Traktat oregoński - Polski Serwis Naukowy

Traktat oregoński (ang. Oregon Treaty, nazwa oficjalna Treaty with Great Britain, in Regard to Limits Westward of the Rocky Mountains) – porozumienie graniczne zawarte pomiędzy Stanami Zjednoczonymi Ameryki a Wielką Brytanią 5 sierpnia 1846 r. Porozumienie wytyczyło granicę pomiędzy USA i Terytoriami Północno-Zachodnimi i Kolumbią Brytyjską.

Monarcha - osoba będąca głową państwa w monarchii. Tytuł monarchy zazwyczaj jest dziedziczny (z wyjątkiem niektórych państw, np. Państwo Kościelne, Polska z XVI-XVIII w.) i dożywotni.

Idaho - stan na północnym zachodzie Stanów Zjednoczonych. Na zachodzie graniczy z Waszyngtonem i Oregonem, na południu z Nevadą i Utah, na wschodzie z Wyoming i Montaną, a na północy z Kanadą. Obszar północnej i środkowej części stanu jest górzysty (Góry Skaliste). Na południu występują niziny (dolina rzeki Snake).

Porozumienie oddawało Stanom Zjednoczonym obszary dotychczas kontrolowane przez Kompanię Zatoki Hudsona. Przyłączone terytoria zostały objęte amerykańską administracją jako Terytorium Oregonu, a z czasem utworzono z niego stany Oregon, Waszyngton, Idaho oraz części stanów Montana i Wyoming. Brytyjczycy zachowali pełną kontrolę nad wyspą Vancouver. Żegluga w cieśninie De Fuca miała być wolna dla obu krajów. Porozumienie podpisali Sekretarz Stanu USA James Buchanan i przedstawiciel Wielkiej Brytanii Richard Pakenham.

Ocean Spokojny (Pacyfik), Ocean Wielki – największy, najgłębszy i najstarszy na świecie zbiornik wodny. Z powierzchnią równą 178,7 mln km² zajmuje jedną trzecią całej Ziemi. Największą rozciągłość południkową osiąga między Arktycznym Morzem Beringa a Morzem Rossa przy brzegach Antarktydy i wynosi ona aż 15500 km. Z kolei największą rozciągłość równoleżnikową osiąga między wybrzeżem Indonezji a Kolumbii i Peru i wynosi 19800 km czyli prawie połowę obwodu kuli ziemskiej i pięć razy więcej niż średnica Księżyca. Granicami oceanu są: Ameryki Północna i Południowa na wschodzie, Azja i Australia na zachodzie oraz lodu Arktyki i Antarktydy odpowiednio na północy i południu. Pojemność oceanu szacowana jest na 169,2 mln km³ co stanowi 46% ziemskich zasobów wód. Tradycyjnie dzieli się go wzdłuż równika na część północną i południową, ale wyjątkami są tutaj wyspy Gilberta i Galapagos w całości uznawane za Południowy Pacyfik. Na tym Oceanie znajduje się największa głębia Rów Mariański (głębokość: 10 911 m) oraz druga co do wielkości wyspa świata Nowa Gwinea. Średnia głębokość wynosi 4 280 m p.p.m.

Kolumbia (ang. i fr. Columbia) - rzeka w Ameryce Północnej, największa rzeka wpadająca do Pacyfiku na kontynencie. Źródło w kanadyjskich Górach Skalistych w Kolumbii Brytyjskiej. Płynie przez Kanadę i USA. Długość 2000 km, z czego 801 km w Kanadzie. Wpada do Pacyfiku w Astoria w stanie Oregon. Powierzchnia dorzecza wynosi 415 211 km².

Postanowienia traktatu

Traktat zawierał pięć artykułów:

Artykuł pierwszy definiował granicę pomiędzy krajami wzdłuż równoleżnika 49°N aż do cieśniny De Fuca, przez którą miała biec jej środkiem zostawiając cala wyspę Vancouver i szereg innych wysp Wielkiej Brytanii.

Artykuł drugi dawał Kompanii Zatoki Hudsona prawo do wolnego używania rzeki Kolumbii do transportu towarów, jednakże obowiązywał ją do podporządkowania się wszelkim prawom obowiązującym w USA regulującym żeglugę, transport itp.

Artykuł trzeci nakazywał respektowanie wszelkich nieruchomości Kompanii Zatoki Hudsona nabytych przed zawarciem traktatu.

Artykuł czwarty nakazywał respektowanie nieruchomości należących do komuny rolniczej Puget's Sound – Puget's Sound Agricultural Company.

Artykuł piąty specyfikował warunki ratyfikacji układu przez Prezydenta USA i Monarchę Brytyjskiego nie później niż sześć miesięcy od daty zawarcia traktatu.

