Tomasz Zan - żołnierz - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy żołnierza AK. Zapoznaj się również z: artykuł o poecie Tomaszu Zanie - "Promienistym".

Tomasz Zan, jako student Uniwersytetu im. Stefana Batorego w Wilnie, 1922 r.

Pałac w Duksztach (obecnie Litwa, miejsce urodzenia Tomasza Zana, lata międzywojenne

Młody Tomasz Zan z siostrą Heleną (1904-1996) i matką, Teresą Dowgiałło

Rodzice Tomasza Zana: Tomasz Zan (1876-1950) i Teresa Dowgiałło (1884-1945)

Tomasz Zan, pseud. Tomasz, Oleś, Sęk, Michał, Gajowy, Borek (ur. 21 września 1902 w Duksztach (obecnie Republika Litewska), zm. 11 maja 1989 w Warszawie), żołnierz AK.

Kozłowa Ruda, lit. Kazlų Rūda – litewskie miasto, w obwodzie mariampolskim, 27 km na północ od Mariampolu. 7,3 tys. mieszkańców (2005). Siedziba gminy i starostwa.

Osowiec-Twierdza (ros. Осовец-Крепость) – osada w Polsce położona w województwie podlaskim, w powiecie monieckim, w gminie Goniądz nad rzeką Biebrzą. W latach 1743–1827 Osowiec (jako Marcinpol) posiadał prawa miejskie. Na terenie miejscowości ma siedzibę Biebrzański Park Narodowy oraz znajduje się carska twierdza z XIX wieku. W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa łomżyńskiego.

Prawnuk Tomasza Zana – "Promienistego". Syn Tomasza Zana (1876-1950) i Teresy Dowgiałło (1884-1945), brat Heleny Stankiewicz (1904-1996). Ostatni potomek w linii męskiej rodu Zanów.

W 1913 roku wstąpił do drużyny skautów założonej przez Andrzeja Małkowskiego w szkole księdza J. Gralewskiego w Starej Wsi koło Warszawy.

Był ochotnikiem w III Dywizji pod dowództwem gen. Wacława Iwaszkiewicza w korpusie gen. Józefa Dowbor-Muśnickiego. Walczył w obronie Wilna w 1918 r. W Suwałkach w 1919 r. wstąpił do Polskiej Organizacji Wojskowej. Brał udział w walkach dywersyjnych w rejonie Sejn. Po zdaniu matury w 1920 r. został przydzielony do I baterii 8 Pułku Artylerii w brygadzie gen. Stefana Pasławskiego. Następnie został internowany przez Litwinów po przekroczeniu Niemna. Uciekł z obozu internowania w Kozłowej Rudzie i przez Kłajpedę, Gdańsk dostał się do Warszawy. W lipcu 1920 r. wstąpił jako ochotnik do 211. Pułku Ułanów pod dowództwem rotmistrza Jerzego Dąbrowskiego. Dowodził plutonem w szwadronie por. A. Sztejnige. Dwukrotnie ranny w czasie wojny polsko-bolszewickiej.

Tomasz Zan (ur. 21 grudnia 1796 w Miasocie koło Mołodeczna, zm. 19 lipca 1855 w Kochaczynie pod Orszą) – polski poeta, badacz minerałów i przyrodnik. Syn Karola Zana - wnuk Tomasza Zana (burmistrza Radoszkowicz).

Major – stopień oficerski używany w armiach wielu krajów. W wojsku polskim jest to stopień niższy od podpułkownika, wyższy od kapitana. Major wchodzi w skład korpusu oficerów starszych, natomiast w okresie międzywojennym – w skład korpusu oficerów sztabowych. Odpowiednikiem majora w marynarce wojennej jest komandor podporucznik a w policji podinspektor Policji.

Zwolniony z wojska w 1922 r., studiował na Uniwersytecie im. Stefana Batorego w Wilnie i na Uniwersytecie w Poznaniu, gdzie w 1926 r. otrzymał dyplom inżyniera rolnika. Od 1925 r. oficer rezerwy w 4 Pułku Ułanów Zaniemeńskich.

