Tomasz Arciszewski w 1906

Tomasz Stefan Arciszewski, pseudonim Antoni, Ludwik, Marcin, Siłacz, Stanisław, Szymon (ur. 14 listopada 1877 w Sierzchowach, zm. 20 listopada 1955 w Londynie) – polski działacz socjalistyczny, polityk Polskiej Partii Socjalistycznej. Jeden z przywódców Organizacji Bojowej PPS. Minister w Tymczasowym Rządzie Ludowym Republiki Polskiej oraz rządzie ludowym Jędrzeja Moraczewskiego. Poseł na Sejm od 1919 do 1935. Lider podziemnej PPS–WRN. Premier RP na uchodźstwie w latach 1944–1947.

Przed I wojną światową

Był synem powstańca styczniowego Mikołaja Arciszewskiego oraz Heleny z Młynarskich. W wyniku wczesnej śmierci ojca spędził dzieciństwo pod opieką matki i dziadka.

Ukończył szkołę elementarną, rozpoczynając naukę w Lubani i kontynuując w Radomiu. W 1890 rozpoczął praktykę w warsztatach mechanicznych w Radomiu. W 1894 pracował jako ślusarz w fabryce "W. Fitzner i K. Gamper" w Sosnowcu, skąd w końcu tego roku został wydalony jako organizator strajku. Podjął pracę w hucie "Katarzyna" w Sosnowcu, gdzie pracował trzy lata przy piecach w walcowni, a następnie w warsztatach mechanicznych. W 1896 wstąpił do Polskiej Partii Socjalistycznej. Początkowo działał w Zagłębiu Dąbrowskim. Współorganizował pierwszą demonstrację 1-majową w Zagłębiu w 1898. Na jesieni tego roku, organizował obchody Mickiewiczowskie. Na skutek donosu prowokatora Błacha, aresztowano jednego z organizatorów Woszczyńskiego, zaś Arciszewskiego wzywano na śledztwo. Zagrożony aresztowaniem zaraz po pierwszym przesłuchaniu, z inicjatywy komitetu PPS, wyjechał do Londynu, a stamtąd po trzech miesiącach do Bremy. Pracował w fabrykach, działając jednocześnie w strukturach Związku Zagranicznego Socjalistów Polskich.

Na początku 1900 zwrócił się do Komitetu Zagranicznego PPS o możliwość nielegalnego powrotu do kraju. Po porozumieniu z Stanisławem Wojciechowskim Zygmuntem otrzymał zgodę na wyjazd z poleceniem odbudowy – rozbitej aresztowaniami – organizacji zagłębiowskiej. Po przybyciu do Sosnowca podjął pracę w fabryce maszyn w Niwce, podejmując wraz z Józefem Mireckim odtworzenie organizacji PPS w Zagłębiu.

W sierpniu 1900 został aresztowany i był więziony w Piotrkowie i Radzanowie. W 1903 wyszedł z więzienia i wznowił działalność w PPS, pracując w środowiskach robotniczych w Częstochowie, Łodzi i na Podlasiu. Od 1904 był członkiem Organizacji Bojowej PPS, którą zorganizował także w Warszawie. Był współorganizatorem zamachów na urzędników rosyjskich. W 1906 wstąpił do niepodległościowego skrzydła ruchu socjalistycznego PPS – Frakcja Rewolucyjna, jako członek jej Wydziału Bojowego. Razem z Józefem Piłsudskim był organizatorem i uczestnikiem akcji pod Bezdanami na Wileńszczyźnie z 26 września 1908, której celem było zdobycie 200 tysięcy rubli przewożonych rosyjskim pociągiem z Wilna do Petersburga. W latach 1908–1911 działał we Lwowie w tajnym Związku Walki Czynnej, a następnie wystąpił z PPS – Frakcji Rewolucyjnej i przeszedł do PPS Opozycji (1912–1914).

