Tramwaje w Szczecinie - Polski Serwis Naukowy

Podwójny skład Tatr T6A2D na linii 11

Tramwaj typu Konstal 105N2k/2000

Tramwaje w Szczecinie – system komunikacji tramwajowej działający w Szczecinie. System składa się z dwunastu linii dziennych oraz sezonowej linii turystycznej "0", obsługiwanej taborem historycznym. Łączna długość torowisk wynosi ponad 110 km, a prześwit toru 1435 mm. W ich przebiegu znajdują się dwie zajezdnie oraz dwanaście pętli (w tym pięć ulicznych). Linie zwykłe, dzienne (nocne zostały zlikwidowane w 1996) obsługuje spółka Tramwaje Szczecińskie, na zlecenie Zarządu Dróg i Transportu Miejskiego, a linię turystyczną STMKM z inicjatywy własnej.

Pojazdy Szynowe PESA Bydgoszcz SA (PESA) – bydgoska firma produkująca oraz remontująca pojazdy szynowe dla transportu kolejowego (m.in. lokomotywy, zespoły trakcyjne, wagony) jak i miejskiego (tramwaje).
Most Portowy – szczeciński most nad Parnicą. Znajduje się na głównej trasie wylotowej z miasta (DK10), łącząc ul. Energetyków na Łasztowni z prowadzącą w kierunku Dąbia ul. Gdańską.

Tramwaje Szczecińskie

Osobny artykuł: MZK Szczecin.

Osobny artykuł: Tramwaje Szczecińskie Sp. z o.o..

Miejski Zakład Komunikacyjny w Szczecinie był zakładem budżetowym, który powstał 1 czerwca 1995 po wydzieleniu z Miejskiego Zakładu Usług Komunalnych. Z dniem 1 stycznia 2009 r. zastąpiła go spółka Tramwaje Szczecińskie z siedzibą przy ul. S. Klonowica 5. Organem reprezentacyjnym TS jest zarząd, którego obecnie dyrektorem jest Krystian Wawrzyniak. Siedzibę przedsiębiorstwa stanowi budynek przy ul. S. Klonowica 5 w Szczecinie. Do podstawowych zadań przedsiębiorstwa należy:

Konstal 106N i Konstal 106Na to oznaczenia tramwajów wytwarzanych przez zakłady Konstal w Chorzowie. 106N to pierwszy polski tramwaj z rozruchem tyrystorowym.
Konstal 105N – oznaczenie tramwaju wytwarzanego w latach 1973-1979 przez zakłady Konstal w Chorzowie. Wersja wąskotorowa tego tramwaju oznaczona została jako 805N. Wagony te w momencie powstania były konstrukcją nowoczesną, wyróżniającą się zarówno budową (kanciaste pudło) jak i znacznie lepszymi parametrami eksploatacyjnymi niż inne polskie wagony eksploatowane w tamtych latach. Obecnie większość z nich została skasowana albo przebudowana na wagony Konstal 105Na/805Na. Pojedyncze sztuki są jednak nadal w ruchu liniowym w niektórych miastach w Polsce (Poznań, Warszawa, Wrocław) lub uczestniczą w przejazdach okolicznościowych jako pojazdy zabytkowe (Gdańsk).

Świadczenie usług przewozowych w tramwajowej komunikacji miejskiej w granicach administracyjnych Szczecina.

Prowadzenie remontów, konserwacji i modernizacji eksploatowanych obiektów, taboru i urządzeń liniowych.

Zarządzanie powierzonym mieniem.

