Tradycja oralna - Polski Serwis Naukowy

Tradycja oralna - inaczej przekaz ustny, przekaz mówiony. Przekaz wiedzy, umiejętności i wartości etycznych i estetycznych za pomocą mowy – bez udziału pisma. Szczególnym rodzajem tradycji oralnej jest literatura oralna (twórczość oralna) – przekazywane za pomocą mowy mówionej formy twórczości literackiej.

Intuicja (z łac. intuitio - wejrzenie) – proces myślowy polegający na szybkim dopasowaniu danej sytuacji, problemu, zagadnienia do znanych już szablonów i zależności. Objawia się w postaci nagłego przebłysku myślowego, w którym dostrzega się myśl, rozwiązanie problemu lub odpowiedź na nurtujące pytanie. Często mylona jest z przeczuciem o podłożu emocjonalnym. Natura intuicji wynika z tego, że jest ona procesem podświadomym, którego nie można kontrolować, można jedynie dopuszczać lub odrzucać podawane przez intuicję rozwiązania. Jest ona procesem bardziej kreatywnym i działającym na wyższym poziomie abstrakcji w porównaniu do myślenia logicznego.

Homer (st.gr. Ὅμηρος, Hómēros, nw.gr. Όμηρος) (VIII wiek p.n.e.) – grecki aojda (rapsodas). Uważa się go za ojca poezji epickiej. Najstarszy znany z imienia europejski poeta, który zapewne przejął dziedzictwo długiej i bogatej tradycji poezji heroicznej (której istnienie jest wszakże czystym domysłem).

Rozpoczęte w XIX w. badania nad formami tradycji oralnej powstały ze względu na rozwój badań nad społecznościami, które nie wykształciły pisma – ich obyczajowością, folklorem, legendami, obyczajami, mitami i opowieściami. Elementy tradycji oralnej występują także w społeczeństwach znających pismo, jako świadectwa przeszłości zawarte np. w bajce ludowej.

Akcja – całość zdarzeń przedstawionych w utworze. Składają się na nią wszystkie wątki: główny, poboczne i epizodyczne. Akcja obejmuje wyłącznie wydarzenia, których jesteśmy "bezpośrednimi" uczestnikami, czytając utwór. Do akcji nie zaliczają się wspomnienia i retrospekcje. Części akcji: ekspozycja, zawiązanie akcji, rozwinięcie, punkt kulminacyjny, rozwiązanie akcji i poakcja.

Eric Alfred Havelock (ur. 3 czerwca 1903 w Londynie, zm. 4 kwietnia 1988 w Poughkeepsie w stanie Nowy Jork) – brytyjski filolog klasyczny, związany przez większość życia z Kanadą i Stanami Zjednoczonymi. Był jednym z czołowych przedstawicieli teorii piśmienności. Wskazując na konsekwencje przejścia od społeczeństwa oralnego do piśmiennego, zaproponował nowe odczytanie starożytnej tradycji filozoficznej (przede wszystkim twórczości Platona).

Istota tradycji oralnej

Szeroka definicja tradycji oralnej obejmuje wszelkie formy przekazywanej ustnie z pokolenia na pokolenie. Należy jednak ściśle odróżniać ujęte w tej definicji formy historii oralnej od zwykłej informacji ustnej. Historycy i badacze kultury, społeczeństwa i języka oraz psychologowie niejednokrotnie korzystają z informacji udzielonych ustnie przez konkretne jednostki drogą wywiadu. Informacje takie nie wchodzą jednak w zakres nawet najszerzej rozumianej tradycji oralnej o ile przekazują wyłącznie fakty jednostkowe (np. historię życia osoby udzielającej wywiadu), o ile nie są częścią dłuższego, obejmującego wiele jednostek lub nawet kilka pokoleń łańcucha przekazu.

Mowa jest sygnałem quasi-stacjonarnym. Za jej zakres częstotliwości przyjmuje się najczęściej 300Hz - 3kHz (w telefonii). W sygnale mowy wyróżniamy jednostki podstawowe - fonemy (w języku polskim występuje ich 38) oddzielone chwilami ciszy.

Poezja (z gr. ποίησις, poíesis – tworzenie, wytwórczość, sztuka poetycka) – wieloznaczny termin, współcześnie stanowiący przede wszystkim określenie dzieł literackich nienapisanych prozą lub synonim liryki.

