Tramwaje w Warszawie - Polski Serwis Naukowy

Tramwaje w Warszawie – system komunikacji tramwajowej działający, jako jeden z elementów komunikacji miejskiej, w Warszawie. Pierwsza linia tramwaju konnego została uruchomiona w 1866, zaś obecnie eksploatacją sieci tramwajowej oraz świadczeniem usług przewozowych zajmują się Tramwaje Warszawskie Sp. z o.o., wydzielone 1 marca 1994 z Miejskich Zakładów Komunikacyjnych (MZK)

Elektrownia Tramwajów Miejskich w Warszawie, elektrownia tramwajowa w Warszawie, na Woli, neoromańska, wzniesiona w latach 1905–1909, wpisana do rejestru zabytków w 2001; od 2004 mieści Muzeum Powstania Warszawskiego.
Ulica Górczewska w Warszawie to jedna z głównych ulic w warszawskich dzielnicach Wola i Bemowo, usytuowana w ciągu komunikacyjnym Trasy W-Z, ulicy Leszno i drogi nr 580 do Starych Babic, Leszna i Sochaczewa. Długa na 5,2 km ulica zaczyna się przy ulicy Młynarskiej na Woli i kończy się na granicy miasta w dzielnicy Bemowo na skrzyżowaniu z Lazurową, przecinając aleję Prymasa Tysiąclecia i ulicę Powstańców Śląskich.

Wg stanu na dzień 28 września 2011 r. Tramwaje Warszawskie posiadały 837 wagonów tramwajowych. Całkowita długość torów w kwietniu 2010 wynosiła 276,5 km toru pojedynczego, w tym 241,0 km toru pojedynczego eksploatowanych w ruchu osobowym. Planowana jest dalsza rozbudowa sieci.

Historia

Wagon tramwaju konnego w 1867 roku, na ulicy Marszałkowskiej

Dawna elektrownia tramwajowa przy ul. Przyokopowej

Tramwaje konne

Historia warszawskich tramwajów zaczęła się 11 grudnia 1866, wraz z otwarciem 6-kilometrowej linii tramwajów konnych łączącej Dworzec Wiedeński z Dworcem Petersburskim (obecnym Dworcem Wileńskim) oraz nowo zbudowanym Dworcem Terespolskim (Dworcem Wschodnim). Linia została wybudowana przez Główne Towarzystwo Rosyjskich Dróg Żelaznych by obejść restrykcje nałożone przez władze zaborcze które nie zezwalały na wybudowanie mostu kolejowego przez Wisłę. Trasa prowadziła przez ul. Marszałkowską, ul. Królewską (z odgałęzieniem od placu Grzybowskiego), Krakowskim Przedmieściem, plac Zamkowy, most Kierbedzia do ul. Targowej z odgałęzieniami w ul. Kijowskiej i do portu przeładunkowego nad Wisłą. Oprócz przewozu towarów oraz podróżnych między dworcami GTRDŻ obsługiwało również tramwaje miejskie jeżdżące na trasie Dworzec Wiedeński - Kościół św. Anny.

Maurycy Spokorny (ur. 1 września 1859 r. w Łodzi, zm. 18 grudnia 1917 r. w Warszawie) – polski przemysłowiec, ostatni dyrektor tramwajów konnych i pierwszy dyrektor tramwajów elektrycznych w Warszawie.
Władysław Teodor Kisiel-Kiślański (ur. 1841, zm. 17 marca 1926 r. w Warszawie) – polski inżynier dróg i mostów, przemysłowiec i działacz społeczny.

W latach 70. magistrat postanowił stworzyć własną sieć tramwajową i w 1881 wybudowana została przez belgijskiego przedsiębiorcę pierwsza miejska linia tramwajowa, od początku przeznaczona do przewozu pasażerów po mieście, biegnąca ul. Nalewki-ul. Świętojerską-ul. Długą-ul. Wąską-Podwalem-Krakowskim Przedmieściem (na odcinku Królewska - Nowy Zjazd obok tramwaju kolejowego)-Nowym Światem-al. Ujazdowskimi-Bagatelą do Rogatek Mokotowskich. Cała trasa, oddana do użytku 18 października 1881, była jednotorowa, a tramwaje kursowały na niej w godzinach 7.30 - 22.00. 1 listopada 1881 linię wydłużono o odcinek Muranów - Powązki (przez ul. Dziką). Miesiąc później otworzono odcinek w ul. Bielańskiej (miedzy Nalewkami a pl. Teatralnym), a w 1882r. tory na ul. Senatorskiej.

Boernerowo – osiedle i rejon w Warszawie w dzielnicy Bemowo od 25 marca 1994, przedtem od 29 grudnia 1989 w dzielnicy-gminie Wola, w latach 1951-1989 w ramach dzielnicy Wola.
Konstal 105N – oznaczenie tramwaju wytwarzanego w latach 1973-1979 przez zakłady Konstal w Chorzowie. Wersja wąskotorowa tego tramwaju oznaczona została jako 805N. Wagony te w momencie powstania były konstrukcją nowoczesną, wyróżniającą się zarówno budową (kanciaste pudło) jak i znacznie lepszymi parametrami eksploatacyjnymi niż inne polskie wagony eksploatowane w tamtych latach. Obecnie większość z nich została skasowana albo przebudowana na wagony Konstal 105Na/805Na. Pojedyncze sztuki są jednak nadal w ruchu liniowym w niektórych miastach w Polsce (Poznań, Warszawa, Wrocław) lub uczestniczą w przejazdach okolicznościowych jako pojazdy zabytkowe (Gdańsk).

W następnych latach Towarzystwo Belgijskie "Societe Generale de Tramways Varsoviens" rozwijało swoją sieć, m.in w 1882 przejęło tramwaj kolejowy, który utracił pierwotne znaczenie po wybudowaniu w 1875 kolei obwodowej wraz z mostem przy Cytadeli. W 1883 wprowadzono projekt reorganizacji stworzony przez Władysława T. Kisiel-Kiślańskiego, a sam pomysłodawca został prezesem tramwajów konnych do czasu ich przejęcia przez miasto (w 1898). Pod koniec 1883 sieć tramwajowa w Warszawie miała 22 km długości i 80 tramwajów obsługujących 11 linii. W latach 1886-1890 powstała trasa w Al. Jerozolimskich między ul. Marszałkowską a Nowym Światem. W 1899 cała sieć, licząca już 30 km i 234 tramwajów obsługujących 17 linii, została wykupiona przez miasto. Prezesem tramwajów konnych został pochodzący z Łodzi przemysłowiec Maurycy Spokorny. W 1908 miasto powierzyło firmie "Siemens & Halske" zastąpienie trakcji konnej tramwajem elektrycznym, kierownictwo tej operacji powierzono prezesowi Spokornemu (który przez kolejne osiem lat pełnił funkcję prezesa tramwajów elektrycznych) .

Kolej obwodowa w Warszawie – linia obwodowa w ścisłym znaczeniu biegnie na wybudowanej w 1876 trasie Warszawa Wola, Warszawa Kasprzaka, Warszawa Koło, Warszawa Gdańska, Warszawa Zoo.
Łódź – miasto wojewódzkie w środkowej Polsce, położone na Wzniesieniach Łódzkich, na dziale wodnym I rzędu Wisły i Odry. Przejściowa siedziba władz państwowych w 1945 roku. Siedziba władz województwa łódzkiego oraz powiatu łódzkiego wschodniego.

Tramwaje elektryczne

Bilet imienny okresowy I klasy z 1917 roku

7 lutego 1908 uruchomiono Elektrownię Tramwajów Miejskich, a 26 marca 1908 o godz. 9:35 wyruszył pierwszy tramwaj elektryczny na trasie pl. Krasińskich – pl. Unii Lubelskiej.

24 lipca 1919 Zarząd Miejski powołał przedsiębiorstwo Tramwaje Miejskie m.st. Warszawy. 31 grudnia 1921 uruchomiono pierwszą linię nocną na trasie pl. Zbawiciela – pl. Teatralny. W marcu 1925 otworzono remizę "Praga" przy ul. Kawęczyńskiej.

W okresie od września do 18 października 1939 linie tramwajowe nie kursowały z powodu zniszczeń wojennych. 1 lipca 1941 utworzono przedsiębiorstwo "Städtische Verkehrsbetriebe Warschau", które zajęło się eksploatacją linii tramwajowych. Od 1 sierpnia 1944 tramwaje faktycznie nie kursowały.

Ulica Puławska - ulica w Warszawie i Piasecznie zaczynająca się (według numeracji) w dzielnicy Mokotów, a kończąca na granicy administracyjnej miasta Warszawa. W tym miejscu styka się z ulicą Puławską w Piasecznie, która zaczyna się w Piasecznie od rynku miejskiego i kończy na administracyjnej granicy gminy Piaseczno.
Plac Grzybowski w Warszawie – trójkątny plac położony w Warszawie w dzielnicy Śródmieście. Położony jest pomiędzy ulicami Twardą i Ulica Bagno w Warszawie a Grzybowską i Królewską.

Okres powojenny

Przedwojenne tory tramwajowe na Krakowskim Przedmieściu w Warszawie, wydobyte spod asfaltu w czasie remontu w 2007 i zdemontowane

Konstal 13N były pierwszymi (po prototypach 11N i 12N) szybkobieżnymi tramwajami w stolicy

W 1939 roku tabor tramwajowy wynosił 710 wozów tramwajowych, z których wojnę przetrwało niemal 200. Przed wybuchem powstania warszawskiego było w ruchu 186 wozów tramwajowych dla obsługi około miliona pasażerów. Spowodowane było to zarówno zniszczeniami wojennymi, brakiem części zamiennych jak i polityką okupanta. W trakcie powstania zniszczono lub wywieziono 590 wozów tramwajowych, rozebrano całą sieć trakcyjną, zniszczono 3 podstacje, elektrownię, 5 zajezdni, warsztaty, a tory uszkodzono w ponad 300 miejscach.

Tramwaj (z ang. tram way - linia tramwajowa, tram - tramwaj) – pojazd szynowy służący do transportu miejskiego, poruszający się w ruchu mieszanym po jezdni lub na wydzielonym albo niezależnym torowisku. Istnieją sieci przebiegające częściowo w tunelach.
Warszawski Omnibus Konny - zabytkowy środek transportu przypominający tramwaj, ale nie poruszający się po torach, kursujący na terenie śródmieścia Warszawy. Omnibusy administrowane są przez Zarząd Transportu Miejskiego.

20 czerwca 1945 uruchomiono pierwszą po wojnie linie tramwajową nr "1" łączącą Kawęczyńską z Wiatraczną i do sierpnia kursowało już 5 linii. We wrześniu tego samego roku po uruchomieniu podstacji na Szczęśliwicach ruszyła pierwsza po lewobrzeżnej stronie miasta linia tramwajowa na Ochocie pomiędzy Okęciem a Pl. Starynkiewicza, a do końca roku dalszych pięć.

Pętla (pętlica) – element infrastruktury służący do zmiany kierunku ruchu pojazdu w postaci odcinka trasy (toru, jezdni) zakrzywionego w planie o 180°.
Plac Zamkowy w Warszawie – plac w Warszawie, położony na skraju Starego Miasta, u wylotu Traktu Królewskiego, który wytyczał główny kierunek rozwojowy miasta w XVIII wieku wzdłuż skarpy wiślanej.

Od 1945 rozpoczęło się przekuwanie torów tramwajowych z 1525 mm na 1435 mm, co związane było z tym, że nowe tramwaje dla Warszawy pochodziły z Berlina (67 sztuk) i Wrocławia (60 sztuk) i różniły się rozstawem od dotychczas użytkowanych. Prace rozpoczęto od peryferiów miasta (Mokotów, Boernerowo, Koło, Żoliborz) i modernizacja trwała 3 lata.

Kolej średnicowa w Warszawie składa się z dwóch linii kolejowych (po 2 tory każda) łączących węzłowe dworce Warszawa Wschodnia i Warszawa Zachodnia.
II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

W tym okresie uruchomiono wtedy zajezdnię "Żoliborz" z remizą przy ul. Słowackiego. 18 maja 1948 zlikwidowano zajezdnię "Rakowiec". 10 września 1955 uruchomiono zajezdnię "Mokotów" oraz zlikwidowano zajezdnię "Puławska". 30 czerwca 1963 uruchomiono zajezdnię "Północ" oraz zlikwidowano zajezdnię "Żoliborz".

Tramwaje w Warszawie w okresie upowszechnienia transportu samochodowego podległy stopniowej likwidacji. 11 września 1973 została zlikwidowana linia tramwajowa do Wilanowa biegnąca ulicami: Goworka, Spacerową, Gagarina i Czerniakowską. Był to trzeci szlak miejskiego transportu szynowego biegnący w to miejsce – po wojnie nie odbudowano szerokotorowej trasy tramwajowej prowadzącego do Wilanowa z Placu Trzech Krzyży, który z kolei zastąpił linię kolejki grójeckiej.

Miejska komunikacja autobusowa w Warszawie składa się z 245 linii o łącznej długości ok. 2600 km. Obsługuje je ok. 1800 autobusów należących do 4 przewoźników.
Wisła (łac. i ang. Vistula, niem. Weichsel) – najdłuższa rzeka Polski, o długości 1047 km. Jest także najdłuższą rzeką w zlewisku Morza Bałtyckiego.

Obowiązujące Studium Uwarunkowań i Kierunków Zagospodarowania Przestrzennego przewiduje budowę tramwaju do Wilanowa, ale nie Wisłostradą, lecz w ciągu ulic Belwederska - Sobieskiego - al. Rzeczypospolitej do nowej pętli w rejonie ul. Pałacowej. Byłaby to trzecia trasa tramwajowa do Wilanowa (i czwarta trasa szynowa), ale pierwsza w tym korytarzu.

Politechnika Warszawska (PW) – państwowa wyższa uczelnia w Warszawie. Jest jedną z największych i najlepszych wyższych uczelni technicznych w Polsce oraz w Europie Środkowo-Wschodniej. Według ogólnoświatowego rankingu szkół wyższych Webometrics Ranking of World Universities opracowanego przez hiszpański instytut Consejo Superior de Investigaciones Científicas uczelnia zajmuje 3. miejsce w Polsce wśród uczelni technicznych, a w świecie 604. pośród wszystkich typów uczelni..
Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.

Osobny artykuł: Katastrofa tramwajowa w Warszawie (1987).

W 1987 doszło w Warszawie, na skrzyżowaniu ulic Wolskiej i Młynarskiej do katastrofy tramwajowej, w której zginęło 7 osób oraz było wielu rannych.

Teraźniejszość

PESA 120N linii 9 w trasie na Okęcie.

Tramwaje na pętli Górczewska

Mapa linii tramwajowych w Warszawie

Osobny artykuł: Tramwaje Warszawskie.

Do 1989 przetrwało w Warszawie zaledwie 28 linii. W latach 1980-2009 otwarto jedynie trzy odcinki tras tramwajowych, wszystkie związane z obecną dzielnicą Bemowo. 1 sierpnia 1992 roku otwarta została budowana przez 13 lat linia Cmentarz Wolski – Osiedle Górczewska, o długości ok. 4 km trasy dwutorowej. 1 marca 1994 z Miejskich Zakładów Komunikacyjnych wyłoniono spółkę zajmującą się prowadzeniem komunikacji tramwajowej na terenie miasta Warszawa, Tramwaje Warszawskie Sp. z o.o.

Zarząd Transportu Miejskiego w Warszawie (ZTM) – organ samorządu miasta stołecznego Warszawy, nadzorujący działanie zbiorowej komunikacji miejskiej na terenie aglomeracji warszawskiej. Zarząd Transportu Miejskiego decyduje o przebiegu tras autobusów, tramwajów, metra, czy lokalizacji przystanków. Obsługę linii komunikacyjnych ZTM zapewniają spółki samorządowe:
Tramwaje Warszawskie Sp. z o.o. (TW) – spółka zajmująca się prowadzeniem komunikacji tramwajowej na terenie miasta Warszawa wydzielona 1 marca 1994 roku z Miejskich Zakładów Komunikacyjnych.

31 sierpnia 1997 otwarto linię tramwajową z Koła na Nowe Bemowo. Budowa obejmowała ok. 2 km nowej trasy dwutorowej, ok. 900 m drugiego toru na istniejącej trasie do Boernerowa oraz pętlę tramwajową "Nowe Bemowo" (wyposażoną w dwa tory peronowe i jeden tor odstawczy).

21 grudnia 2005 pierwszy raz po torach wzdłuż ul. Powstańców Śląskich i al. Reymonta pojechał tramwaj specjalnej linii "P", zaś od 2 stycznia 2006 regularnie kursują po nich linie zwykłe. Jest to pierwsza trasa tramwajowa w Warszawie z zastosowanym torowiskiem trawiastym (na części odcinka) i bezwzględnym priorytetem w ruchu dla tramwajów a także pierwsza inwestycja tramwajowa współfinansowana z funduszy Unii Europejskiej. Trasa liczy ok. 1,9 km długości a w ramach jej budowy przebudowano pętlę Piaski oraz pętlę Nowe Bemowo (dodatkowy tor peronowy z wyjazdem w stronę północną).

Warszawa Wschodnia, znana jako Dworzec Wschodni, właściwie Warszawa Wschodnia Osobowa – jeden z ważniejszych warszawskich dworców kolejowych, położony na warszawskiej linii średnicowej. Budynek dworca położony jest w dzielnicy Praga Północ między ulicami Kijowską a Lubelską, na zachodnim krańcu rozległych terenów stacji. Pod względem ogólnej liczby odprawianych pociągów jest głównym dworcem Warszawy. Wszystkie pociągi zatrzymujące się na Dworcu Centralnym i Śródmieściu – dwóch dworcach o największej liczbie pasażerów – zatrzymują się również na Dworcu Wschodnim (nie dzieje się tak na Dworcu Zachodnim).
Zakład Eksploatacji Tramwajów R-4 Żoliborz im. S. Ostrowskiego - warszawska zajezdna tramwajowa otwarta 30 czerwca 1963 r. na Młocinach. Dawniej zakład nosił nazwę - Stacja Obsługi Tramwajów "Północ" im. S. Ostrowskiego.

Od 16 czerwca 2007 w związku z rozpoczęciem generalnego remontu torowiska zmieniła się organizacja ruchu tramwajowego w rejonie mostu Poniatowskiego i Alej Jerozolimskich. Utrudnienia z tym związane trwały do 1 października 2007. Remont był elementem projektu modernizacji trasy tramwajowej od pętli Banacha do pętli Gocławek, współfinansowanej ze środków Unii Europejskiej.

Tramwaj wodny ZKM w Gdyni – tramwaj wodny Zarządu Komunikacji Miejskiej w Gdyni pływający między Gdynią, a Helem i Jastarnią. Projekt finansowany jest przez samorządy Gdyni, Helu, Jastarni oraz Urząd Marszałkowski Województwa Pomorskiego. Koszt projektu to około 3,5 mln zł. Kursy realizowane są w okresie letnich wakacji szkolnych (koniec czerwca, lipiec i sierpień) Linie obsługiwane są przez dwa katamarany Żeglugi Gdańskiej: MS Rubin i MS Opal.
Trasa W-Z (Trasa Wschód-Zachód) – pierwsza większa inwestycja komunikacyjna po II wojnie światowej w Warszawie, budowana w latach 1947-1949, oddana 22 lipca 1949 w 5. rocznicę uchwalenia manifestu PKWN; od roku 1996 nieodłączny element trasy turystycznych linii tramwajowych (T, W, M), obsługiwanych zabytkowym taborem przez warszawski Klub Miłośników Komunikacji Miejskiej. Przez wiele lat oprócz łączenia dzielnic Warszawy, pełniła także rolę ważnej drogi tranzytowej przez Warszawę. Obecnie stanowi część drogi wojewódzkiej numer 629.

W dniu 26 marca 2008 Tramwaje Elektryczne obchodziły stulecie istnienia. W tym samym roku rozpoczęto modernizację trasy tramwajowej od pętli Cm. Wolski do Dworca Wileńskiego. W ramach prac wykonany m.in. został pierwszy odcinek torowiska z dopuszczonym ruchem liniowym autobusów (od placu Bankowego do ul. Jagiellońskiej). W ramach tych prac, w 2008, zamknięty był dla ruchu tramwajowego fragment ul. Wolskiej, natomiast w 2009 w związku z licznymi pracami na trasie W-Z przez dłuższy czas tramwaje nie kursowały na odcinku od placu Bankowego do Dworca Wileńskiego, a także czasowo na pobliskich odcinkach, w tym na trasach prostopadłych (ulice Marszałkowska-Andersa, aleja Jana Pawła II, ulica Okopowa-Towarowa), gdzie również wymiennie prowadzone były remonty.

Omnibus - pojazd wieloosobowy, przeważnie kryty, utrzymujący regularną komunikację. Od XVII do XIX wieku konny, a następnie z napędem. Poprzednik autobusów.
Grochów – rejon o charakterze mieszkaniowo-przemysłowym na obszarze dzielnicy administracyjnej Praga Południe w środkowo-wschodniej części Warszawy. Obszar Grochowa jest nieco większy niż rejon MSI o tej samej nazwie, bowiem wschodnia część została błędnie oznaczona jako Gocławek.

W fazie projektowania znajduje się odcinek trasy tramwajowej na Tarchominie wzdłuż ulic Projektowanej i Światowida; odcinek na Trasie Mostu Północnego zostanie zbudowany w ramach przetargu prowadzonego przez Zarząd Miejskich Inwestycji Drogowych w Warszawie, jako jeden z elementów trasy mostowej.

W sierpniu 2010 ogłoszono przetarg na zaprojektowanie i budowę łącznika w ciągu ulicy Powstańców Śląskich od ul. Górczewskiej do Radiowej.

Szczecinecki Tramwaj Wodny - transport wodny w Szczecinku na jeziorze Trzesiecko. Komunikację wodną zapewniają dwie jednoistki: Bayern oraz Księżna Jadwiga. Pełen rejs statkiem trwa ok. 1 godziny.
Krakowskie Przedmieście – jedna z najbardziej reprezentacyjnych ulic w Warszawie, stanowiąca północny odcinek Traktu Królewskiego, biegnący od Zamku Królewskiego na południe w kierunku Łazienek. Administracyjnie znajduje się w dzielnicy Śródmieście.

Ramowe godziny kursowania

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)