Historia

Tramwaje konne

21 października 1872, jeszcze przed zburzeniem murów fortecznych, inżynier Johannes Büssing otrzymał z Królewskiej Dyrekcji Policji w Berlinie koncesję na budowę konnej sieci tramwajowej. Niecałe 6 lat później podpisano z miastem umowę ważną 30 lat. 25 marca 1879 utworzono spółkę Stettiner Straßen-Eisenbahn Gesellschaft (Szczecińskie Towarzystwo Ulicznej Kolei Żelaznej), która jeszcze tego samego roku uruchomiła pierwsze konne linie tramwajowe. 23 sierpnia została otwarta linia prowadząca z okolic obecnego pl. Gałczyńskiego przez pl. Zwycięstwa do ul. Staszica, a 16 października druga linia z ul. Wiszesława do ul. Potulickiej. Długość obu tras wyniosła prawie 11,5 km. Początkowo zakupiono 16 wagonów, które ciągnęło 80 koni, a w 1898 było już 39 wagonów i 198 koni. W 1886 uruchomiono kolejne 2 linie: z Dworca Głównego do ul. Chmielewskiego oraz z ul. Wyszyńskiego do Nabrzeża Wieleckiego. Pierwszą zajezdnię zlokalizowano na skrzyżowaniu obecnych al. Wojska Polskiego i ul. P. Skargi. Później powstały jeszcze 3: przy ul. Dębogórskiej, przy ul. Dubois i przy ul. Kolumba.

Prawobrzeże – dzielnica obejmująca południowo-wschodnią część miasta Szczecina, która grupuje 11 jednostek pomocniczych miasta – osiedli. Według danych z 4 maja 2010 w dzielnicy zameldowanych na pobyt stały było 84 200 osób. Jako jedyna leży na prawym, wschodnim brzegu rzeki Regalicy.
Konstal N – oznaczenie tramwaju wytwarzanego w latach 1948-1956 przez zakłady Konstal w Chorzowie oraz Stocznię Gdańską nr 3 i Sanocką Fabrykę Wagonów "Sanowag". Wersja wąskotorowa 2N produkowana była w latach 1950-1956. Wersje doczepne (wagony bez silnika) oznaczane są ND lub 2ND. Konstal N to pierwszy tramwaj wyprodukowany w Polsce po II wojnie światowej.

Tramwaje elektryczne do 1945 r.

Sieć tramwajowa w 1930 r.

W latach 1896–1900 na większości linii wprowadzono trakcję elektryczną. Elektryfikacji linii dokonała spółka Allgemeine Elektricitäts-Gesellschaft. Główne linie tramwajowe były dwutorowe, a boczne jednotorowe. Prąd dostarczały elektrownie na Pomorzanach, Starym Mieście i najstarsza w Szczecinie, przy ul. Gdańskiej. Tramwaje miały silnik o mocy 35 KM. Stare wagony konne zostały przerobione na 32-miejscowe (wcześniej 26 miejsc). W 1904 wprowadzono, oprócz kolorów także numerację linii:

Tramwaj (z ang. tram way - linia tramwajowa, tram - tramwaj) – pojazd szynowy służący do transportu miejskiego, poruszający się w ruchu mieszanym po jezdni lub na wydzielonym albo niezależnym torowisku. Istnieją sieci przebiegające częściowo w tunelach.
Katastrofa tramwajowa w Szczecinie – wypadek, który wydarzył się 7 grudnia 1967 r. i był wypadkiem z udziałem tramwaju, z największą liczbą ofiar w historii Polski.

linia 1 – kolor żółty,

linia 2 – kolor szary,

linia 3 – kolor pomarańczowy,

linia 4 – kolor zielony,

linia 5 – kolor niebieski,

linia 6 – kolor biały

linia 7 – kolor czerwony,

linia 8 – kolor czarny.

W 1903 po raz pierwszy zbudowano linię na drugi brzeg Odry – uruchomiono linię przez Most Długi do obecnej ul. Energetyków, a w 1910 przez Most Kłodny (w miejscu dzisiejszej Trasy Zamkowej) do nabrzeża Duńczycy na ul. Wendy na Łasztowni. W 1907 utworzono Zajezdnię Niemierzyn (przy ul. Niemierzyńskiej), a 5 lat później po wcześniejszej likwidacji zajezdni na ul. Dębogórskiej, otwarto Zajezdnię Golęcin (przy ul. Wiszesława). Od 1919 tramwaje zaczęły przewozić przesyłki pocztowe (do dziś istnieją tory prowadzące do bramy Poczty nr 1 przy Al. Niepodległości). W 1926 po połączeniu Wyspy Jaskółczej (z tyłu zajezdni przy ul. Kolumba) z brzegiem, zlokalizowano tam magazyn oraz scentralizowano sieć elektryczną. W 1927 po utworzeniu lotniska w Dąbiu, ulokowano przy nim pętlę tramwajową. Linia prowadziła wówczas przez 4 mosty: Długi, Portowy, na Regaliczce (obecnie nie istnieje) oraz Cłowy. Była to jedyna w historii linia tramwajowa na Prawobrzeżu Szczecina, obecnie nie istnieje. Do 1929 położono sieć trakcyjną nad mostami Długim i Cłowym. Wcześniej tramwaje pokonywały je siłą rozpędu. Na wniosek mieszkańców poszczególnych, nowo wybudowanych osiedli istniejące linie systematycznie przedłużano. Średnia prędkość ówczesnych tramwajów wynosiła ok. 16 km/h. Od 1928 komunikację tramwajową zaczęły wspomagać także autobusy. W 1934 otwarta została ostatnia zajezdnia, przy al. Wojska Polskiego 200 (obecnie Zajezdnia Pogodno). W 1940 długość linii osiągnęła 50,3 km, przewieziono wówczas 58,8 mln osób (w 1910 r. było to 18,6 mln). Po nalotach alianckich w latach 1943-1944 wiele torowisk było nieprzejezdnych, jednak dzięki pracy szczecińskich tramwajarzy udało się w tym czasie część linii przywrócić w miarę możliwości do normalnego funkcjonowania.

Kraków – i pod względem powierzchni. Jedno z najstarszych miast Polski, o ponad tysiącletniej historii. Kraków posiada wartościowe zabytki architektury, działa w nim wiele instytucji i placówek kulturalnych.
II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

Lata 1945–1956

II wojna światowa przyniosła zniszczenia sieci torowej w 45%, trakcyjnej w 75%, oraz taboru w 50%. Tuż po wojnie działała tylko jedna zajezdnia, przy ul. Niemierzyńskiej. Stąd też kursowała do Bramy Portowej pierwsza linia uruchomiona 12 sierpnia 1945. Nie odbudowano części torowisk: na ul. Staszica - ul. E. Plater, ul. Rayskiego - część ul. Malczewskiego (od al. Wyzwolenia do ul. Matejki) oraz na ul. Wendy i przez Most Cłowy, natomiast przedłużono część już istniejących linii. Pierwszą firmą zarządzającą komunikacją miejską było Tramwaje i autobusy miasta Szczecina, już w latach 50. zmieniono jej nazwę na Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne. W tym czasie dysponowała ona 113 wagonami silnikowymi i 123 doczepnymi o różnym stopniu zniszczenia. Tabor autobusowy był zniszczony całkowicie. W 1945 pracowało w Szczecinie 23 tramwajarzy (głównie z Poznania), a pod koniec roku już 560 osób. W 1946 uruchomiono 4 linie tramwajowe, które kursowały pod koniec roku po 16,7 km tras. 4 kwietnia 1947 otwarto pierwszą linię autobusową obsługiwaną wozem marki Büssing.