23 marca 1939 r. powołany do wojska jako porucznik rezerwy w DOK-III w Grodnie, od sierpnia 1939 r. — rotmistrz. Kampanię wrześniową odbył na froncie Osowiec-Wizna. Po wkroczeniu Armii Czerwonej w Kownie, gdzie pozostał jako oficer dyspozycyjny wywiadu wojskowego na kraje bałtyckie. Współorganizował siatkę wywiadu pod kryptonimem "Wierzba". Od grudnia 1939 r. należał do Związku Walki Zbrojnej. Aresztowany przez policję litewską trafił do obozu koncentracyjnego w Drymitriawie, skąd zwolniono go przed aneksją Litwy przez Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. W lipcu 1941 r. przedostaje się do Warszawy gdzie powołano go przez Komendę Główną ZWZ-AK na szefa Ośrodka II północno-wschodniego wywiadu ofensywnego. Od sierpnia 1942 r. był szefem oddziału dyspozycyjnego KG AK w Kedywie, pod kryptonimem "Sęk-Motor". Od lipca 1943 r. został szefem STARTU — III (zaopatrzenie oddziałów AK w Okręgu ,,Nów" i 19 Dywizji AK w Nowogródzkiem). 3 września 1943 r. awansował do stopnia majora. W okresie Akcji "Burza" był szefem sztabu 30 Poleskiej Dywizji Piechoty AK. Internowany przez Armię Czerwoną 18 sierpnia 1944 r., został wywieziony do Riazania. W lutym 1946 roku powrócił do Polski.

Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.

Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich - stowarzyszenie zrzeszające polskich dziennikarzy. Powstało w 1951 r, zajmując miejsce Związku Zawodowego Dziennikarzy RP. Dwukrotnie odegrało kluczową rolę w życiu Polski: w 1956 roku, kiedy uczestniczyło w próbie demokratyzacji ustroju PRL i w latach 1980-1981, kiedy aktywnie współdziałało z Solidarnością.

W 1951 r. aresztowany przez Urząd Bezpieczeństwa, więziony m.in. przez trzy lata śledztwa w areszcie przy ul. Rakowieckiej w Warszawie.

Wspomnienia

Tuż po jego śmierci ukazała się książka, stanowiąca zapis rozmów Wojciecha Wiśniewskiego z Tomaszem Zanem; Nagroda im. Stanisława Konarskiego za najlepszą książkę 1989 roku, przyznana przez Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich). Dwa lata później ukazała się część II – "wywiad-rzeka" z jego siostrą, Heleną z Zanów Stankiewiczową, której wydanie drugie ukazało się w roku 2003.

Armia Czerwona, (Рабоче-Крестьянская Красная Армия, RKKA), od (ros. Советская армия, stosowane również tłumaczenie Armia Sowiecka) – siły zbrojne Rosji radzieckiej i Związku Radzieckiego, istniejące do grudnia 1991 (przemianowana m.in. na Siły Zbrojne Republiki Białorusi, Siły Zbrojne Federacji Rosyjskiej oraz Siły Zbrojne każdej z pozostałych republik ZSRR).

Litwa (, jedno z państw bałtyckich, członek Unii Europejskiej i NATO. Graniczy od zachodu z Rosją (obwodem kaliningradzkim), od południowego zachodu z Polską, od wschodu z Białorusią i od północy z Łotwą.

Kawaler Krzyża Virtuti Militari — V klasy,

Krzyż Złoty Zasługi z Mieczami za Okręg "Nów" 1944,

Krzyż Srebrny Zasługi z Mieczami za START-III - 1944,

Krzyż Walecznych (trzykrotnie) za POW-Suwałki, POW-Kowno, 211 Pułk Ułanów,

Krzyż Walecznych (czterokrotnie) za ZWZ-AK 1940-1944,

ponadto inne odznaczenia polskie i zagraniczne.

Wojciech Wiśniewski: Ostatni z rodu. Rozmowy z Tomaszem Zanem. Paryż: Editions Spotkania, 1989. ISBN 2-86914-048-7.
Wojciech Wiśniewski: Pani na Berżenikach. Rozmowy z Heleną z Zanów Stankiewiczową. Londyn: Polska Fundacja Kulturalna, 1991. ISBN 0-85065-222-7.
Wojciech Wiśniewski: Pani na Berżenikach. Rozmowy z Heleną z Zanów Stankiewiczową, Wyd. 2. Łomianki: Wydawnictwo LTW, 2003. ISBN 83-88736-30-2.