Topola - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy drzewa. Zapoznaj się również z: inne znaczenia tej nazwy.

Morfologia organów topoli osiki

Szpaler topoli włoskich

Topola (Populus L.) – rodzaj drzew z rodziny wierzbowatych (Salicaceae Mirb.). Zalicza się do niego 35 gatunków, spośród których typowym jest Populus alba L.. W Polsce występują trzy rodzime gatunki topoli: topola czarna, topola biała i topola osika. Topole czarna, biała i szara występują głównie w lasach łęgowych dużych dolin rzecznych, osika natomiast jest rozpowszechniona w lasach liściastych i mieszanych na terenie praktycznie całego kraju. Popularnym drzewem ozdobnym, ze względu na swój kolumnowy pokrój sadzonym zwłaszcza wzdłuż dróg jest topola włoska stanowiąca odmianę uprawną topoli czarnej. W uprawie często spotykane są także mieszańce topoli czarnej z gatunkami amerykańskimi, określane wspólnie mianem topoli kanadyjskiej. Inne topole sadzone często w Polsce należą do sekcji Tacamahaca. Pochodzą one z Ameryki Północnej oraz Azji i charakteryzują się wydzielaniem silnego, balsamicznego zapachu przez rozwijające się pąki i młode liście.

Topola balsamiczna (Populus balsamifera L., syn. Populus tacamahaca) – gatunek drzewa z rodziny wierzbowatych (Salicaceae). Występuje naturalnie w wschodniej części Ameryki Północnej.

Wierzbowate (Salicaceae Mirb.) – rodzina roślin o zdrewniałych pędach należąca do rzędu malpigiowców (Malpighiales). Jej przedstawiciele występują na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy, w Australii występują nieliczni tylko na północnym wschodzie kontynentu.

Morfologia

Pokrój Wysokie i okazałe, często potężnie zbudowane drzewa liściaste o klasycznej, regularnej sylwetce. Posiadają zwykle prosty pień rozgałęziający się na grube i mocne, ukośnie lub łukowato wznoszące się konary. Gałęzie proste i długie, w części wierzchołkowej strzeliste. Niektóre gatunki (np. topola czarna, biała) osiągają ponad 35 m wysokości, a średnica ich pnia może przekraczać 2,5 m. Pąki Bardzo ostre, pokryte łuskami, często długie. Liście Pojedyncze, o bardzo zmiennej formie zależnej od gatunku. Przykładowo liście (długopędowe) topoli białej są wyraźnie klapowane i pokryte od spodu gęstym, białym kutnerem, osika posiada liście okrągławe o karbowanym brzegu; są one cienkie i delikatne oraz obustronnie nagie, z kolei liście topoli czarnej są romboidalne do trójkątnych, także stosunkowo cienkie i nagie. Jeszcze innego typu liście posiadają topole balsamiczne; są one przeważnie duże, eliptyczne lub jajowate, grube i skórzaste, od spodu często zielonawobiałe. Rozmiar liści topoli wielkolistnych może przekraczać 25cm. Zmienność formy liści topoli nie dotyczy tylko różnych gatunków. Nawet w obrębie tego samego gatunku, ba nawet na tym samym osobniku może występować kilka ich rodzajów. Dla przykładu długopędowe liście topoli białej są ostro klapowane i trwale, gęsto owłosione od spodu, podczas gdy liście na któtkopędach są zazwyczaj bezklapowe (lub o wyraźnie łagodniejszych klapach) oraz owłosione rzadko i nietrwale. Podobnie u topoli czarnej liście długo- i krótkopędowe różnią się kształtem i wielkością; te pierwsze (tzw. liście późne) są duże i mają prawie trójkątny kształt, natomiast liście krótkopędowe są mniejsze i bardziej romboidalne niż trójkątne. Kwiaty Rozdzielnopłciowe, dwupienne, zebrane w kwiatostany zwane kotkami, które są wiatropylne. Zaczynają kiełkować, gdy znajdą się na mokrym podłożu.

Biologia

Topole (wraz z wierzbami) są najszybciej rosnącymi drzewami w klimacie umiarkowanym. Występują na półkuli północnej. Można je spotkać w środowisku wilgotnym, w lasach nadrzecznych; głównie w lasach łęgowych oraz jako domieszkę w innych lasach liściastych. Preferują żyzną glebę. Są to równocześnie drzewa stosunkowo krótko żyjące. Długość życia większości gatunków zawiera się w przedziale 100-200 lat. Wyjątkowo notowane są ponad 300-letnie okazy topoli białej i czarnej. Zdecydowanie poniżej 100 lat żyje topola włoska. Nasiona bardzo szybko kiełkują, posiadają puch ułatwiający rozsiewanie. Dzięki nasionom topole są drzewami pionierskimi.

