Tramwaje w Grudziądzu - Polski Serwis Naukowy

Portal:
Komunikacja tramwajowa

Sieć tramwajowa Grudziądza (wersja interaktywna)
Legenda: trasy istniejące, trasy zliwidowane

Tramwaje w Grudziądzu – system komunikacji tramwajowej w Grudziądzu, uruchomiony pod koniec XIX wieku (początkowo jako konny, następnie zelektryfikowany). Obecnie Grudziądz jest najmniejszym miastem w Polsce posiadającym czynną samodzielną sieć tramwajową (nie będącą cześcią systemu tramwajowego innego, większego miasta).

Rządz - jedno z najmłodszych osiedli mieszkaniowych w Grudziądzu. Położone jest w południowej części miasta na skarpie nadwiślańskiej. Liczy około 10 tysięcy mieszkańców, lecz stale się rozbudowuje. Składa się z dwóch części: starej i nowej, o oficjalnej lecz wcale nie używanej nazwie Rządz-Wschód, a granice między nimi wyznacza ulica Konstytucji 3 maja.
Przedsiębiorstwo Tramwaje Podmiejskie Sp. z o.o. powołane zostało do życia 1 lutego 1994 roku, na skutek porozumienia trzech gmin: Łodzi, Konstantynowa Łódzkiego i Lutomierska.

Historia

Tramwaje konne

Bezpośrednią przyczyną otwarcia sieci tramwajowej była odbywająca się od 1885 wystawa "West-preussische Gewerbe-Ausstellung" (Wystawa Rzemiosła Prus Zachodnich), która w roku 1896 miała odbyć się w Grudziądzu. 22 stycznia 1896 odbyło się spotkanie intencyjne, podczas którego wyłoniono Komitet Budowy Linii Tramwajowej, o czym poinformował dziennik "Der Gesellige" w numerze 18 z 1896. 9 marca 1896 dwie firmy: Carl Behn & Co oraz Anker & Kampmann założyły spółkę "Straßenbahn Graudenz Carl Behn & Co.". 27 marca władze miasta podpisały umowę ze spółką Strassenbahn Graudenz C. Behn & Co. zlecającą budowę i uruchomienie linii tramwaju konnego o długości 3,05 km (od dworca kolejowego ulicami: Dworcową, Focha, al. 23 Stycznia, Klasztorną, Szkolną oraz Szewską do Rynku i dalej ulicami: Długą, Starorynkową, Starą, Wybickiego i Legionów do ogrodu Tivoli, gdzie odbywała się wystawa) oraz obsługę jej 6 wozami tramwajowymi. Linia o szerokości toru 1000 mm została uroczyście otwarta 13 czerwca 1896, na dzień przed otwarciem wystawy.

Kąpielisko – obiekt rekreacyjny, miejsce przeznaczone do kąpieli, np. na brzegu jeziora, morza lub rzeki. Na strzeżonych kąpieliskach dyżurują ratownicy.
Łódź – miasto wojewódzkie w środkowej Polsce, położone na Wzniesieniach Łódzkich, na dziale wodnym I rzędu Wisły i Odry. Przejściowa siedziba władz państwowych w 1945 roku. Siedziba władz województwa łódzkiego oraz powiatu łódzkiego wschodniego.

Tramwaje elektryczne 1899-1919

W 1897 spółkę tramwajów grudziądzkich kupiła, będąca właścicielem elektrowni, firma Nordische Elektrizitäts-Gesellschaft in Danzig, celem której była elektryfikacja tramwaju konnego. Powstała nowa spółka "Nordische Elektrizitäts-Gesellschaft in Danzig" oraz przystąpiono do prac, które rozpoczęto od przebudowy elektrowni. Jednocześnie przedłużono pierwotną trasę tramwaju konnego o 0,7 km w ul. Legionów do Tarpna. Do dziś linia ta stanowi trasę "jedynki", która z racji przebiegu przez stare miasto, w większości jednotorowymi odcinkami pomiędzy mijankami, uważana jest za jedną z najbardziej malowniczych. Urzędowe otwarcie linii tramwaju elektrycznego miało miejsce w dniu 12 maja 1899, w rzeczywistości tramwaje elektryczne pojawiły się na trasie dzień wcześniej. Trasa była obsługiwana 6 wagonami silnikowymi, natomiast wozy tramwaju konnego przebudowano na wagony doczepne.

