojny światowej, na bazie którego budowano też liczne inne pojazdy bojowe. Budowany był w czterech modelach produkcyjnych, od A do D, oraz 22 wersjach, z których podstawową i najliczniejszą stanowił transporter opancerzony Sd.Kfz.251/1.

Miasto stało się jednym z ważniejszych ośrodków przemysłu włókienniczego w Łódzkim Okręgu Przemysłowym. Odzyskanie niepodległości w 1918 r. stało się początkiem okresu odbudowy przemysłu. Dwanaście tysięcy pracujących robotników, 126 większych i mniejszych fabryk, trzy fabryki dywanów dające 70% produkcji krajowej, rozwinięty przemysł włókienniczy, chemiczny oraz drzewny i metalowy, 45 tys. mieszkańców – składają się na obraz Tomaszowa Mazowieckiego w przededniu II wojny światowej.

Filia UŁ w Tomaszowie Mazowieckim powstała na mocy uchwały podpisanej w dniu 8 lipca 1998 roku pomiędzy Uniwersytetem Łódzkim a władzami samorządowymi Tomaszowa Mazowieckiego.
Krajobrazowy rezerwat przyrody Niebieskie Źródła leży w dolinie rzeki Pilicy, w południowo-wschodniej części Tomaszowa Mazowieckiego. Powierzchnia rezerwatu wynosi 28,8 ha. Jego symbolem jest kaczka krzyżówka. Został utworzony, by chronić ptaki wodne. Na jego terenie znajduje się las olchowy stanowiący ich ostoję. Rezerwat ten obejmuje także silnie pulsujące źródła typu limnokrenowego, które dają początek rzece Jana. Ich urok polega na tym, że woda wybija z dna piasek, który widziany przez taflę wody posiada niepowtarzalną, zieloną barwę o różnych odcieniach, zależnie od warunków pogodowych i kąta padania promieni słonecznych.

Podczas wojny obronnej 6 września 1939 w rejonie miasta rozegrała się bitwa pod Tomaszowem Mazowieckim. W czasie II wojny światowej w połowie 1940 roku m.in. do Tomaszowa (za pośrednictwem obozu przesiedleńczego w Radogoszczy) trafiały transporty osób wysiedlonych z Kraju Warty. W tym okresie na terenie Tomaszowa stacjonował już pododdział Organizacji Todt, który budował duże schrony obok wsi Konewka i Jeleń. W czasie wojny na terenie miasta znajdował się węgierski lazaret. Tomaszów został zajęty przez Armię Czerwoną 18 stycznia 1945.

Wyższa Szkoła Biznesu i Przedsiębiorczości (WSBiP) - niepaństwowa szkoła wyższa w Ostrowcu Świętokrzyskim, utworzona na podstawie decyzji Ministerstwa Edukacji z 19 marca 1996 r. W rejestrze niepaństwowych uczelni wyższych została zapisana pod numerem 82.
Łódzka grupa IV ligi jest jedną z 18 grup IV ligi piłki nożnej w Polsce. Występuje w niej 20 drużyn z województwa łódzkiego. Opiekunem rozgrywek jest Łódzki Związek Piłki Nożnej z siedzibą w Łodzi.

W okresie powojennym miasto zaczęło się intensywnie rozbudowywać, powstały nowe wielorodzinne osiedla mieszkaniowe oraz osiedla budownictwa jednorodzinnego. Wybudowano kilka nowych zakładów przemysłowych a wiele zmodernizowano.

Po roku 1990 miasto zaczęło podupadać, systematycznie zmniejsza się liczba mieszkańców, a do roku 2010 upadła większość zakładów przemysłowych (ZWCH Wistom, ZTW Mazovia S.A.). Po zakładach tych pozostały tylko zniszczone budynki pofabryczne.

Ulica Św. Antoniego

Urząd Miasta Tomaszowa Mazowieckiego

Budynek ZUS przy ulicy Mościckiego

Budynek banku przy ul. Mościckiego

Hotel przy ul. Św Antoniego

Tomaszów Mazowiecki ul. POW

Kamiennica przy ul. Mościckiego

Osiedle mieszkaniowe przy ul Oskara Lange

Osiedle mieszkaniowe "Niebrów"

Nieczynne Zakłady Włókien Chemicznych WISTOM - Dawniej jedne z największych w Polsce

Zapoznaj się również z: Bitwa pod Tomaszowem Mazowieckim.

Osobny artykuł: Zarządcy Tomaszowa Mazowieckiego.