Kontekst historyczny

Druga połowa XIX wieku jest okresem amerykańskiego parcia na zachód. Wyczerpywanie się zasobów ziemi we wschodniej części Stanów Zjednoczonych, poszukiwania zasobów mineralnych wreszcie chęć przygody pchnęło setki tysięcy ludzi na zachód. Wytyczono wtedy szlaki takie, jak Szlak oregoński i Szlak Santa Fe, po których przejeżdżały konwoje tysięcy osadniczych wozów. Ideologiczną podstawę tej ekspansji dało tzw. Objawione Przeznaczenie z 1845 - idea głosząca amerykańskie prawo do wszystkich terytoriów w zachodniej części kontynentu. (później rozciągnięty także na Pacyfik i Wyspy Karaibskie stał się podstawą amerykańskiego imperializmu). To parcie na zachód musiało doprowadzić do konfliktów z Wielką Brytanią, która w części rejonów zachodnich posiadała ważne interesy gospodarcze już od wielu dziesięcioleci. Związane one były z działalnością Kompanii Zatoki Hudsona oraz brytyjską obecnością w koloniach Wyspy Vancouver i Brytyjską Kolumbią.

Wyoming - stan na środkowym zachodzie USA. Na północy graniczy ze stanem Montana, na zachodzie ze stanem Idaho, na południowym zachodzie ze stanem Utah, na południu z Kolorado, a na wschodzie ze stanami Nebraska i Dakota Południowa. Południowo-zachodnia część stanu położona jest w Górach Skalistych, a północno-wschodnia na Wielkich Równinach.

Świńska wojna, The Pig War lub North-West Border Dispute – zbrojna konfrontacja, która nastąpiła w 1859 pomiędzy USA a Wielką Brytanią. Jej przedmiotem była wyspa San Juan leżąca w kanale oddzielającym wyspę Vancouver od lądu. W czasie konfliktu nie doszło do walk. Jedyną ofiarą wojny była świnia, od której konflikt przyjął swoją nazwę. Konflikt zakończył się międzynarodowym arbitrażem.

Gdy sytuacja stała się krytyczna wybrano dyplomatyczną drogę rozwiązania sporu. Celem brytyjskim było pozostawienie w rękach całej Ziemi Ruperta oraz terenów wzdłuż rzeki Kolumbii. Strona amerykańska wysuwała różne propozycje między innymi ekstremalną, proponowaną przez demokratów, wyznaczenia granicy wzdłuż równoleżnika 54°40'N. takie rozwiązanie stało się częścią kampanii wyborczej Jamesa Polka. Sloganem używanym w jej czasie było Fifty-Four Forty or Fight – "Pięćdziesiąt cztery czterdzieści lub wojna". Po wygranych wyborach odstąpiono jednak od tych ekstremalnych żądań i zwrócono się w stronę kompromisowego porozumienia.

Wilhelm I, urodzony jako Wilhelm Friedrich Ludwig von Preussen - (ur. 22 marca 1797 w Berlinie, zm. 9 marca 1888 tamże) – regent, a później król Prus w latach 1861-1888 z dynastii Hohenzollernów, od 1871 cesarz niemiecki. Współtwórca II Rzeszy Niemieckiej. Wilhelm był drugim synem Fryderyka Wilhelma III i królowej Luizy z dynastii meklemburskiej.

Karaiby (Wyspy Karaibskie; dawniej: Indie Zachodnie) – rejon pomiędzy kontynentami Ameryk. Nazwa pochodzi od Indian nazywanych Karaibami (Carib, Caraïbes), którzy niegdyś zamieszkiwali część Karaibów określaną dziś jako Małe Antyle.

Granica była respektowana przez obie strony, a po 1870 roku zaakceptowana także przez Kanadę. Jedynym punktem spornym był status wyspy San Juan. Ze względu na nieścisłość w traktacie obie strony rościły prawa do niej. Doprowadziło to w 1859 r. do konfliktu zwanego jako Świńska Wojna. Dopiero mediacja cesarza Wilhelma I doprowadziła do zażegnania sporu przyznając wyspę Stanom Zjednoczonym.

James Knox Polk (ur. 2 listopada 1795 w hrabstwie Mecklenburg, Karolina Północna, zm. 15 czerwca 1849 w Nashville, Tennessee) – prawnik, 11. prezydent USA (1845-1849).

James Buchanan (ur. 23 kwietnia 1791 w Mercersburg, Pensylwania, zm. 1 czerwca 1868 w Lancaster, Pensylwania) – polityk amerykański, piętnasty prezydent USA w latach 1857-1861.