Traktaty indiańskie - Polski Serwis Naukowy

Traktaty indiańskie (ang. Indian treaties) - pisemne umowy zawierane w okresie kolonizacji między tubylczymi ludami Ameryki Północnej (zwanymi Indianami) a upoważnionymi przedstawicielami brytyjskiej Korony oraz państw postkolonialnych - Kanady i Stanów Zjednoczonych.

Historia

Traktaty uznawały w praktyce indiańskie plemiona za jednostki suwerenne z punktu widzenia prawa międzynarodowego, a ich przedstawicieli ("wodzów") za osoby uprawnione do układania się z najwyższymi władzami państw kolonizujących kontynent. Podpisywane były zazwyczaj w następstwie konfliktów zbrojnych, indiańskich wojen i powstań lub wyprzedzającego formalne unormowania postępu europejskiej kolonizacji i osadnictwa. W związku z tym dotyczyły z reguły kwestii terytorialnych, uzgadniając i opisując warunki przekazania (cesji) konkretnych terytoriów plemiennych państwu podpisującemu traktat (z przeznaczeniem pod budowę szlaków komunikacyjnych, osadnictwo i pozyskanie bogactw naturalnych). W zamian za określone ustępstwa Indian przewidywały konkretną rekompensatę - wypłatę jednorazowej kwoty w gotówce lub towarach, coroczne wypłaty i świadczenia dla zawierających traktat plemion, pomoc ekonomiczną, oświatową i zdrowotną dla Indian, ochronę ich przed wrogami lub przesiedlenie na inne terytorium ("rezerwaty").

Spór o Góry Czarne – sięgający połowy XIX w. spór między plemionami Siuksów a rządem Stanów Zjednoczonych i aktualnymi użytkownikami spornych terenów o prawo własności do gór Black Hills (w języku sju Paha Sapa) na pograniczu dzisiejszych stanów Dakota Południowa i Wyoming, poszanowanie ich religijnego znaczenia jako ”świętych gór” Indian i akceptowalne dla wszystkich stron sporu sposoby ich użytkowania. Spór obejmował gwarantujące tubylcom prawo do ziemi traktaty z rządem USA z połowy XIX w., wojny USA z Indianami z sąsiadującego z górami rejonu Wielkich Równin, proces osiedlania okolicznych plemion w rezerwatach w drugiej połowie XIX w., trwające dziesiątki lat starania Indian o potwierdzenie swoich praw w Sądzie Odszkodowań i Komisji Roszczeń Indiańskich w XX w., aż wreszcie korzystne dla plemion Siuksów – lecz nie wykonane w praktyce do dziś - wyroki sądów (w tym Sądu Najwyższego USA) w latach 80.

Indianie – najliczniejsza i najbardziej zróżnicowana z trzech – obok Inuitów (Eskimosów) i Aleutów – grup ludności tubylczej (rdzennej, autochtonicznej) zamieszkujących oba kontynenty amerykańskie, obejmująca – zarówno dawniej, jak i dziś – setki ludów, plemion i grup o bardzo różnym charakterze i stopniu rozwoju. W tradycyjnej antropologii zaliczani są do rasy żółtej.

W latach 1789-1871 Stany Zjednoczone zawarły z Indianami Ameryki Północnej około 800 traktatów, z których mniej niż połowa została ratyfikowana przez Senat (zob. Traktat w Fort Laramie (1851) i Traktat w Fort Laramie (1868)). Z kolei Kanada zawarła w latach 1871-1921 jedenaście zbiorczych traktatów z tubylczymi grupami z Ontario, Manitoby, Saskatchewan i Alberty. Wszyscy tubylczy Amerykanie z USA otrzymali prawa obywatelskie dopiero w 1924 roku.

Krajowy Kongres Indian Amerykańskich (ang. National Congress of American Indians, NCAI) – najstarsza i największa ze współczesnych organizacji indiańskich w Stanach Zjednoczonych, skupiająca przedstawicieli ponad 250 plemion.

Stany Zjednoczone, Stany Zjednoczone Ameryki (ang.: United States, United States of America, US, USA) – państwo w Ameryce Północnej graniczące z Kanadą od północy, Meksykiem od południa, Oceanem Spokojnym od zachodu, Oceanem Arktycznym od północnego zachodu, Oceanem Atlantyckim od wschodu.