Konstal N – oznaczenie tramwaju wytwarzanego w latach 1948-1956 przez zakłady Konstal w Chorzowie oraz Stocznię Gdańską nr 3 i Sanocką Fabrykę Wagonów "Sanowag". Wersja wąskotorowa 2N produkowana była w latach 1950-1956. Wersje doczepne (wagony bez silnika) oznaczane są ND lub 2ND. Konstal N to pierwszy tramwaj wyprodukowany w Polsce po II wojnie światowej.
Tramwaj (z ang. tram way - linia tramwajowa, tram - tramwaj) – pojazd szynowy służący do transportu miejskiego, poruszający się w ruchu mieszanym po jezdni lub na wydzielonym albo niezależnym torowisku. Istnieją sieci przebiegające częściowo w tunelach.

W 1900 władze miejskie odkupiły elektrownię i linię tramwajową. Utworzono spółkę "Stadtische Elektrizitätswerk und Straßenbahn Graudenz", a na wszystkich wagonach tramwajowych umieszczono napisy "Strassenbahn Stadt Graudenz". W 1911 wybudowano i uruchomiono drugą linię tramwajową o długości 1,6 km. Jej trasa biegła od Rynku Zbożowego (obecna Al. 23 Stycznia) ulicami Toruńską i Chełmińską do skrzyżowania z ulicą Bydgoską. Dwa lata później przedłużono ją o 0,5 km do skrzyżowania z ul. Wiejską. Wybuch I wojny światowej spowodował tygodniowe ograniczenia w kursowaniu linii nr 1 oraz linii nr 2 (zawieszono jej kursowanie), jak również przystosowanie dwóch wagonów do przewozu rannych oraz dwóch lor do transportu sprzętu wojskowego.

Zwarcie (lub potocznie: spięcie) - w elektrotechnice i elektronice oznacza nagłe zmniejszenie rezystancji obwodu elektrycznego do bardzo małej wartości, powstające najczęściej wskutek połączenia się przewodów obwodu lub uszkodzenia izolacji elektrycznej w wyniku jej przebicia. Prąd zwarciowy jest wielokrotnie większy od prądu roboczego i może spowodować zniszczenie przewodów elektrycznych, urządzeń i odbiorników elektrycznych lub pożar. Do ochrony przed skutkami zwarcia służą zabezpieczenia elektryczne.
II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

Tramwaje elektryczne 1920-1939

23 stycznia 1920 Grudziądz na mocy traktatu wersalskiego został oficjalnie przejęty przez polską administrację. Dotyczyło to także tramwajów, nowe przedsiębiorstwo nosiło nazwę "Miejskie Tramwaje, Elektrownia i Wodociągi". W pierwszych latach po wojnie zakład tramwajowy nie posiadał samodzielności finansowej i prawnej, dopiero w 1925 otrzymał samodzielność, pozostając w strukturze Miejskich Zakładów.

Jezioro Rudnickie Wielkie - jezioro przepływowe położone w granicach Grudziądza, obejmuje 177,7 ha, maksymalna głębokość wynosi 11,5 m, lustro wody znajduje się 22,6 m n.p.m. Na jeziorze znajduje się wyspa o powierzchni 0,7 ha. Przeciętny czas trwania pokrywy lodowej na jeziorze w latach 1960-1970 wynosił 130 dni. W 1982 roku ułożono na dnie jeziora dwa rurociągi: o długości 312 m i 565 m, a 16 września 1990 roku trzeci rurociąg o długości 360 m - w celu odprowadzenia do rzeczki Rudniczanki przeżyźnionych beztlenowych wód naddennych. (Zobacz Eksperyment kortowski).
Tabor kolejowy – wszelkie pojazdy szynowe, np. lokomotywa, wagon, drezyna. Tabor dzieli się na pojazdy trakcyjne, czyli lokomotywy, zespoły trakcyjne i wagony silnikowe, oraz tabor nie posiadający własnego napędu.

