Towarzystwo Żeglugowe Sarmacja - Polski Serwis Naukowy

Towarzystwo Żeglugowe "Sarmacja" – polski armator z lat 1919-1926. Było to pierwsze polskie towarzystwo armatorskie działające w kraju. Używało w tym okresie 5 statków.

Głównym organizatorem powstania polskiego towarzystwa armatorskiego, wkrótce po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, był pułkownik marynarki Bogumił Nowotny, pierwszy szef polskiej Marynarki Wojennej. Towarzystwo Żeglugowe "Sarmacja" zostało powołane w Krakowie 9 listopada 1919 w formie spółki z o.o., z udziałem Banku Małopolskiego i Polskiego Towarzystwa Handlowego. Początkowy kapitał zakładowy wynosił 3 miliony marek polskich, wkrótce zwiększony do 10 milionów. Dyrektorem zarządzającym został Bogumił Nowotny. Działalność Towarzystwa opierała się o port w WM Gdańsku. Oznaką armatorską na kominie był biało-czerwony pas ze złotą literą S.

Żegluga Polska – powstałe w roku 1926 polskie przedsiębiorstwo armatorskie, działające w oparciu o kapitały państwowe. Na jego czele stał Julian Rummel. W roku 1932 przekształcono ŻP w spółkę akcyjną, ale nadal z większościowymi udziałami państwa. Uległa likwidacji w roku 1951.

Marynarka Wojenna Rzeczypospolitej Polskiej – jeden z czterech rodzajów polskich Sił Zbrojnych, obok Wojsk Lądowych, Sił Powietrznych i Wojsk Specjalnych. Odpowiada za obronę wybrzeża i wód terytorialnych. Pod względem organizacyjnym stanowi związek operacyjny – flotę. Od 25 czerwca 2010 roku funkcję dowódcy pełni adm. fl. Tomasz Mathea.

2 lutego 1920 Nowotny kupił w Kopenhadze pierwszy mały statek dla "Sarmacji" SS "Kraków" (pojemność 426 BRT, rok budowy 1919), będący pierwszym polskim parowcem na Bałtyku. Z powodu braku wykwalifikowanych kadr, Nowotny zamustrował załogę z oficerów byłej marynarki austro-węgierskiej (dzięki kontaktom Nowotnego z czasów służby w tej marynarce) oraz niemieckich gdańszczan, którzy przyjęli w tym celu obywatelstwo polskie, skutkiem czego początkowo na statku używany był język niemiecki. Przez pierwsze pół roku, z powodu braku polskiej struktury żeglugowej, statek był wyczarterowany firmie brytyjskiej i pływał z węglem z Newcastle do Francji. W drugiej połowie 1920 statek przybył na Bałtyk. W dalszym ciągu pływał m.in. eksportując polskie drewno, a także transportując węgiel z Wielkiej Brytanii do portów zachodnioeuropejskich. 7 lutego 1922 jednak "Kraków" został zgnieciony przez lody w Kattegacie u wybrzeży Danii (14-osobowa załoga uratowała się).

Wolne Miasto Gdańsk (niem. Freie Stadt Danzig) – istniejące w okresie międzywojennym autonomiczne miasto-państwo pod ochroną (protection) Ligi Narodów.

SS Kraków – masowiec o napędzie parowym o nośności 600 ton, w polskiej służbie w latach 1920-1922. Był pierwszym polskim parowcem handlowym na Bałtyku, zatonął w 1922.

SS "Wisła"

W listopadzie 1921 Towarzystwo Żeglugowe "Sarmacja" zostało przekształcone w polsko-norweską spółkę akcyjną z siedzibą w Warszawie, o kapitale 66 milionów marek polskich. 40% akcji miało w niej norweskie przedsiębiorstwo żeglugowe Det Bergenske Damskibsselskab z Bergen. Obok Nowotnego, drugim dyrektorem zarządzającym został Jan Korwin Kamieński. Norwegowie wnieśli do spółki parowiec SS "Wisła" (634 BRT, rok budowy 1908). Podniesienie polskiej bandery odbyło się 30 marca 1922. W lipcu 1922 za kwotę z ubezpieczenia za "Kraków" zakupiono norweski parowiec nazwany "Wawel" (811 BRT, rok budowy 1906). W listopadzie 1922 "Sarmacja" zakupiła także dwa bardzo stare norweskie statki "Warta" (626 BRT, rok budowy 1875) i "Bug" (688 BRT, rok budowy 1873), które były używane do eksportu polskiego drewna, w związku z koniunkturą, a po jej zakończeniu, już latem 1923 zostały sprzedane na złom.

Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością (skrót – sp. z o.o.) – forma prawna przedsiębiorstw tworzona przez jedną lub więcej osób, zwanych wspólnikami, które odpowiadają za zobowiązania przedsiębiorstwa w ograniczonym zakresie. Spotykana w licznych krajach Europy, w tym w Polsce.

Cesarsko-Królewska Marynarka Wojenna lub Austro-Węgierska Marynarka Wojenna (niem. Kaiserliche und Königliche Kriegsmarine, w pol. skrócie c.k.m.w.) to morskie siły zbrojne Austro-Węgier, istniejące od powstania Podwójnej Monarchii w 1867 aż do zakończenia I wojny światowej w 1918. W 1915 flota ta liczyła 33 735 oficerów i marynarzy personelu. W związku z ograniczonym dostępem Austro-Węgier do morza, w czasie wojny operowała ona na niewielkim obszarze, sprowadzającym się do akwenu Morza Adriatyckiego.

Pozostałe dwa statki "Wisła" i "Wawel" pływały przez następne lata do Europy Zachodniej, krajów bałtyckich, a w 1922 "Wawel" popłynął z węglem do Piotrogrodu jako pierwszy polski statek do ZSRR. Eksportowano na nich głównie drewno i zboże, przywożono m.in. śledzie i węgiel. Od 1924 zdobywali na nich praktykę w roli asystentów pierwsi absolwenci Szkoły Morskiej w Tczewie. Kapitanem "Wisły" był Zdenko Knötgen. 12 maja 1926 "Wisła" jako pierwszy polski statek zawinęła do nowego portu w Gdyni. Mimo to, statki stosunkowo często musiały wracać puste do kraju i przedsiębiorstwo przynosiło straty, do czego przyczyniała się niechęć Norwegów do jego większego rozwoju, z uwagi na konkurencję dla własnej działalności. 10 października 1926 "Wisła" na skutek sztormu uległa awarii, wpadając na mieliznę koło wyspy Terschelling, co przyczyniło się do likwidacji towarzystwa na przełomie 1926/1927 roku. Oba statki trafiły później do szwedzkiego armatora.

Marka polska odziedziczona po państwie niemieckim jednostka monetarna w Polsce do czasu reformy pieniężnej z 29 kwietnia 1924 roku, kiedy została zastąpiona przez polskiego złotego. 1 mkp = 100 fenigów.

Terschelling (fryz. Skylge) - wyspa i gmina w Holandii we Fryzji w archipelagu Wysp Zachodniofryzyjskich. Powierzchnia gminy to 674.00km², z czego 585.90km² to woda. Na wyspie rozwinięta turystyka i rolnictwo. Najbardziej znaną atrakcją jest odbywający się w plenerze coroczny Oerol Festival, poza tym wyspa słynie z prowadzonych od 1840 roku upraw żurawiny, która stała się ważnym elementem lokalnej kultury. Ośrodek administracyjny to wieś West-Terschelling.

Historyk marynista Jerzy Miciński określił rolę towarzystwa: Towarzystwo "Sarmacja" zeszło ze sceny po sześciu latach skromnej, ale przecież pożytecznej w sumie, pionierskiej działalności, która - przede wszystkim na odcinku kadr załogowych - ułatwiła start następcy, "Żegludze Polskiej".

SS Wisła – masowiec o napędzie parowym o nośności 830 ton (DWT), w polskiej służbie w latach 1922-1926. Był jednym z pierwszych polskich statków handlowych i pierwszym, który zawinął do nowo budowanego portu w Gdyni 12 maja 1926.

SS Wawel – masowiec o napędzie parowym o nośności 1000 ton, w polskiej służbie w latach 1922-1926. Był jednym z pierwszych polskich statków handlowych.

Bibliografia

Jerzy Miciński, Księga statków polskich: 1918-1945. T.1, Gdańsk: Polnord-Oskar, 1996, ISBN 83-86181-23-0, s. 135-150