Marian Jurczyk (ur. 16 października 1935 w Karczewicach) – polski związkowiec i polityk, działacz opozycji w okresie PRL, senator IV kadencji, prezydent Szczecina w latach 1998–2000 oraz 2002–2006.
Szczecińskie Przedsiębiorstwo Autobusowe "Klonowica" w skrócie SPAK - samodzielna spółka prawa handlowego będąca w całości własnością gminy Miasto Szczecin. Jest jedną z trzech zajezdni autobusowych obsługujących komunikację miejską. Siedziba spółki mieści się w dzielnicy Zachód na osiedlu Zawadzkiego-Klonowica przy ulicy Klonowica 5 i choć adres ten dzieli razem z Zarządem Dróg i Transportu Miejskiego i spółką Tramwaje Szczecińske - swoją siedzibę ma w osobnym budynku.

Lata 1956–1989

W 1956 kursowało 9 linii tramwajowych. W stosunku do dzisiejszych, ówczesne trasy uległy tylko niewielkim zmianom. Trasy linii 1, 5, 7 i 9 kursowały po istniejących jeszcze torowiskach na al. Wojska Polskiego od pl. Zwycięstwa do pl. Szarych Szeregów, ul. Obrońców Stalingradu i ul. Staromłyńską. W latach 1960–1963 komunikację w mieście stanowiły także hydrobusy o nazwach "Juliszka" i "Margitka" kursujące po Odrze i terenach szczecińskiego portu. W latach 1964–1973 w związku z długotrwałym remontem zamknięto ul. Gdańską. 7 grudnia 1967 ok. godz. 6:35 miał miejsce najtragiczniejszy wypadek w historii szczecińskiej komunikacji tramwajowej. 1 grudnia 1973, zgodnie z ówczesną modą na likwidację tramwajów w centrach wielkich miast, zlikwidowano, pomimo licznych protestów, ruch tramwajowy na części al. Wojska Polskiego (od ówczesnego pl. Lenina – obecnie pl. Szarych Szeregów do pl. Zwycięstwa), ul. Obrońców Stalingradu i ul. Jagiellońskiej (od al. Wojska Polskiego do al. Piastów). Oddano do użytku tory na al. Bohaterów Warszawy (od ul. Jagiellońskiej) i ul. Krzywoustego (do pl. Kościuszki). W 1976 MPK przekształcono w Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Komunikacji Miejskiej obsługujące także komunikację miejską w innych miastach ówczesnego województwa szczecińskiego. W 1983 zakończono modernizację jednej z dwóch czynnych do dziś zajezdni, zajezdni Pogodno.

Tabor kolejowy – wszelkie pojazdy szynowe, np. lokomotywa, wagon, drezyna. Tabor dzieli się na pojazdy trakcyjne, czyli lokomotywy, zespoły trakcyjne i wagony silnikowe, oraz tabor nie posiadający własnego napędu.
Konstal 102Na to oznaczenie normalnotorowego tramwaju wytwarzanego w latach 1970-1973 przez zakłady Konstal w Chorzowie. Wersja wąskotorowa początkowo oznaczona symbolem 102NaW, a później 803N produkowana była w latach 1973-1974.

Trasy linii tramwajowych w 1988:

1: Głębokie – Stocznia Szczecińska

2: Dworzec Niebuszewo – Basen Górniczy

3: Las Arkoński – Pomorzany

4: Pomorzany – Potulicka

5: Krzekowo – Ludowa

6: Gocław – Pomorzany

7: Krzekowo – Basen Górniczy

8: Gumieńce – Basen Górniczy

9: Głębokie – Potulicka

10: Gocław – Potulicka

11: Ludowa – Pomorzany

12: Dworzec Niebuszewo – Pomorzany

Po roku 1989

Skład wagonów Konstal 4N+4ND na linii 6, 1990

Sieć tramwajowa w 2000 r.

1 października 1989 wprowadzono nowe oznaczenie przystanków zgodnie z nowymi przepisami Kodeksu Drogowego, wprowadzono również nazewnictwo przystanków. Koszty tej operacji (w 3 lata wymieniono 1200 tablic przystankowych) wyniosły ok. 30 milionów zł. 30 kwietnia 1991 WPKM podzielone zostało na 3 samodzielne przedsiębiorstwa w Szczecinie, Stargardzie Szczecińskim oraz Świnoujściu, które w odróżnieniu od finansowanego z budżetu centralnego WPKM, były własnością lokalnych samorządów. Szczecińskiemu przedsiębiorstwu nadano nazwę Miejski Zakład Komunikacyjny. Kolejnym etapem restrukturyzacji w komunikacji miejskiej było wydzielenie Zarządu Komunikacji Miejskiej ze struktur MZK 1 czerwca 1995. Nowa jednostka budżetowa miasta Szczecina miała od tej pory zajmować się organizacją oraz koordynowaniem komunikacji (w odróżnieniu od MZK, który od tej pory miał wyłącznie świadczyć usługi na rzecz ZKM). W 1996 nastąpiła reforma systemu taryfowego. Zlikwidowano dotychczasową taryfę jednorazową, a na jej miejsce wprowadzono czasową. W zależności od przewidywanego czasu podróży, pasażerowie mieli do wyboru kupno biletu na 10, 40 lub 120 minut. W tym samym roku zakończono eksploatację wagonów typu Konstal N zastępując je wagonami Düwag GT6 nazywanymi potocznie "helmutami".

Siemens AG to międzynarodowy koncern z branży energetycznej, elektrotechnicznej i telekomunikacyjnej z siedzibą w Erlangen w Niemczech. Główna siedziba koncernu znajduje się w Monachium, istnieje także oddział w Berlinie. Siemens AG jest notowany na Frankfurckiej Giełdzie Papierów Wartościowych oraz na Nowojorskiej Giełdzie Papierów Wartościowych od 12 marca 2001.
Remonty i Modernizacja Tramwajów Protram Wrocław Sp. z o.o. to założona w roku 1999 we Wrocławiu firma zajmująca się naprawą, modernizacją oraz budową taboru tramwajowego.

1 lipca 1996 na okres 3 miesięcy zawieszono nocną komunikację tramwajową, a 1 grudnia tego samego roku zlikwidowano ją całkowicie zastępując autobusami. 1 lipca 1997 utworzono całkowicie nową sieć nocnej komunikacji autobusowej. 1 lutego 1997 ze struktur MZK wydzielono zajezdnię autobusową w Policach. W 1998 założono Szczecińskie Towarzystwo Miłośników Komunikacji Miejskiej. 1 listopada 1999 w ramach kolejnego etapu restrukturyzacji, z MZK wydzielono dwie kolejne zajezdnie autobusowe, które od tej pory funkcjonują jako samodzielne Szczecińskie Przedsiębiorstwo Autobusowe "Klonowica" oraz "Dąbie". Od tego momentu MZK zajmowało się wyłącznie przewozami tramwajowymi. W 2000 zmieniono limity czasowe biletów na 20, 60 i 120 minut. Rok później dostarczono nowe wagony typu 105N2k/S/2000, a do eksploatacji włączono zmodernizowane w Centralnych Warsztatach wagony 105Ng/S. W tym samym roku, w wyniku przekształceń w Urzędzie Miejskim Miasta Szczecina utworzono Zarząd Dróg i Transportu Miejskiego łącząc w ramach jednej jednostki budżetowej funkcje dotychczasowego Zarządu Komunikacji Miejskiej oraz Wydziału Inżyniera Miasta. 1 października 2004 z eksploatacji wyłączono zajezdnię Niemierzyn. W jej miejsce 1 stycznia 2006 utworzono Muzeum Techniki i Komunikacji "Zajezdnia Sztuki". 9 listopada do eksploatacji włączono tramwaje Tatra KT4Dt. 1 maja 2007 po pięcioletniej przerwie podwyższono ceny biletów o ok. 15%. Z powodu braków kadrowych 18 września 2007 skrócono trasę linii 9 (także ze względu na remont torowiska w al. Bohaterów Warszawy). Po zakończonym remoncie linia 9 powróciła do na stałą trasę, a od 1 października zmniejszono częstotliwość kursowania większości linii. Od 1 stycznia 2009 Miejski Zakład Komunikacyjny został zastąpiony nową spółką Tramwaje Szczecińskie sp. z o.o.. 1 lutego 2011 pierwszy tramwaj niskopodłogowy PESA 120NaS "Swing" zadebiutował w ruchu liniowym.

Magdeburg (dolnoniem. Meideborg; pol. hist. Dziewin) – miasto na prawach powiatu w Niemczech, stolica kraju związkowego Saksonia-Anhalt. Siedziba zarówno biskupstwa ewangelickiego, jak i katolickiego. Działają tu dwie uczelnie wyższe: Uniwersytet Ottona von Guerickego (Otto-von-Guericke-Universität Magdeburg) i Wyższa Szkoła Magdeburg-Stendal (Hochschule Magdeburg-Stendal). W roku 2005 Magdeburg obchodził 1 200 lat swego istnienia.
Police (do 1945 niem. Pölitz) – miasto w północno-zachodniej Polsce, w woj. zachodniopomorskim, siedziba powiatu polickiego i gminy miejsko-wiejskiej Police, miasto satelickie Szczecina, położone nad Łarpią i Odrą-Domiążą na Równinie Wkrzańskiej. Port wodny na lewym brzegu Roztoki Odrzańskiej. Police otacza Puszcza Wkrzańska.

Zajezdnie

Zajezdnia Niemierzyn w 2004 r.

Zajezdnia Niemierzyn w 2010 r. w trakcie przebudowy

Zajezdnia Niemierzyn w 2010 r. po remoncie - widok na budynek od przodu

Eksploatowane

Golęcin (ul. Wiszesława 18)

Została zbudowana w 1898 i zastąpiła zajezdnię tramwajów konnych. Przebudowywano ją w latach 1926, 1979 oraz 1992, kiedy to dobudowano halę i stanowiska naprawcze. Pierwsze tramwaje Konstal 105N i pochodne trafiły tutaj w czerwcu 1991. Od maja 2001 stacjonują także wagony wagony 105N2K/S. Od 2008 na stanie zajezdni jest także 16 sztuk wagonów Tatra T6A2D. Zajezdnia obsługuje linie 5, 6, 7, 8, 11 oraz 12.

Berliner Verkehrsbetriebe (pol. Berlińskie Towarzystwo Komunikacyjne), w skrócie BVG - zakład prawa publicznego, należący do miasta Berlin. Zajmuje się eksploatacją sieci metra (U-bahn), tramwajów (Straβenbahn) i autobusów (Bus). Pomiędzy 1984 a 1994 rokiem należała do niego również sieć kolei miejskiej (S-Bahn) w Berlinie Zachodnim, a w latach 1989 - 1991 kolej magnetyczna (M-bahn). Jest członkiem Verkehrsverbund Berlin-Brandenburg (VBB) (pol. Zespolenie Komunikacyjne Berlin-Brandenburgia).
120N – jednoprzestrzenny, przegubowy, pięcioczłonowy, niskopodłogowy tramwaj z nieskrętnymi, pełnoosiowymi, normalnotorowymi wózkami jezdnymi o układzie osi Bo+0+2+0+Bo, polskiej konstrukcji, produkowany przez PESA w Bydgoszczy.

Pogodno (al. Wojska Polskiego 200)

Jest to największa i najmłodsza szczecińska zajezdnia. Zbudowana została w 1934 r., natomiast w 1981 zakończono jej modernizację połączoną z rozbudową. Dzięki przebudowie jest najlepiej dostosowana do nowoczesnego taboru, z tego też powodu do 1991 kierowano tutaj wszystkie nowo zakupione tramwaje. Po zmianie struktury taboru w latach 90, stacjonują tu wyłącznie wagony 105N i pochodne, w tym najnowsze 105N2K/S oraz Tatra KT4DtM. Od października 2007 na stanie zajezdni jest także 22 sztuki wagonów Tatra T6A2D. Zajezdnia obsługuje linie 1, 2, 3, 4, 5, 7, 8, 9 oraz 12. W 2010 roku nastąpiła druga dostawa wagonów typu Tatra KT4Dt. Zajezdnia ma do końca sierpnia otrzymać 11 wagonów tego typu. W planach na najbliższe lata jest rozbudowa zajezdni w kierunku obecnych ogródków działkowych (w kierunku pętli Głębokie). Powstanie tam hala warsztatowa oraz dodatkowe miejsca postojowe. Rozbudowa związana jest z planowanym zwiększeniem ilości taboru o nowoczesne tramwaje niskopodłogowe.

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej (ang. Official Journal of the European Union, O.J. EU), do wejścia w życie traktatu nicejskiego pod nazwą Dziennik Urzędowy Wspólnot Europejskich, wydawany przez Urząd Oficjalnych Publikacji w Luksemburgu w trzech seriach:
Tramwaj konny – dawny lekki pojazd szynowy służący do komunikacji miejskiej, zaprzęgany w jednego lub dwa konie, rozpowszechniony od połowy XIX wieku, dokładnie od roku 1852 w Nowym Jorku.

Nieeksploatowane i nieistniejące

Zajezdnia Niemierzyn (ul. Niemierzyńska 18A) – zamknięta 1 października 2004 – obecnie w tym miejscu funkcjonuje Muzeum Techniki i Komunikacji "Zajezdnia Sztuki".

Zajezdnia przy ul. Krzysztofa Kolumba (obecnie sklepy i magazyny).

Zajezdnia przy ul. Piotra Skargi (dawna zajezdnia dla tramwajów konnych, później także elektrycznych, obecnie Miejski Zakład Gospodarki Odpadami oraz sklep rowerowy).

Zajezdnia konna przy ul. Dębogórskiej (Żelechowa)

Zajezdnia konna przy ul. Dubois (Grabowo)

Malowanie wagonów

do 1945 – kremowe

od lat 50. do lat 90. – wagon od kół do okien czerwony, od linii okien do dachu kremowy

od lat 90. do 2005 – wagon biały, od kół do listwy ozdobnej czerwono-niebieskie pasy

od 2005 do 2007 – wagon od listwy ozdobnej do okien czerwony, od linii okien do dachu kremowy, od kół do listwy ozdobnej czerwono-niebieskie pasy

od 2007 – wagon do górnej linii okna biały, w tylnej części zielony; nad górną linią okna w tylnej oraz przedniej części niebieski, w środkowej części fragmenty białe i ciemnoniebieskie; w zależoności od modelu tramwaju niektóre elementy (np. zderzaki) dodatkowo w kolorze zielonym lub niebieskim

Szczecińskie Towarzystwo Miłośników Komunikacji Miejskiej (w skrócie STMKM) powstało w 1998 r. z inicjatywy Remigiusza Grochowiaka. Jest zarejestrowanym stowarzyszeniem z siedzibą w Szczecinie. Statutowymi celami Towarzystwa są: propagowanie tematyki komunikacyjnej, gromadzenie oraz pielęgnowanie zabytków komunikacyjnych oraz szereg innych związanych z komunikacją publiczną, w szczególności miejską.
Poznań (, niem. Posen, jidysz פּױזן Pojzn, ros. - Познань) – jedno z najstarszych i największych polskich miast, położone nad rzekami Wartą i Cybiną, na Pojezierzu Wielkopolskim. Stolica Wielkopolski i województwa wielkopolskiego. W obrębie miasta znajduje się duży węzeł drogowy i kolejowy oraz międzynarodowy port lotniczy Ławica. Piąte pod względem liczby ludności miasto w Polsce i szóste pod względem powierzchni.

Porównanie różnych szczecińskich schematów malowania

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)