Współczesność

Znaczna część zawartych w okresie kolonizacji Ameryki indiańskich traktatów nie została nigdy unieważniona i formalnie pozostaje w mocy, chociaż większość traktatów zawartych z indiańskimi narodami przez USA (a zdaniem wielu Indian - wszystkie) i część traktatów zawartych przez Kanadę została następnie przez te kraje złamana (zob. Spór o Góry Czarne) lub nigdy nie była w praktyce realizowana. Ważność indiańskich traktatów, ich szczegółowe postanowienia oraz sposób i zakres ich - dotychczasowej i przyszłej - realizacji pozostaje nierzadko kwestią sporną, rozstrzyganą w ramach systemów prawnych USA i Kanady oraz dwustronnych negocjacji władz federalnych (zob. Komisarz do spraw Indian) i rad plemiennych - nierzadko pod naciskiem tubylczych organizacji (zob. Krajowy Kongres Indian Amerykańskich) i indiańskich protestów (zob. Ruch Indian Amerykańskich).

Ontario – prowincja Kanady. Ontario jest najludniejszą i najprężniejszą ekonomicznie częścią Kanady. W granicach Ontario znajduje się stolica Kanady Ottawa, największe miasto Kanady Toronto, a także największa aglomeracja tzw. Golden Horseshoe. W 1855 stacjonujący tam żołnierze angielskiej armii wymyślili hokej na lodzie.

Plemię - grupa spokrewnionych rodów zamieszkujących jeden obszar i połączona wspólnymi związkami ekonomicznymi. Plemię ma świadomość bliskiego pokrewieństwa, posługuje się tym samym dialektem i jest połączone wyznawaniem tego samego kultu religijnego. Definicja "krewniacza" plemienia może być też, w niektórych przypadkach (np. plemiona słowiańskie), zastąpiona definicją terytorialną. Wg tej definicji plemię to lokalna wspólnota osadnicza złożona z kilku lub kilkunastu mniejszych wspólnot terytorialnych (np. w Polsce tą mniejszą wspólnotą było opole).

W sporach tych przedstawiciele Indian (zob. Vine Deloria, Jr., Winona LaDuke) powołują się na historyczne prawa ludów tubylczych i formalne zapisy traktatów (w tym np. konieczność ich interpretacji zgodnie z ówczesnymi realiami kulturowymi), na doznane krzywdy oraz współczesne standardy prawa międzynarodowego. Przedstawiciele władz federalnych USA wskazują np. na konieczność uwzględnienia w negocjacjach nieuchronności historycznych procesów cywilizacyjnych i precedensowych wyroków sądów (zob. Decyzje Sądu Najwyższego USA w sprawach Indian), na potrzebę brania pod uwagę obecnych realiów politycznych i społeczno-gospodarczych oraz faktycznego status-quo, a także na ograniczone z wielu przyczyn możliwości rekompensaty (zob. Komisja Roszczeń Indiańskich) - raczej finansowej, niż w naturze (zob. precedens Blue Lake) - oraz brak jednoznacznych uregulowań prawnych.

Ruch Indian Amerykańskich (ang. American Indian Movement (AIM)) - współczesna panindiańska (ponadplemienna) organizacja Indian Ameryki Północnej, szczególnie aktywna i popularna w latach 70. XX w. (głośna okupacja Wounded Knee w 1973), znana z radykalnych wypowiedzi i działań swoich liderów w obronie praw tubylczych Amerykanów. Wspierała starania lokalnych społeczności tubylczych o samookreślenie i poszanowanie ich praw, mobilizowała amerykańskich Indian do walki o respektowanie historycznych traktatów z władzami, poczucie etnicznej godności i pełnię praw obywatelskich. U szczytu popularności postrzegana była jako główny reprezentant młodego pokolenia miejskich Indian i przeciwwaga dla oskarżanych o nieskuteczność starszych organizacji tubylczych w USA - zwłaszcza Krajowego Kongresu Indian Amerykańskich (NCAI). Niemal od początku osłabiana zewnętrznymi atakami i wewnętrznymi podziałami, obecnie prowadzi głównie działania lokalne i okazjonalne.

Ameryka Północna – kontynent o powierzchni 24 242 000 km² (co stanowi 16,3% całkowitej powierzchni lądów na kuli ziemskiej), położony na półkulach: północnej i zachodniej. Do Ameryki Północnej należy Ameryka Środkowa.

Linki zewnętrzne

Lista traktatów między USA i plemionami Indian z lat 1778-1842 wg. Library of Congress