W 1929 przedłużono o 0,35 km torowisko w ul. Chełmińskiej do nowo otwartej strzelnicy. Na rok przed wybuchem II wojny światowej, linia ta została przedłużona o 2,2 km do ul. Południowej, osiągając długość 4,65 km, natomiast długość obu linii wynosiła 8,4 km. Dzięki tej rozbudowie Grudziądz uzyskał połączenie z popularnym kąpieliskiem nad jeziorem Rudnickim Wielkim (odcinek od strzelnicy do kąpieliska był używany tylko w sezonie letnim).

Trakcja – pojęcie odnoszące się do szynowego systemu transportowego, określające sposób napędu. Historycznie rozwijały się: trakcja konna, parowa, pneumatyczna (system tramwajowy Mękarskiego), elektryczna, spalinowa (niekiedy nazywana motorową).
Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.

Tramwaje elektryczne 1940-1974

Okres II wojny światowej tramwaje eksploatowane przez firmę "Verkehrsbetrieb" przetrwały bez większych zmian. 23 stycznia 1945, w związku ze zbliżającym się frontem, przerwano kursowanie tramwajów. W czasie oblężenia i walk miasto zostało poważnie zniszczone. Ucierpiały również tramwaje: nie było prądu, sieć trakcyjna została zerwana, torowiska zagruzowane, a tabor uszkodzony. Po wykonaniu niezbędnych prac (naprawy taboru i trakcji, odgruzowanie torowiska) 20 listopada 1945 przywrócono kursowanie "jedynki", a 3 miesiące później – 16 lutego 1946 przywrócono ruch na linii nr 2. Wówczas zakład tramwajowy wchodził w skład Zakładów Miejskich, natomiast od 1951 w skład Miejskiego Przedsiębiorstwa Gospodarki Komunalnej. W 1954 utworzono Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne w Grudziądzu eksploatujące tramwaje i autobusy. W tym czasie cały tabor przemalowano na zunifikowane w całej Polsce barwy kremowo-czerwone oraz umieszczono napis MPK Grudziądz wraz z herbem miasta.

Elektryfikacja - proces, mający na celu rozprzestrzenić sieć elektroenergetyczną. Elektryfikuje się miejscowości lub fabryki, doprowadzając linie elektryczne ze stacji transformatorowych. Elektryfikacją nazywa się również zakładanie sieci trakcyjnej nad torami kolejowymi lub stawianie słupów podtrzymujących linię energetyczną i odprowadzanie przewodów elektrycznych ze słupów do domów.
Podstacja trakcyjna to stacja elektroenergetyczna, zasilana z krajowego systemu elektroenergetycznego, której podstawowym zadaniem jest zasilanie sieci trakcyjnej na określonym odcinku linii pojazdów o trakcji elektrycznej jak kolej, tramwaje, metro czy trolejbusy.

Tramwaje elektryczne 1975-1995

Tramwaj linii1 w 1990 roku.

21 lipca 1978 ukończono budowę w czynie społecznym jednotorowego traktu do Mniszka. Nowy odcinek miał długość 1,9 km, a przy budowie pomagali społecznie m.in. pracownicy Pomorskiej Odlewni i Emalierni z zakładu nr 2 w Mniszku oraz Fabryki Maszyn Rolniczych „Unia”. Po roku eksploatacji, odcinek wyłączono z ruchu. Powodem było to, iż tor położony był bezpośrednio na nieutwardzonym gruncie, co powodowało wykolejenia pojazdów.

Tramwaj konny – dawny lekki pojazd szynowy służący do komunikacji miejskiej, zaprzęgany w jednego lub dwa konie, rozpowszechniony od połowy XIX wieku, dokładnie od roku 1852 w Nowym Jorku.
I wojna światowa – pomiędzy od czasu wojen napoleońskich na kontynencie europejskim zakończony klęską Państw Centralnych, likwidacją mocarstw Świętego Przymierza i powstaniem w Europie Środkowej i południowej licznych państw narodowych. Mimo ogromu strat i wstrząsu nimi wywołanego wojna ta nie rozwiązała większości konfliktów, co doprowadziło do wybuchu II wojny światowej 21 lat po jej zakończeniu.

