Traktat o naturze ludzkiej - Polski Serwis Naukowy

Traktat o naturze ludzkiej (oryg. ang. Treatise of Human Nature, being an Attempt to introduce the Experimental method of Reasoning into Moral Subjects) jest fundamentalnym dziełem filozoficznym Davida Hume'a, opublikowanym w 1739 r. (część I-II) i 1740 (część III).

Dzieło to pisał Hume podczas swojego pobytu we Francji i ukończył je mając zaledwie 30 lat. Z jego publikacją wiązał wiele nadziei: spodziewał się sławy, uznania w środowisku filozoficznym i posady uniwersyteckiej.

Galileusz (wł. Galileo Galilei) (ur. 15 lutego 1564 w Pizie, zm. 8 stycznia 1642 koło Florencji) – włoski astronom, astrolog, fizyk i filozof, twórca podstaw nowożytnej fizyki.

David Hume (ur. 7 maja - 26 kwietnia ss. - 1711 w Edynburgu, zm. 25 sierpnia 1776 tamże) – filozof, pisarz i historyk urodzony w Szkocji, wychowany w Anglii, żyjący we Francji i w Anglii.

Książka spotkała się jednak z chłodnym przyjęciem, a Hume (by rozbudzić zainteresowanie) napisał nawet recenzję swojej książki podpisując ją fałszywym nazwiskiem co jednak nie zmieniło sytuacji.

Sławę i niezależność finansowa przyniosła mu dopiero publikacja monumentalnej "Historii Anglii" oraz licznych esejów na tematy historyczne, ekonomiczne i kulturalne.

Istnieją dwie podstawowe tendencje w interpretacji znaczenia Traktatu…, starsza, związana z jego interpretacją przez współczesną Hume’owi XIX wieczną filozofię akademicką, docenia rozmach tego dzieła i jego zdolność do zainspirowania wielu szkół filozoficznych. Uważa jednak, że Traktat jest pracą młodzieńczo niedojrzałą, emocjonalną a nawet niespójną, o charakterze krytycznym i „niszczycielskim”, niezwiązaną zasadniczo z późniejszym, dojrzałym i pozytywnym piśmiennictwem Hume’a (czyli jego Historią Anglii, eseistyką i dwoma Badaniami...). Stanowisko to niekiedy bywa „łagodzone” uwagą, że prawdopodobnie „Traktat” został przed publikacją przez samego autora ocenzurowany i usunięto z niego te fragmenty, które miały stanowić podstawę wyrazistego, spójnego a także naturalistycznego modelu ludzkiej natury.

Słowo filozofia (gr. φιλοσοφία, łac. philosophia) pochodzi (prawdopodobnie) od matematyka i filozofa Pitagorasa żyjącego w VI wieku p.n.e. Pierwotnie miało sens dosłowny i oznaczało poszukiwanie, umiłowanie mądrości lub posiadanie mądrości (gr. φιλέω phileo – kochać, σοφία sophia – mądrość). Obecnie terminu filozofia używa się w różnych znaczeniach. Trudno o jego definicję, gdyż zakres rozważań filozoficznych i ich metoda ulegały zmianom w historii, a rozumienie filozofii jest uzależnione od wielu czynników, w tym od przyjętej tradycji filozoficznej. W uproszczeniu można powiedzieć, że filozofia zajmuje się ogólnymi, podstawowymi zagadnieniami dotyczącymi natury świata i człowieka. Filozofowie rozważają kwestie natury istnienia, rozumienia bytu i rzeczywistości (ontologia, metafizyka, teoria bytu), poznawalności rzeczywistości i prawdy (epistemologia czyli teoria poznania), moralności, powinności i koncepcji wartości (etyka oraz aksjologia czyli teoria wartości), także zagadnienia dotyczące człowieka antropologia filozoficzna, a także kwestie społeczne, prawne, kulturowe, teologiczne i inne.

W drugiej, późniejszej tendencji dominuje twierdzenie, że Traktat... jest dziełem spójnym, przedstawiającym systematycznie wyłożoną koncepcję natury ludzkiej, i jako taki jest fundamentem późniejszej twórczości Hume’a stanowiącym klucz dla jej zrozumienia.