Zabytki

Zabytkami miasta są:

Droga krajowa nr 8 (DK8) – droga krajowa o długości 721,484 km prowadząca od przejścia granicznego do Czech w Kudowie-Zdroju do przejścia granicznego na Litwę w Budzisku. Stanowi polski odcinek międzynarodowej trasy E67. Przebiega przez obszar pięciu województw: podlaskiego, mazowieckiego, łódzkiego, wielkopolskiego, dolnośląskiego. Jest najdłuższą drogą krajową w Polsce.
Kościół Ewangelicko-Augsburski w Rzeczypospolitej Polskiej – kościół luterański prawnie działający na terenie Polski, będący członkiem takich organizacji, jak Światowa Rada Kościołów, Światowa Federacja Luterańska, Konferencja Kościołów Europejskich, Polska Rada Ekumeniczna. Organem prasowym wspólnoty jest Zwiastun Ewangelicki. Zwierzchnikiem Kościoła jest bp Jerzy Samiec.

kościół ewangelicko-augsburski Zbawiciela – ul. św. Antoniego 39 – zbudowany w latach 1897–1902 w stylu neogotyckim, wewnątrz znajduje się obraz autorstwa Wojciecha Gersona z 1900 r. pt. "Spotkanie Zmartwychwstałego Chrystusa z Marią Magdaleną" oraz zabytkowe organy.

Klasycystyczny kościół ewangelicko-augsburski Świętej Trójcy – pl. Kościuszki 21 – wybudowany na zlecenie hr. Antoniego Ostrowskiego w latach 1823–1829.

Dawne jatki – ul. Rzeźnicza – budowla w stylu klasycystycznym, do lat 70. XX wieku pełniły funkcję handlową. W latach '70 adaptowano je na potrzeby kultury lokalizując w nich "Galerię pod Arkadami" (obecnie "Galeria Arkady").

Pałac Ostrowskich – ul. POW 11/15 – Zbudowany w 1812 roku według projektu Lessla w stylu klasycystycznym. Pierwotnie był to budynek parterowy. Z trzypiętrowej wieży założyciel Tomaszowa obserwował swoje dobra. W późniejszym czasie dobudowano piętro. W części parterowej urządzono kaplicę i oranżerię. Pozostałe pomieszczenia były przeznaczone do celów mieszkalnych. Na początku lat 20. obok pałacu zostały zbudowane zabudowania folwarczne, dom dla oficjalistów (obecnie WKU) i stajnia. Generalne remonty przechodził w latach 1898, 1929, 1969. Obecnie mieści się tu Muzeum im. Antoniego hr. Ostrowskiego.

Kościół św. Antoniego Padewskiego – przy ulicy św. Antoniego – zbudowany w latach 1862–1864 z zachowaniem stylu klasycystycznego, rozbudowany w latach 1888–1891 i 1948.

Ratusz miejski – ul. POW 10/16 – zaprojektowany przez Aleksandra Ranieckiego. W 1925 r. ówczesny prezydent Polski Stanisław Wojciechowski dokonał poświęcenia kamienia węgielnego pod budowę ratusza, uroczyste otwarcie gmachu odbyło się 26.06.1927 r.

Gmach Banku Polskiego – ul. I. Mościckiego. 31/33 – wybudowany w latach 1923–1924, budowla wzniesiona w stylu akademickiego klasycyzmu z polskimi formami architektury pałacowej, wnętrze zostało ozdobione bogatą sztukaterią. Obecnie mieści się tu bank Pekao SA.

Elektyczny pałacyk Pieschów – ul. Barlickiego 32 – Zbudowany w 1895 r. przez Moritza Piescha, właściciela mechanicznej farbiarni i wykończalni, jednej z pierwszych i największych fabryk włókienniczych Tomaszowa. W latach 30. bryła obiektu uległa pewnym przeobrażeniom: rozbudowano II piętro zmieniając elewację północno i południowo-wschodnią.

Fabrykancka kamienica – ul. I. Mościckiego 4 – Zbudowana na początku lat 20. XX wieku przez Bolesława vel Borucha Szepsa – współwłaściciela Starzyckiej Manufaktury Dywanów. Obecnie siedziba Urzędu Gminy Tomaszów Maz.

Willa dra Jana Rodego w Tomaszowie Mazowieckim, obecnie Urząd Stanu Cywilnego

Pałacyk dra Jana Rodego – ul. Św. Antoniego 42 – Nosi cechy architektury stanowiącej połączenie neoklasycyzmu i elektyzmu. Zbudowany przez wybitnego społecznika i lekarza, założyciela tomaszowskiego szpitala – dra Jana Serafina Rodego. Obecnie mieści się tu Urząd Stanu Cywilnego.