Las łęgowy – zbiorowisko leśne, występujące nad rzekami i potokami, w zasięgu wód powodziowych, które podczas zalewu nanoszą i osadzają żyzny muł. Najbardziej typową glebą dla lasów łęgowych jest holoceńska mada rzeczna. Siedliska niemal wszystkich łęgów związane są z wodami płynącymi. W drzewostanie łęgów występują m.in.: olsza, topola, wierzba, wiąz, jesion, dąb. Gatunkami występującymi we wszystkich zespołach łęgowych są: podagrycznik pospolity (Aegopodium podagraria), kostrzewa olbrzymia (Festuca gigantea), pokrzywa zwyczajna (Urtica dioica), wiązówka błotna (Filipendula ulmaria) i bluszczyk kurdybanek (Glechoma hederacea). Lasy łęgowe zaliczane są do roślinności azonalnej, nie związanej z określoną strefą roślinną (klimatyczną), ale ze specyfiką siedliska. Lasy te narażone są na wyniszczenia spowodowane m. in. pracami związanymi z regulacją koryt rzecznych oraz melioracjami wodnymi.

Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski – całościowa, krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Opracowana została przez Instytut Botaniki im. prof. W. Szafera PAN w Krakowie. Składa się z dwóch wydań.

Systematyka

Pozycja systematyczna według APweb (2001...)

Rodzaj siostrzany dla wierzby (Salix) w obrębie plemienia Saliceae w rodzinie wierzbowate (Salicaceae), wchodzącej w skład obszernego rzędu malpigiowców (Malpighiales), reprezentującego klad różowych w obrębie okrytonasiennych.

Liść (łac. folium) – organ roślinny, element budowy części osiowej (pędowej) roślin telomowych. Wyrastające z węzłów końcowe elementy rozgałęzień pędu, wyodrębniające się ze względu na funkcję i budowę od łodygi (nie mają np. zdolności do nieprzerwanego wzrostu). Pełnią głównie funkcje odżywcze i z tego powodu mają zwykle dużą powierzchnię umożliwiającą ekspozycję na odpowiednią ilość promieniowania słonecznego. Poza tym liście biorą udział w transpiracji i gutacji oraz wymianie gazowej. Nierzadko liście pełnią także funkcje spichrzowe, czepne, ochronne, obronne i pułapkowe, w takich przypadkach ulegając daleko idącym przystosowaniom w zakresie funkcji i budowy.

Drzewa – grupa . Do drzew zalicza się niekiedy rośliny posiadające . Bardziej zawężone definicje wyłączają wieloletnie rośliny o zdrewniałych łodygach, które nie posiadają zdolności przyrostu na grubość i nie tworzą korony ze zdrewniałych rozgałęzień łodygi. Dział botaniki zajmujący się drzewami to dendrologia (gr. δένδρον – drzewo). W Polsce kilkadziesiąt tysięcy najstarszych i najbardziej okazałych drzew podlega ochronie prawnej jako pomniki przyrody.

Pozycja w systemie Reveala (1993-1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa ukęślowe Dilleniidae Takht. ex Reveal & Tahkt., nadrząd Violanae R. Dahlgren ex Reveal, rząd wierzbowce (Salicales Lindl.), rodzina wierzbowate (Salicaceae Mirb.), rodzaj topola (Populus L.).

Kotka, bazia (łac. amentum, ang. catkin) – odmiana kłosa lub grona, typ kwiatostanu, w którym pojedyncze kwiaty osadzone są na osi pędu bez szypułek lub z krótkimi szypułkami. Od kłosa i grona różni się tym, że po spełnieniu swojej roli odpada w całości. Kotki mają przeważnie wiotką, zwieszająca się oś główną.

Plemię (łac. tribus) – pomocnicza kategoria systematyczna szczebla rodzinowego, niższa od rodziny (familia), a wyższa od rodzaju (genus). Dodatkowymi kategoriami pomocniczymi dla plemienia są nadplemię (supertribus) i podplemię (subtribus), a w literaturze anglojęzycznej również infratribus.

Gatunki flory Polski

topola berlińska (Populus ×berolinensis (K. Koch) Dippel) – antropofit zadomowiony

topola biała, białodrzew (Populus alba L.)

topola chińska (Populus simonii Carrière) – gatunek uprawiany

topola czarna, t. nadwiślańska, sokora (Populus nigra L.)

topola włoska (Populus nigra L. 'Italica') – antropofit zadomowiony

topola kalifornijska (Populus trichocarpa Torr. & A. Gray ex Hook) – antropofit zadomowiony

topola kanadyjska (Populus ×canadensis Moench, syn. P. serotina R. Hartig) – antropofit zadomowiony

topola osika (Populus tremula L.)

topola szara (Populus ×canescens (Aiton) Sm.)

topola włochata, t. ontaryjska (Populus candicans Aiton) – antropofit zadomowiony

Populus 'NE 42'

Populus 'NE 49'