W okresie 1911–1912 pracował w fabrykach we Lwowie, Borysławiu, Stanisławowie i Zaleszczykach.

W latach 1914–1939

Od sierpnia 1914 wstąpił w randze podporucznika do Legionów, gdzie organizował wywiadowczy "Oddział Beków", a następnie służył w 1 Pułku Piechoty i I Brygadzie Legionów Polskich. Od 1915 prowadził działalność polityczną na terenie Królestwa Polskiego, tworząc struktury Polskiej Organizacji Wojskowej. Jako radny miasta Warszawy w 1916 zorganizował Komisję Centralną Związków Zawodowych. W latach 1916–1918 redagował pisma Związkowiec i Jedność Robotnicza. Od 1917 kierował z ramienia Centralnego Komitetu Robotniczego Pogotowiem Bojowym PPS.

 Osobny artykuł: Pogotowie Bojowe PPS.

W powstałym 7 listopada 1918 Tymczasowym Rządzie Ludowym Republiki Polskiej Ignacego Daszyńskiego objął tekę ministra pracy i opieki społecznej, zaś w rządzie Jędrzeja Moraczewskiego (istniejącym do 16 stycznia 1919) był ministrem poczt i telegrafów. W czasie wojny polsko-bolszewickiej był organizatorem Robotniczego Komitetu Obrony Niepodległości i dokonywał dywersji na tyłach Armii Czerwonej.

Poseł Tomasz Arciszewski

W latach 1919–1922 był posłem na Sejm Ustawodawczy z okręgu wyborczego nr 29 (Sosnowiec). Pracował wówczas w komisjach aprowizacyjna (jako referent), miejskiej, skarbowo - budżetowej (pełnił funkcję sekretarza i referenta). Wchodził również w skład specjalnej komisji dla zbadania krwawych zajść w Zagłębiu Dąbrowskim. W wyborach parlamentarnych w 1922 został wybrany z listy nr 2, w okręgu wyborczym nr 19 (Radom), z którego wszedł, równocześnie został wybrany z listy państwowej w okręgu wyborczym nr 21 (Będzin). W Sejmie I kadencji był członkiem komisji opieki społecznej, oraz przewodniczył komisji do walki z drożyzną. W wyborach parlamentarnych w 1928 został wybrany z listy nr 2, w okręgu wyborczym nr 19 (Radom. Kandydował również z listy państwowej. W Sejmie II kadencji, był członkiem komisji opieki społecznej i inwalidzkiej. Pełnił również funkcję wiceprzewodniczącego komisji do walki z drożyzną. W wyborach parlamentarnych w 1930 wybrany został z listy nr 7 (Centrolew), listy państwowej z której wszedł, wybrany został również w okręgu wyborczym nr 1 (Warszawa). W Sejmie III kadencji, był członkiem komisji wojskowej.

Z kolei w latach 1919–1934 i 1938–1939 był radnym miasta Warszawy. Od 1928 do 1939 był przewodniczącym Warszawskiego Okręgowego Komitetu Robotniczego. W 1939 klub radnych PPS demonstracyjnie wysunął jego kandydaturę na Prezydenta Warszawy. Od 1931 pełnił funkcję przewodniczącego Centralnego Komitetu Wykonawczego PPS. Od 1920 aż do 1939 pełnił funkcję przewodniczącego Robotniczego Towarzystwa Przyjaciół Dzieci. Od 1921 był członkiem Rady Nadzorczej Związku Robotniczych Stowarzyszeń Spożywczych.

W okresie międzywojennym mieszkał na Grochowie w kolonii posłów i senatorów PPS przy ul. Płowce 8. Przez cały okres II Rzeczypospolitej należał do Rady Naczelnej PPS. Od 1930 z ramienia PPS współorganizował Centrolew. W 1920 założył Robotnicze Towarzystwo Przyjaciół Dzieci i kierował jego działalnością do 1939.