Kościół modrzewiowy pw. św. Marcina biskupa – ul. Gminna (Białobrzegi) – Pochodzi z XVII w. przebudowany ok. 1746 r.

Dawny dwór – ul. Radomska – Pochodzi z połowy XIX wieku. Obecnie własność Gminnej Spółdzielni.

Fabrykancka willa – ul. Konstytucji 3 Maja 48 – Zbudowana w stylu eklektycznym ok. 1900 r. dla kierownictwa Fabryki Sukna H. Landsberg. Obecnie siedziba Rejonowego Urzędu Pracy.

Willa rodziny Knothe położona przy Placu Kościuszki

Kamienica fabrykancka rodziny Knothe – plac Kościuszki 17 – Obecny eklektyczny wystrój elewacji otrzymała w 1896 roku w wyniku przebudowy domu zbudowanego w latach 20. ubiegłego wieku. Do 2003 roku siedziba Sądu Rejonowego.

Klasycystyczna kamienica – pl. Kościuszki 18 – Zbudowana w połowie XIX wieku. Od 1882 r. własność Karola Jana Bartke – właściciela Fabryki Sukien i Kortów (dawnej "Batavii"). Obecnie siedziba Sądu Rejonowego.

Batavia – ul. Warszawska – Najstarszy budynek fabryczny w mieście, obecnie Tomaszowska Fabryka Filców Technicznych.

Jeden z pierwszych obiektów fabryki włókienniczej Moritza Piescha – ul. Barlickiego – Fabryka uruchomiona została w 1874 roku przy ówczesnej ulicy św. Tekli. Obiekt zbudowany w stylu eklektycznym z przeznaczeniem no oddział wykończenia tkanin i mieszkania dla kadry fabrycznej. Obecnie pełni funkcje produkcyjno-administracyjne w Zakładach Tkanin Wełnianych "Mazowia" SA.

Komin i budynek zakładowej kotłowni – ul. Barlickiego – Wybudowane w 1872 roku w fabryce Moritza Piescha. Obecnie własność ZTW "Mazovia" SA.

Eklektyczna willa – ul. Barlickiego – Zbudowana przez Jakuba Halperna – właściciela fabryki wyrobów sukiennych. Obecnie własność ZTW "Mazovia" SA.

Budynek dawnej wozowni – ul. Barlickiego – Należała do fabryki Moritza Piescha. Zbudowana w 1911 r. w stylu eklektycznym z elementami secesji. Obecnie użytkowana przez dział transportu ZTW "Mazovia" SA.

Budynek zakładowej stolarni – ul. Barlickiego – Zbudowana w 1911 roku przez spadkobierców Moritza Piescha. Elewacja eklektyczna z elementami secesji. Obecnie mieści się tu zakładowa stolarnia ZTW "Mazovia" SA.

Fabryczna portiernia – ul. Konstytucji 3 Maja 46 – Zbudowana w końcu lat 90. XIX wieku z przeznaczeniem na budynek socjalny fabryki sukna H. Landsberg. Obecnie użytkowana przez ZTW "Mazovia" SA.

Willa Bornsteinów – ul. Warszawska – Zbudowana w połowie XIX wieku przez Zusmana Bornsteina – właściciela Starzyckiej Fabryki Wyrobów Sukiennych. Wielokrotnie przebudowywana.

Fabrykancka willa – ul. Spalska 120 – Zbudowana na przełomie XIX i XX wieku przez Roberta Kleindiensta – właściciela fabryki włókienniczej "Wilanów".

Fabrykancka willa – ul. Warszawska 10 – Zbudowana na początku XX wieku przez Dawida Bornsteina – właściciela Tomaszowskiej fabryki Wyrobów Sukiennych.

Pierwsze próby uruchomienia komunikacji miejskiej w Tomaszowie Mazowieckim sięgają 1929 roku, kiedy to uruchomiono linię autobusową na trasie Pl. Kościuszki - Dworzec Kolejowy. Niestety wskutek Wielkiego Kryzysu została ona wkrótce zlikwidowana. W roku 1930 pojawiły się plany budowy trakcji trolejbusowej, jednak nie udało ich się zrealizować. W 1935 roku spółka "Samochód" uruchomiła komunikację autobusową na trasie Pl. Kościuszki - Tomaszowska Fabryka Sztucznego Jedwabiu. Po półtora roku jednak również została zlikwidowana.
Groty Nagórzyckie - groty znajdujące się w połudnowej części miasta Tomaszowa Mazowiecego przy ulicy Pod Grotami biegnącej nad Zalew Sulejowski na terenie byłej wsi Nagórzyce. Są pozostałością po podziemnej kopalni piasku szklarskiego. Obecnie są zamknięte dla zwiedzających.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)