Hume w Traktacie... prezentuje bowiem swoje filozoficzne i psychologiczne poglądy w sposób systematyczny. Za wzorem Hobbesa stosuje skonstruowaną z inspiracji Galileusza i Kartezjusza „metodę geometryczną” polegająca na przechodzeniu przy pomocy wnioskowania logicznego od kwestii prostych do bardziej złożonych.

W tym wypadku jego refleksja przechodzi od szczegółowych problemów psychiki jednostki do spraw ogólnych: ludzkiej wiedzy i jej ograniczeń następnie omówione są problemy moralności i etyki by wreszcie przejść do najważniejszych zjawisk kulturowych: religii i państwa.

Hume wyjaśnia najpierw to, jak budowa ciała warunkuje ludzkie postrzeganie rzeczywistości, następnie wskazuje na zależność między postrzeganiem rzeczywistości przez człowieka a jego działaniami (na tym polega empiryzm Traktatu...). Później Hume ukazuje społeczeństwo jako efekt ludzkich działań, by wreszcie omówić państwo i religię jako najpoważniejsze czynniki scalające społeczeństwa. .

Konsekwencja w przechodzeniu od problemów prostych do złożonych wskazuje na to, że Traktat... jest dziełem spójnym, a autocenzura nie zniekształciła Dzieła w znaczącym stopniu.

Przypisy

Harold W. Noonan, Routledge Philosophy Guidebook To Hume. On Knowledge, New York 1999, s. 60 - 62
Wiktor Werner, David Hume i problem rzeczywistości historycznej. [w:] B. Płonka-Syroka [red.] Wzorce postrzegania rzeczywistości w nauce i społeczeństwie, Warszawa, s. 31 – 40
Wiktor Werner, Historyczność kultury. W poszukiwaniu myślowego fundamentu współczesnej historiografii, Poznań 2009, s. 57 -59
Wiktor Werner, Iwona Werner, Od duszy do świadomości, od jednostki do społeczeństwa. Szkice z historii intelektualnej, Poznań 2008, s. 67

Bibliografia

David Pears, Hume’s System. An Examination of the First Book of his Treatise, Oxford 2002

Harold W. Noonan, Routledge Philosophy Guidebook To Hume. On Knowledge, New York 1999

Wiktor Werner, David Hume i problem rzeczywistości historycznej. [w:] B. Płonka-Syroka [red.] Wzorce postrzegania rzeczywistości w nauce i społeczeństwie, Warszawa 2008, s. 31 – 40

Wiktor Werner, Magiczna latarnia. Świadomość siebie i świata osób z uszkodzeniami układu nerwowego i ofiar wypadków w ujęciu antropologii filozoficznej Davida Hume’a [w:] Studia Humanistyczna Wydziału Farmaceutycznego Akademii Medycznej we Wrocławiu (2009), s. 35- 50[1]

Bibliografia

Hume David, An Inquiry Concerning the Principles of Morals, [w:] Hume D., The Philosophical Works of David Hume. Including all the Essays, and exhibiting the more important Alterations and Corrections in the successive Editions by the Author. In Four Volumes. T. 4, Edinburgh 1826, s. 227 – 365

Hume D., The Natural History of Religion, [w:] Hume D., The Philosophical Works of David Hume. Including all the Essays, and exhibiting the more important Alterations and Corrections in the successive Editions by the Author. In Four Volumes. T. 4, Edinburgh 1826, s. 435 – 577

Hume D., An Inquiry Concerning the Human Understanding, [w:] Hume D., The Philosophical Works of David Hume. Including all the Essays, and exhibiting the more important Alterations and Corrections in the successive Editions by the Author. In Four Volumes. T. 4, Edinburgh 1826, s. 3-236

Hume D., Treatise of Human Nature, being an Attempt to introduce the Experimental method of Reasoning into Moral Subjects, in three books, edited by L. A. Selby-Bigge, Oxford, New York 1896