Jesienią 1980 do Grudziądza zaczęły trafiać nowe wagony typu 805Na, dlatego od 1979 zaczęto m.in. przebudowę jednotorowych odcinków w centrum miasta na dwutorowe. W związku z wprowadzeniem do eksploatacji nowego taboru wybudowano pętlę przy ul. Południowej i na Tarpnie, trójkąt manewrowy na skrzyżowaniu ulic Dworcowej z Królewską oraz tory odstawcze za zajezdnią. Ostatnie modernizacje torowiska nastąpiły w 1993.

Zajezdnia (tramwajowa, trolejbusowa, autobusowa, mikrobusowa, kolejowa, metra, samochodowa) – baza, zakład eksploatacji pojazdów, szczególnie miejskich.
Düwag GT6 (pot. zwane Helmutami) - przegubowy tramwaj produkowany przez niemiecką fabrykę Düwag, a następnie również przez inne zakłady, także spoza Niemiec. Najwięcej tramwajów tego typu poza macierzystymi zakładami wyprodukował MAN AG.

Z nocy 8 na 9 grudnia 1988 roku, swój ostatni kurs zakończyły nocne linie tramwajowe 1N i 2N. Następnej nocy na trasę ruszyły autobusy po nieco zmienionych trasach.

Pożar w zajezdni

Zajezdnia tramwajowa w Grudziądzu

Najtragiczniejszym zdarzeniem w ponad stuletniej historii grudziądzkich tramwajów był pożar zajezdni do którego doszło 5 września 1993, około godziny 5 nad ranem. Jego powodem najprawdopodobniej było zwarcie instalacji elektrycznej. W wyniku pożaru spaleniu uległo 11 wozów czyli ponad 1/3 posiadanego taboru oraz wagon techniczny. Tramwaje na kilkanaście dni zniknęły z ulic miasta. Jeszcze w 1993 podjęto decyzję o odbudowie obiektu i zakupie nowego taboru. Pozwoliło to na zupełną odnowę infrastruktury zajezdni. Ponadto, miasto wzbogaciło się o 6 nowych wagonów 805Nb, które rok wcześniej jeździły w Warszawie jako 105Nb, lecz z powodu ich dużej awaryjności zostały zwrócone do producenta. Uroczyste otwarcie odbudowanej zajezdni nastąpiło w 4 sierpnia 1994.

Traktat wersalski (Pokój Paryski) – główny układ pokojowy kończący pierwszą wojnę światową, podpisany 28 czerwca 1919 roku przez Niemcy, mocarstwa Ententy i państwa sprzymierzone i stowarzyszone. Został ratyfikowany 10 stycznia 1920 roku i z tą datą wszedł w życie. Traktat ustalił wiele granic międzypaństwowych w Europie oraz wprowadził nowy ład polityczny.
Pomorska Odlewnia i Emaliernia – zakład metalurgiczny w Grudziądzu. Historię datuje się od 1862 roku, kiedy Józef Herzfeld i Karol Victorius założyli w Grudziądzu kuźnię H-V. Kuźnia rozwinęła się w odlewnię i emaliernię, produkującą odlewy i odkuwki, kotły, armaturę, a od 1934 roku również wiertarki i pompy. W 1911 rozbudowano zakład o filę w podgrudziądzkim (wówczas) Mniszku. W czasie II wojny produkowano (między innymi) części do rakiet V1. Po wojnie zakład znacjonalizowano i przemianowano na POiE. Produkcja rozwijała się, dołączono, jako filię, odlewnię w Wąbrzeźnie. Produkowano części pieców, kotły, wanny, korpusy bomb i granatów moździerzowych, pompy a nawet...zamrażarki "Śnieżka", których produkcję przeniesiono później do Wrocławia. Po 1990 roku zakład skoncentrował się na produkcji pomp i armatury. W lutym 1992 zmieniono nazwę na Hydro-Vacuum i wrócono do przedwojennego logo. W tej chwili Hydro-Vacum SA jest spółką menadżersko-pracowniczą.

