Topos - teoria literatury - Polski Serwis Naukowy

Topos (gr. tópos koinós miejsce wspólne) – powtarzający się motyw, który często występuje w obrębie literatury i sztuki danej kultury, cywilizacji. Wskazuje na jedność kulturową danego kontynentu czy na istnienie pierwotnych wzorców myślenia człowieka.

Topos budowany jest na zasadzie obrazu mającego na celu opis jakiejś sytuacji (topos tonącego okrętu w Kazaniach Skargi).

Język grecki albo greka — język indoeuropejski z grupy helleńskiej, w starożytności ważny język basenu Morza Śródziemnego. W cywilizacji Zachodu zaadaptowany obok łaciny jako język terminologii naukowej, wywarł wpływ na wszystkie współczesne języki europejskie, a także część pozaeuropejskich i starożytnych. Od X wieku p.n.e. zapisywany jest alfabetem greckim. Obecnie, jako język nowogrecki, pełni funkcję języka urzędowego w Grecji i Cyprze. Jest też jednym z języków oficjalnych Unii Europejskiej. Po grecku mówi współcześnie około 15 milionów ludzi.

Literatura to wszystkie "sensowne twory słowne" (jak to ujęła Stefania Skwarczyńska), czyli dzieła artystyczne, tj. literatura piękna, oraz teksty użytkowe, tj. literatura stosowana, zachowane w formie pisanej lub w przekazie ustnym.

We współczesnej humanistyce (za sprawą niemieckiego filologa Ernsta Roberta Curtiusa) topos zaczęto rozumieć szerzej. Objęto tym terminem dawne, sięgające Biblii i antyku, motywy i tematy, które pochodzą z tekstu do tekstu. Dla Curtiusa nawiązania i kontynuacje topiczne są dowodem ciągłości kultury. Trwałość toposów wynika, zdaniem uczonego, z ich związków z archetypami. Pojęcie to, wprowadzone przez psychologa Carla Gustava Junga, oznacza przechowywane w zbiorowej nieświadomości prawzorce, które są dziedziczone z pokolenia na pokolenie i dzięki temu skrycie oddziałują na ludzkie wyobrażenia oraz kierują ludzkimi zachowaniami.

Cywilizacja - poziom rozwoju społeczeństwa w danym okresie historycznym, który charakteryzuje się określonym poziomem kultury materialnej, stopniem opanowania środowiska naturalnego i nagromadzeniem instytucji społecznych. Stanowi ona najwyższy poziom organizacji społeczeństw, z którymi jednostki identyfikują się. W skład cywilizacji wchodzą mniejsze jednostki np.: narody, wspólnoty pierwotne czy inne zbiorowości.

Demeter (także Demetra, gr. Δημήτηρ Dēmētēr, łac. Ceres) – w mitologii greckiej bogini płodności Ziemi, urodzaju, ziemi uprawnej, zbóż, rolnictwa. Jej córką jest Kora.

Topos można wyrażać nie tylko w literaturze, ale także w sztukach plastycznych czy nawet muzyce.

Przykłady toposów

do najstarszych toposów należy motyw wędrowny, na którym opiera się Homerowa Odyseja;

topos cykliczności natury: ma źródła w micie o Demeter i Persefonie (wiosna nastawała gdy Persefona wracała na Ziemię do Demeter. Gdy miała wracać do Hadesu, matka smuciła się, a ziemia stawała się nieurodzajna);

topos arkadyjski: motyw szczęścia (Arkadia to górzysta kraina na Peloponezie, zamieszkiwana przez pasterzy, którzy wiedli proste i szczęśliwe życie);

topos homo viator: ma źródło w micie o Odyseuszu;

topos tyrtejski: źródło w wierszu Tyrtajosa Rzecz to piękna – cechuje go walka, a nawet śmierć w obronie ojczyzny; hańbą okrywają się osoby, które opuszczają kraj pogrążony w wojnie;

topos nieśmiertelnej sławy poety: bierze się z wiersza Horacego Exegi monumentum (łac. wybudowałem [sobie] pomnik [trwalszy niż ze spiżu]) – Horacy twierdził, że poezja, którą stworzył, jest specyficznym pomnikiem, który sobie wybudował pisząc wiersze. Twierdził, że jego utwory przetrwają kolejne pokolenia. "Nie wszystek umrę" – "Non omnis moriar", napisał w wierszu. Dzięki swym dokonaniom tak jak pomnik nie zginie w pamięci ludzi);

topos ubi sunt.

Zobacz też

Motyw