Szeroka definicja tradycji oralnej pozwala dostrzegać jej elementy także w kulturach posiadających pismo, choć w ściślejszym sensie termin ten odnosi się jedynie do typowych kultur oralnych. Szczególnie dużą rolę przekaz oralny ma w społecznościach posiadających pismo wśród grup ludzi oddalonych od źródeł wiedzy – u dzieci, u kobiet w społeczeństwach silnie patriarchalnych, u grup społecznych zacofanych materialnie i kulturowo. Istnieją jednak całe korpusy tekstów przekazywanych oralnie, które obejmują całość społeczności posiadające pismo – należą do nich toasty, pieśni pochwalne, plotki, cała gama tekstów towarzyszących nawiązywaniu więzi społecznej, celebracji uroczystych i szczególnych zdarzeń, tworzących hierarchię społeczną.

Walter Jackson Ong junior (ur. 30 listopada 1912 w Kansas City - zm. 12 sierpnia 2003) - amerykański jezuita, profesor literatury angielskiej, historyk religii i filozof.

Folklor (ang. folk-lore "wiedza ludu") – symboliczno-artystyczna dziedzina kultury ludowej, mająca charakter wieloskładnikowy, niejednolity i synkretyczny.

Przez długie wieki cała ludzkość nie znała pisma. Sytuacja ta utrzymywała się w wielu regionach świata jeszcze na długo po powstaniu pierwszych kultur pisma. Mowa mówiona była więc najważniejszą formą przekazu umiejętności, wiedzy i idei oraz międzyludzkiej kooperacji.

Formom przekazu ustnego podlegały nawet idee dość złożone, np. moralne czy kosmologiczne. Dzięki wyrobieniu sobie trwałej zdolności zapamiętywania wiadomości przekazanych ustnie ludzie potrafili w ten sposób opanować pamięciowo bardzo wiele materiału – zdolność ta stała się niepotrzebna dzięki wynalezieniu pisma jako metody dokładniejszej i bardziej sprawnej. Techniki zapamiętywania przekazu ustnego wzmacniały sposoby kojarzenia ich z obrazami, gestami, dźwiękami przyrody. Najważniejszą tego rodzaju techniką jest rytm – samo istnienie przekazu oralnego jest więc w dużej mierze źródłem powstania poezji.

Biblia, Pismo Święte (z greckiego βιβλίον, biblion – zwój papirusu, księga, l.m. βιβλία, biblia – księgi) – zbiór ksiąg, spisanych pierwotnie po hebrajsku, aramejsku i grecku, uznawanych przez żydów i chrześcijan za natchnione przez Boga. Biblia i poszczególne jej części posiadają odmienne znaczenie religijne dla różnych wyznań. Na chrześcijańską Biblię składają się Stary Testament i Nowy Testament. Biblia hebrajska – Tanach obejmuje księgi Starego Testamentu. Muzułmanie uważają, iż część Biblii[potrzebne źródło] (np. Księgi Mojżeszowe, Psalmy) powstała w wyniku boskiego objawienia, ale jej treść została zafałszowana.

Odyseja (gr. Ὀδύσσεια Odysseia) - epos grecki, przypisywany Homerowi, oparty na antycznej ustnej tradycji epickiej, a w formie pisanej istniejący przypuszczalnie od VIII wieku p.n.e.

Tradycja oralna jako źródło historyczne

W naukach historycznych do dziś źródła historyczne pochodzące z tradycji oralnej uznawane są za mniej wartościowe niż dokumenty, źródła pisane i źródła pochodzące z kultury materialnej. Istnieje wiele koncepcji historiozoficznych, według których ludy nie posiadające pisma nie mają historii – teorii, według których historia zaczyna się razem z pismem. Krytycy takiego ujęcia początku historii zwracają uwagę, że niezależnie od oceny wartości tradycji oralnej jako źródła historycznego przekazuje niejednokrotnie wiadomości stricte historyczne, a w koncepcji początku historii jako początku dokumentacji pisanej widzą pozostałości cech typowych dla umysłowości średniowiecznej, jej zamiłowania do litery, książki i pisma wywodzącego się z tradycji żydowskiej.

Iliada (Ἰλιάς) – obok Odysei drugi z eposów, których autorstwo tradycja przypisuje Homerowi. Oba utwory datuje się na VIII lub VII wiek p.n.e. – stanowią więc one najstarsze zabytki literatury greckiej i europejskiej w ogóle. Oba poematy są eposami heroicznymi. Powstały prawdopodobnie w Jonii na wybrzeżu Azji Mniejszej – świadczy o tym przede wszystkim ich język, który można scharakteryzować jako archaiczny dialekt joński z elementami dialektu eolskiego. Metrum stanowi heksametr daktyliczny. Tematem utworu jest gniew Achillesa i związane z nim epizody wojny trojańskiej. Tytuł utworu pochodzi od wyrażenia he Ilias poiesis – pieśń o Ilionie (Troi).

Platon (gr. Πλάτων, Plátōn, ur. 427 p.n.e. prawdopodobnie w Atenach (według niektórych świadectw na wyspie Eginie), zm. 347 p.n.e. w Atenach) (inne źródła podają, że żył 428-348 p.n.e.) – grecki filozof. Był twórcą systemu filozoficznego zwanego obecnie idealizmem platońskim.

Współcześnie szczególny nacisk na wartość tradycji oralnej jako źródła historycznego kładą historycy Afryki subsaharyjskiej – np. Kenneth Dike, Saburi Biobaku. Od strony teoretycznej metodologii historii zagadnienie opracował Jan Vansina w pracach Oral Tradition. A Study in Historical Methodology i Oral Tradition as History.

Kultura oralna jest to forma kultury, w której nieznane jest pismo, albo nawet jego możliwość; transmisji treści kulturowych dokonuje się w niej w drodze bezpośredniego przekazu ustnego (oralnego).

Krytycy wartości tradycji oralnej jako źródła historycznego zwracają uwagę na fakt, że nie daje ona żadnych wiadomości o chronologii absolutnej, jest bardzo silnie narażona na błędy i zniekształcenia powstałe w drodze przekazu, i że zniekształca ona i dobiera niezwykle selektywnie sam przekazywany materiał. William Clarence Smith uważa nawet zainteresowanie tradycją oralną wśród historyków Afryki za rodzaj postkolonialnego resentymentu. Zwraca się ponadto uwagę na fakt, że użycie tradycji oralnej jako pełnowartościowego źródła historycznego wymaga według jego zwolenników specjalnych kwalifikacji od historyka, który takimi źródłami operuje: np. Phillips Stevens uważa, że kwalifikacją konieczną dla właściwego operowania tradycją oralna jako materiałem źródłowym jest specjalna intuicja.

Literatura oralna

Większe znaczenie niż w badaniach ściśle historycznych badanie przekazu ustnego ma dla historii literatury i folkloru. Do ich szybkiego rozwoju przyczyni się zwłaszcza Milman Parry i jego uczeń Alfred Lord. W połowie XX wieku prowadzili oni badania nad epiką i pieśnią bośniacką, które zaowocowały przełomową pracą Lorda Singer of Tales. Ich prekursorami byli Marcel Jousse, Matija Murko i Arnold van Gennep. Literaturę ludu Bośni Parry i Lord pojmowali jako formę przedstawienia – śpiewak przedstawiający utwór literacki nie ma w pamięci gotowej formy utworu, ale za każdym razem odtwarza go nieco inaczej korzystając z szeregu form artystycznych i mnemotechnicznych – ustalonej kolejności epizodów, wielu cliché i typowych formuł. Typowe opóźniające bieg akcji zwroty i retardacje w prowadzeniu toku narracji służą konstrukcji ad hoc dzieła, które staje się przez to każdorazowo nieco odmienne. Mimo odmienności każdego przedstawienia, często wprowadzanej celowo dla zaspokojenia potrzeb konkretnej publiczności, przekazywane oralnie eposy cechują się według Parry'ego i Lorda znaczną stałością – ich zasadnicze elementy pozostają niezmienne przez wiele generacji.

Badania Parrye'ego i Lorda rzuciły nowe światło na "spór o Homera" – zagadnienie autorstwa Iliady i Odysei. Wyniki badań Parry'ego i Lorda wyjaśniają wiele bardzo charakterystycznych cech eposów homeryckich, jak obecność stałych epitetów, częste retardacje i specyficzne porównania ("porównania homeryckie"). Zbliżone podejście zastosowali później Walter Ong i Werner Kelber, zwłaszcza w badaniach nad Biblią, oraz Eric Alfred Havelock w odniesieniu do Platona i greckiej tradycji filozoficznej.

Późniejsza krytyka podejścia Parry'ego i Lorda podkreślała, że badacze ci nadmiernie podkreślali rolę metod komparatystycznych, bagatelizując przez to szczegółowe warunki historyczne i kulturowe powstawania utworów, oraz że redukując aktywność twórcy przekazywanej oralnie literatury do operacji na "formułach" nie można właściwie ująć ani wkładu twórczej jednostki w powstanie dzieła, ani jego autonomicznych wartości literackich.