Trafność - Polski Serwis Naukowy

Trafność (ang. validity) nie ma jednej wspólnej definicji, ale zazwyczaj odnosi się do zakresu, w którym wyjaśnienie rzeczywiście odzwierciedla zjawisko, do którego się odwołuje. Trafność, obok rzetelności, jest jednym z podstawowych kryteriów jakości badania naukowego. Pojęcie to odnosi się do różnych terminów z zakresu metodologii nauk: można mówić o trafności definicji, wskaźnika, testu, wyników badania czy wręcz badania naukowego jako całości.

Błąd pierwszego rodzaju (błąd pierwszego typu, alfa-błąd, false positive) - w statystyce pojęcie z zakresu weryfikacji hipotez statystycznych - błąd polegający na odrzuceniu hipotezy zerowej, która w rzeczywistości jest prawdziwa. Oszacowanie prawdopodobieństwa popełnienia błędu pierwszego rodzaju oznaczamy symbolem α (mała grecka litera alfa) i nazywamy poziomem istotności testu.

Trafność kryterialna – określa w jakim stopniu wyniku testu psychologicznego są powiązane z jakimś zewnętrznym kryterium (zmienną nie mierzoną bezpośrednio przez test). Na kryterium powinno się wybierać zachowanie/właściwość, o której chcemy wnioskować na podstawie wyników danego testu, a które nie jest bezpośrednio mierzone testem i dotyczy innej zmiennej niż ta, do której pomiaru skonstruowano test. Kryterium powinno dawać rzetelne wyniki i być adekwatne z punktu widzenia tego, co mierzy dany test.

Trafność w psychologii

Trafność (ang. validity) – cecha testu psychologicznego, która oznacza, że test mierzy właśnie to, co miał zgodnie z intencjami twórców mierzyć. Odzwierciedla trafność operacjonalizacji wiedzy psychologicznej. Wyróżnia się trafność: treściową, kryterialną (diagnostyczną i prognostyczną), kongruencyjną (teoretyczną).

Trafność treściowa -stopień, w jakim pozycje testowe odzwierciedlają pewne uniwersum treści/ zachowań, które test ma badać. W teście trafnym treściowo, pozycje muszą pochodzić z określonego zakresu uniwersum i stanowić jego reprezentatywną próbę.

Błąd drugiego rodzaju (błąd drugiego typu, błąd przyjęcia, beta-błąd, false negative) - w statystyce pojęcie z zakresu weryfikacji hipotez statystycznych - polegające na nieodrzuceniu hipotezy zerowej, która jest w rzeczywistości fałszywa.

Osobno należy wyróżnić trafność fasadową, ponieważ nie dotyczy ona właściwości psychometrycznych narzędzia, a raczej przekonań osób badanych na temat tego, co test ma mierzyć.

Trafność w socjologii

W socjologii pojęcie trafności odnosi się zazwyczaj do wskaźników. Wskaźnik jest trafny wtedy, gdy dający się obserwować stan rzeczy można uznać za świadectwo istnienia zjawiska, którego nie można obserwować bezpośrednio. Wskaźnik jest zaś nietrafny wtedy, gdy świadczy o istnieniu czegoś innego, niż zjawisko, o którego istnieniu miał informować

Metodologia nauk - jedna z dziedzin filozofii nauk, zajmuje się metodami stosowanymi przy formułowaniu twierdzeń i teorii naukowych. Z reguły metody są wspólne dla wszystkich nauk przyrodniczych. Metodologia nauk analizuje nie tylko procedury badawcze, lecz także jej wytwory: pojęcia, hipotezy, prawa, twierdzenia.

Trafność kongruencyjna (inaczej teoretyczna) -stopień, w jakim test psychologiczny może zmierzyć nasilenie hipotetycznej właściwości psychologicznej, o której mają świadczyć odpowiedzi na bodźce testowe.

Czasem jednak pojęcie trafności odnosi się do badań jako całości lub wyników badań. Na gruncie badań o charakterze ilościowym, pojęcie trafności jest ścisłe związane z błędem pierwszego rodzaju (w uproszczeniu: przedstawiania twierdzeń nieprawdziwych jako prawdziwych) oraz błędem drugiego rodzaju (w uproszczeniu: przedstawiania twierdzeń prawdziwych jako nieprawdziwych). Trafność wyników jest więc w stanie zagwarantować odpowiednia procedura statystyczna.

Rzetelność (ang. reliability) - cecha testu psychologicznego oznaczająca dokładność pomiaru. Matematycznie można ją ując jako stosunek wariancji wyników prawdziwych do wariancji wyników otrzymanych.

Psychometria (z gr. psyche – dusza, metria – miara) – dział psychologii, zajmujący się teorią i praktyką stosowania testów psychologicznych, który opiera się na zdobyczach statystyki i matematyki. Psychometria wykształca procedury badania testowego w psychologii poprzez obiektywizację, pomiar rzetelności i trafności, standaryzację, normalizację i ewentualną właściwą adaptację narzędzi badawczych, jakimi są kwestionariusze osobowości, testy uzdolnień i inteligencji, ankiety oraz skale.

Na gruncie badań o charakterze jakościowym trafności wyników nie jest w stanie zagwarantować żadna procedura statystyczna. Zazwyczaj uznaje się dwa sposoby zapewniania trafności wyników badań:

triangulacja

nadawanie trafności przez respondenta (ang. respondent validation)

David Silverman proponuje następujące sposoby zapewniania wymogu trafności w badaniach o charakterze jakościowym:

indukcja analityczna

metoda ciągłego porównywania

analiza przypadków odchyleń

dogłębna analiza danych

używanie odpowiednich zestawień tabelarycznych

Zobacz też

Przypisy

↑ David Silverman: Interpretacja danych jakościowych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009, s. 252–261. ISBN 978-83-01-15158-4.
Elżbieta Hornowska: Testy psychologiczne : teoria i praktyka. Warszawa: Scholar, 2007, s. 85. ISBN 978-83-7383-238-1.
Renate Mayntz, Kurt Holm, Peter Hübner: Wprowadzenie do metod socjologii empirycznej. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1985, s. 26–27. ISBN 83-01-05254-6.