Tragheim - Królewiec - Polski Serwis Naukowy

Tragheim – dawna wieś pruska położona na płn. od zamku, później część śródmieścia Królewca. Do 1945 siedziba parafii ewangelickiej.

Królewiec, kościół na Tragheim przed 1939

Siedziba regencji w Królewcu w pocz. XX w.

Palaestra Albertina w pocz. XX w.

Dawny dom parafialny na Tragheim

Nazwa obejmowała teren pomiędzy Steindamm, wałami miejskimi i Stawem Zamkowym. Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z 1300, w 1577 jako wolnizna (niem. Freiheit) otrzymała własny herb i wilkierz. W 1624 mieszkańcy zakupili teren książęcej cegielni z przeznaczeniem na cmentarz. Stojącą tam szopę zaadaptowano na szkołę i kaplicę pogrzebową. Fachwerkowy kościół poświęcono w 1632, jako filialny Lipnika. W 1636 powstała samodzielna parafia. Kościół na Tragheim (niem. Tragheimer Kirche) był bogato wyposażony i ozdobiony malowidłami. W 1690 ukończono budowę murowanej wieży z wysokim hełmem. W 1707 stary kościół rozebrano (z wyjątkiem wieży) i latach 1708–1710 wzniesiono murowany barokowy kościół wg planów J. L. Schultheissa von Unfriedt, na rzucie krzyża greckiego o ramionach długości ok. 33 m. i wysokości wnętrza 9,80 m. Po pożarze odbudowany w latach 1783–1784 (proj. budowniczy Jetter), z tego czasu pochodziło skromne wyposażenie wnętrza. Mimo usiłowań nigdy nie odbudowano hełmu wieży obniżonej i krytej prowizorycznym daszkiem. W mury zewnętrzne wmurowano kilka nagrobków z dawnego cmentarza, z czasem przekształconego w park. Kościół został zniszczony w 1945, ruiny rozebrano pod koniec lat 60. XX w., podczas budowy ul. gen. Sommera (ros. ул. ген. Соммера). W tym kościele w 1836 niemiecki kompozytor Richard Wagner poślubił Minnę Planer. Przy ul. Baranowa (ros: ул. Баранова) stoi dawny dom parafialny z 1911, obecnie należący do eparchii smoleńsko-kaliningradzkiej Kościoła Prawosławnego. Na Tragheim znajdowała się ponadto siedziba zboru baptystów.

Hełm – bojowa ochrona głowy, chroniąca czaszkę przed urazami, sporządzona z odpornego materiału. Przez wiele wieków używany był tylko przez wojsko, ale z czasem znalazł również bardzo szerokie zastosowanie wśród cywilów. Wiele dziedzin stosuje pierwotną nazwę hełmu (np. hełm strażacki, hełm górniczy), a niektóre branże zastosowały nazwę kask (m.in. w budownictwie, służbach ratunkowych oraz u motocyklistów, rowerzystów, wspinaczy czy rolkarzy).

Baptyzm – nurt chrześcijaństwa należący do protestantyzmu, akcentujący indywidualizm w relacji do Boga i nadrzędną rolę Pisma Świętego. Zbawienie nie jest według baptystów osiągalne na podstawie uczynków, lecz jedynie łaską Boga przez osobistą wiarę w zbawcze dzieło odkupienia z grzechu poprzez ofiarę Jezusa Chrystusa. Baptyści udzielają chrztu wyłącznie tym, którzy świadomie wyrażają żal za grzechy i wyznają wiarę w Chrystusa. Akcentują autonomię poszczególnych zborów, są też zwolennikami rozdziału kościoła i państwa. Większość baptystów reprezentuje ewangelikalne chrześcijaństwo, choć wielu wybitnych baptystów i niektóre denominacje baptystyczne przynależą do liberalnego lub modernistycznego typu protestantyzmu.

W okresie nowożytnym na Tragheim budowało domy z ogrodami wielu zamożnych mieszkańców miasta i szlachty. Przy dawnej ul. Hintertragheim miały siedziby trzy loże masońskie: "Pod Trzema Koronami" (Dreikronenloge) założona 1746, "Pod Trupią Czaszką" (Zum Totenkopf), założona 1772 i Immanuela (Immanuelloge), założona 1864.

Mur pruski (tak potocznie określa się ścianę ryglową) jest to rodzaj ściany szkieletowej zwanej też szachulcową lub fachówką (z niem. Fachwerk), wypełnionej murem z cegły, gruzu, czasem gliny i trzciny. W przypadku zastosowania gliny, przestrzeń między belkami wypełniało się dodatkowo pionowymi szczapami, a glinę mieszało się z sieczką lub innym materiałem wiążącym. Jego konstrukcja drewniana jest widoczna, często impregnowana i może być traktowana jako element dekoracyjny.

Wolnizna - stosowany w średniowieczu dla osadników osiedlających się w nowym miejscu przywilej pozwalający im na użytkowanie ziemi pańskiej bez ponoszenia za to stosownych opłat. Wolnizną określano też ziemię objętą ulgami.

Tu znajdowała się XIX-wieczna siedziba regencji królewieckiej. Powstało ponadto szereg zabudowań uniwersyteckich, z których zachowała się Palaestra Albertina – ośrodek sportowy, zbudowany w stylu neogotyckim.

Bibliografia

Caspar Stein, Das Alte Königsberg. Eine ausführliche Beschreibung der drei Städte Königsberg... anno 1644, Hamburg, Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreussen, 1998, ISBN 3-931577-14-7 (reprint wyd. Königsberg 1911)

Adolf Boetticher, Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreussen, H. 7, Königsberg, Königsberg, Teichert, 1897

Machmar, Die Tragheimer Kirche zu Königsberg i. Pr. Eine bau- und kunstgeschichtliche Studie, Strassburg 1912

Georg Dehio, Handbuch der Deutschen Kunstdenkmäler, neu bearb. von Ernst Gall, Deutschordensland Preussen, unter Mitw. von Bernhard Schmid und Grete Tiemann, München; Berlin, Deutscher Kunstverlag, 1952

Anatolij Bachtin, Gerhard Doliesen, Vergessene Kultur. Kirchen in Nord-Ostpreussen. Eine Dokumentation, 2. Aufl., Husum, Husum, 1998, ISBN 3-88042-849-2

Baldur Köster, Königsberg. Architektur aus deutscher Zeit, Husum, Husum, 2000, ISBN 3-88042-923-5

Prusy Wschodnie - dokumentacja historycznej prowincji. Zbiory fotograficzne dawnego Urzędu Konserwatora Zabytków w Królewcu = Ostpreussen - Dokumentation einer historischen Provinz. Die photographische Sammlung des Provinzialdenkmalamtes in Königsberg, oprac. i red. bazy danych Jan Przypkowski, Warszawa, Instytut Sztuki PAN, [2006], ISBN 83-89101-44-0