Tramwaje elektryczne po 1996

Do 1996 grudziądzka sieć tramwajowa nie była rozwijana, nie licząc budowy w 1951 torowiska na ul. Włodka, rozebranego pod koniec lat sześćdziesiątych oraz budowy w 1978 przedłużenia linii nr 2 od ul. Południowej do Mniszka (kursowanie tramwajów na tym odcinku zawieszono już po roku). Wszelkie prace ograniczano do niezbędnych remontów oraz modernizacji. Dopiero 7 grudnia 1996 oddano do eksploatacji jednotorowe przedłużenie o długości 1,8 km od pętli Południowa do nowo wybudowanej pętli na osiedlu Rządz. Około 22 sierpnia 1997 przekazano drugi tor na tym odcinku.

Konstal 105Nb to oznaczenie wagonu będącego modernizacją tramwaju Konstal 105Na. W 1988 roku powstał prototyp dla Krakowa, a następnie w latach 1992 - 1993 zmodernizowano 14 wozów dla Warszawy. Autorem modernizacji była firma Konstal.
Warszawa (miasto stołeczne Warszawa) (wymowa ?/i) – stolica i największe miasto Polski, położone w środkowo-wschodniej części kraju, na Mazowszu nad Wisłą.

1 grudnia 2005 zawieszono kursowanie linii nr 1, tłumacząc to względami finansowymi. Po półrocznej przerwie, 1 czerwca 2006 "jedynka" powróciła na ulice Grudziądza. W kwietniu 2011 z rozkładu jedynki zniknęły wszystkie kursy w weekendy, natomiast od 13 sierpnia 2011 linia nr 1 została zawieszona całkowicie (jedynie w październiku 2011, z uwagi na remont ulicy Chełmińskiej, linia ta na krótko została przywrócona).

Konstal 4N to oznaczenie tramwaju wytwarzanego w latach 1956-1962 przez zakłady Konstal w Chorzowie. Wersja wąskotorowa 5N produkowana była w latach 1957-1962. Wersje doczepne (wagony bez silnika) oznaczane są 4ND lub 5ND.
Podtorze jest to podłoże gruntowe, na którym jest ułożona nawierzchnia toru kolejowego. Może być ono naturalne lub sztuczne, utworzone przez wykonanie wykopu lub nasypu. W razie nadmiaru ziemi z wykopu po obu stronach toru sypie się tzw. odkłady (odwały), w razie niedoboru ziemi wykopuje się ukopy. Górną powierzchnię podtorza nazywa się torowiskiem, a powierzchnie boczne skarpami lub stokami.

Awaria podstacji trakcyjnej 2011

Grudziądzką sieć tramwajową dotknęła najpoważniejsza awaria od czasu pożaru z roku 1993. 26 lipca 2011 roku awarii uległy urządzenia znajdujące się w podstacji trakcyjnej na ulicy Południowej. Nieznani sprawcy uszkodzili izolację dachu budynku, zaś obfite opady deszczu które nawiedziły Grudziądz, wdarły się do środka pomieszczenia, powodując potężne zwarcie urządzeń elektrycznych. W skutek tej awarii do odwołania została zawieszona linia nr 2, uruchomiono komunikację zastępczą na trasie Rządz - Al. 23 Stycznia, oraz zwiększono kursowanie linii nr 1 na trasie Tarpno - Dworzec PKP.

Düwag GT8 (pol. pot. Helmut) – typ tramwaju produkowanego w latach 1957-1976 przez niemiecką firmę Düsseldorfer Waggonfabrik (obecnie DUEWAG). Wagony typu GT8 występują w nieznacznie różniących się 2 wersjach, powstałych w wyniku zwiększenia o środkowy człon wagonu typu GT6 dla przedsiębiorstwa komunikacyjnego w Düsseldorfie (Rheinische Bahn Gesellschaft) i przedsiębiorstwa komunikacyjnego we Frankfurcie (Verkehrgesellschaft Frankfurt am Main).
Krefeld, do 1929 używano także pisowni Crefeld - miasto na prawach powiatu w Niemczech położone na południowy zachód od Zagłębia Ruhry w pobliżu Renu.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)