Podział według

Sekcja Leuce Duby (Populus L.)

topola biała (Populus alba L.) – od środk.-pd. Europy do Azji centr.

topola osika (Populus tremula L.) – Eurazja

topola osikowa (Populus tremuloides Michx.) – Ameryka Pn.

topola Siebolda (Populus sieboldii) – Japonia, wsch. Azja

Populus adenopoda Maxim. – Chiny centralne, wsch. Azja

Populus grandidentata Michx. – pn.-wsch. Ameryka

Sekcja Aegiros Duby

topola amerykańska (Populus deltoides March.) – środkowo.-pn. Ameryka

topola czarna (Populus nigra) – Europa

Populus fremontii S. Wats. – pn.-zach. Ameryka

Sekcja Tacamahaca Spach.

topola balsamiczna (Populus balsamifera L.) – Ontario, pn. Ameryka

topola chińska (Populus simonii Carr.) – (płn.-wsch. Azja)

topola kalifornijska (Populus trichocarpa Torr. et Gray. – zach. część Ameryki Północnej

topola Maksymowicza (Populus maximowiczii) – pn.-wsch. Azja)

topola wąskolistna (Populus angustifolia James) – pn.-centr. Ameryka

topola włochata (Populus candicans Ait.) – Ameryka Pn.

Populus laurifolia – środkowa Azja

Sekcja Leukoides Spach.

topola wielkolistna (Populus lasiocarpa Oliv.) – wsch. Azja

Populus heterophylla L. – pn.-wsch. część Ameryki Północnej

topola Wilsona (Populus wilsonii Schn.) – wsch. Azja

Sekcja Turanga – obejmuje gatunki z pn.-wsch. Azji i wsch. Afryki nie dające się introdukować w Polsce ze względu na nie sprzyjające warunki atmosferyczne.

Populus euphratica – pd.-wsch. Azja

Populus ilicifolia – wsch. Afryka

Mieszańce międzygatunkowe

topola szara (Populus × canescens S.M.) (Populus alba × Populus tremula)

topola kanadyjska (Populus × canadensis Mench.) (Populus nigra × Populus deltoides)

Populus × generosa (Populus deltoides × Populus trichocarpa)

Zastosowanie

Dostarczają miękkiego drewna używanego do produkcji celulozy, papieru, zapałek, lecz także korpusów gitar elektrycznych i bębnów.

Rośliny ozdobne: Sadzone są w nasadzeniach miejskich (głównie te nie owocujące – męskie). Do celów ozdobnych są używane topole amerykańskie.

Największe topole w Polsce

Do najwyższych topól w Polsce należą obecnie dwie topole białe: 39,5 m rosnąca w Parku Pałacowym w Puławach oraz 38,5 m rosnąca na posesji prywatnej w Żywcu, a także 38,5 m topola czarna rosnąca pomiędzy wałem powodziowym a korytem Wisły w Kromnowie (woj. mazowieckie) oraz 38 m topola czarna rosnąca na warszawskich Bielanach. Według niektórych informacji podawanych w internecie, to ostatnie drzewo mierzyło niegdyś 43-45 m, co jednak wydaje się mało prawdopodobne nawet biorąc pod uwagę, że jego obecna wysokość 38 m jest zmniejszona wskutek obłamania niewielkiej części wierzchołka korony. Wszystkie wymienione drzewa to pomniki przyrody.

Zdecydowanie najgrubszą topolą w Polsce jest topola biała rosnąca w Lesznie k. Warszawy. Obwód pnia tego drzewa mierzony na wysokości 1,3 m wynosi 10,53 m (średnica 3,35 m - prawdopodobnie jest to więc drugie najgrubsze drzewo w Polsce, po platanie w Chojnie) zaś mierzony przy samej ziemi - aż 14 m (pod tym względem jest to najgrubsze drzewo w Polsce!). Także wspomniana wyżej topola czarna rosnąca na wale Wisły w Kromnowie (woj. mazowieckie) należy do najgrubszych polskich topól - jej obwód na wys. 130 cm wynosi 8,23 m (średnica 2,62 m).

Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o topoli

Zobacz hasło topola w Wikisłowniku

Przypisy

↑ Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2009-12-10].
↑ Johnson O., More D.: Drzewa. Warszawa: Multico, 2009, s. 150. ISBN 978-83-7073-643-9.
Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-02-22].
Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Populus (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-02-22].
Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland : a checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.

Rośliny ozdobne - jednoroczne, dwuletnie lub wieloletnie rośliny, także drzewa i krzewy o dużych walorach dekoracyjnych np. o pięknych i ciekawych kwiatach, owocach, ulistnieniu, zabarwieniu pędów, pokroju, a także interesujących właściwościach.

Gatunek (łac. species) – termin stosowany w biologii w różnych znaczeniach, zależnie od kontekstu, w jakim występuje. Najczęściej pod pojęciem gatunku rozumie się: