Trembowla - Polski Serwis Naukowy

Na mapach: 49°18′N 25°43′E / 49.3, 25.717

Przedwojenny herb

Położenie na mapie województwo tarnopolskiego w roku 1939

Trembowla (ukr. Теребовля) – miasto rejonowe na zachodniej Ukrainie w obwodzie tarnopolskim, nad rzeką Gniezna, dopływem rzeki Seret. Wg spisu powszechnego z 2001: 13,661 mieszkańców. Do 17 września 1939 miasto powiatowe w województwie tarnopolskim w Polsce.

Tatarzy (nazwa własna: Tatarlar / Татарлар) - grupa ludów tureckich wschodniej Europy i centralnej Azji. Nazwa Tatar pochodzi prawdopodobnie od słowa Tartar - mitologicznego piekła. Ludziom w napadniętej Europie Wschodniej (XIII wiek) stepowi wojownicy wydawali się przybyszami z piekieł. Nazwa się przyjęła i od słowa Tartarzy (przybysze z piekieł) powstała obecna nazwa Tatarzy.
Kazimierz IV Andrzej Jagiellończyk, lit. Kazimieras I Andrius Jogailaitis (ur. 30 listopada 1427 w Krakowie, zm. 7 czerwca 1492 w Grodnie) – wielki książę litewski w latach 1440–1492, król Polski w latach 1447–1492. Jeden z najaktywniejszych polskich władców, za panowania którego Korona, pokonując zakon krzyżacki w wojnie trzynastoletniej, odzyskała – po 158 latach – Prusy Królewskie, a dynastia Jagiellonów stała się jednym z czołowych domów panujących w Europie. Zdecydowany przeciwnik magnaterii przyczynił się do wzmocnienia znaczenia Sejmu i sejmików, co jednak stało się z krzywdą dla mieszczaństwa.

Historia

Trembowla jest jednym z najstarszych osad na ziemi halickiej, przechodząc kolejno z rąk Lachów do Rusi, w XI wieku była siedzibą księstwa Rościsławowiców i miejscem nieustannych wzajemnych walk książąt ruskich. W roku 1340 prawem spadku objął te ziemie ponownie król Kazimierz Wielki, przyłączył do Królestwa Polskiego i zbudował zamek. W r. 1341 wymienia Trembowlę Janko z Czarnkowa i Jan Długosz w rzędzie grodów, które zajął Kazimierz Wielki. W r. 1389 Jagiełło wydał w Sieradzu dyplom (w potwierdzeniu z r. 1766 w magistracie trembowelskim), którym obdarzył Trembowlę prawem magdeburskim, z tym zastrzeżeniem, że w sprawach cywilnych, które by wójt i rajcy rozstrzygnąć nie zdołali, odnosić się mają do magistratu lwowskiego, celem ostatecznego rozpoznania i uzyskania wyroku. Nadanie to potwierdzali i rozszerzali wszyscy prawie następni królowie. Król Kazimierz Jagiellończyk wracając z Kamieńca Podolskiego zatrzymał się tu 14 września 1448 r. W r. 1498 miasto ucierpiało przez najazd hospodara mołdawskiego Stefana III, który pojmanych jeńców kazał stracić w Podhajcach. Po najeździe miasto otrzymało od Jana Olbrachta zwolnienie od podatków na 8 lat. Gdy 13 marca 1515 Tatarzy perekopscy napadli na ziemię halicką, przeciw nim wyruszył Jan Tworowski z Buczacza, hetman polny koronny, prowadząc siedemset jezdnych i obronił miasto. W 1516 r. stoczyli wraz z nim tu walkę Marcin Kamieniecki, wojewoda podolski, Stanisław Lanckoroński, przeciw czambułom tatarskim, zwyciężyli i odebrali łupy. W r. 1534 kasztelan krakowski Andrzej Tęczyński wzniósł tu nowy drewniany zamek. Najazd tatarski 1575 r. zniszczył Trembowlę, pomimo obrony wojewody Jakuba Pretwicza. Za Zygmunta III Wazę, w roku 1594 kozak Semen Nalewajko, korzystając z pomocy wojsk Tatarskich, na czele kilkutysięcznej grupy wkroczył na Podole, dotarł aż do Trembowli i bez oporu obrabował mieszczan, zabierając im 160 koni, żywność, zapasy broni, prochu, towarów. W XV, XVI i XVII wieku miasto było niszczone podczas kolejnych wypraw Turków, Tatarów i Kozaków. Konfederacja barska zawiązana została tu przez starostę trembowelskiego Joachima Karola Potockiego i szlachtę w 1768 r. Podczas I rozbioru Polski w 1772 roku miasto zostało zajęte przez Austriaków.

Andrzej Tęczyński herbu Topór, hrabia (tytuł Świętego Imperium Rzymskiego 1527 r.), (ur. ok. 1480, zm. 2 stycznia 1536) – wojewoda lubelski, wojewoda sandomierski, wojewoda krakowski, kasztelan krakowski.
Ukraińcy (Українці) – naród słowiański mieszkający w Europie wschodniej, głównie na Ukrainie (także w krajach sąsiednich: w Rosji, Białorusi, Polsce, Słowacji i Mołdawii), zaliczający się do Słowian wschodnich.

W roku 1913 miasto liczyło 10 000 mieszkańców, w tym 4000 Polaków, 3200 Rusinów, i 2800 Żydów. W okresie austro-węgierskim poprowadzono przez Trembowlę linię kolejową, wybudowano również dworzec. Od 18 listopada 1918 – 9 czerwca 1919 miasto znalazło się w ZURL. W II Rzeczypospolitej Polskiej była to siedziba powiatu. W koszarach w tym czasie stacjonował 9 Pułk Ułanów Małopolskich. W 1939 r. nadano jej ponownie prawa miejskie. Od 17 września 1939 do czerwca 1941 i w latach 1944-1991 w ZSRR. W latach 1941-1944 zajęte przez hitlerowskie Niemcy. W czasie II wojny światowej oddziały UPA i miejscowa cywilna ludność ukraińska na terenie powiatu trembowelskiego wymordowały około 3.000 Polaków [1]. W połowie 1941 roku w Trembowli mieszkało około 1,7 tys. Żydów. Do likwidacji getta przystąpiono w 1943 roku. Sipo z Trembowli przy pomocy niemieckiej żandarmerii i ukraińskiej policji dokonała trzech akcji eksterminacyjnych w pobliżu wsi Plebanówka (getto w Trembowli).

Joachim Karol Potocki herbu Pilawa (ur. 1725 ? w Trzebowej, zm. 1796 ? 1786) - starosta trembowelski i grybowiecki rotmistrz znaku pancernego, podczaszy wielki litewski, generał-porucznik Wojsk Koronnych, konfederat barski.
Marcin Kamieniecki herbu Pilawa - (zm. 15 marca 1530) – hetman polny koronny (1520-1528) , od 1508 dworzanin królewski Zygmunta Starego, od 1511 podkomorzy sanocki, w latach 1520-1528, wojewoda podolski od 1515, po zmarłym bracie Janie kasztelanie lwowskim od 1512.

Od sierpnia 1991 roku Trembowla znajduje się na Ukrainie. Rada Miejska Trembowli nadała honorowe obywatelstwo miasta Trembowli Stepanowi Banderze i Romanowi Szuchewyczowi. Utworzona przez Stepana Banderę frakcja OUN-B ponosi odpowiedzialność za zorganizowane ludobójstwo polskiej ludności cywilnej na Wołyniu i Małopolsce Wschodniej. Roman Szuchewycz ponosi zaś bezpośrednią odpowiedzialność za zaakceptowanie taktyki wołyńskiej UPA i przeprowadzenie zorganizowanej czystki etnicznej na polskiej ludności cywilnej Kresów południowo-wschodnich.

Stefan III Wielki (ur. 1433 w Borzeşti, zm. 2 lipca 1504 w Suczawie), znany również jako Stefan III Mołdawski (rum.: Ştefan cel Mare; Ştefan cel Mare şi Sfânt tj. "Stefan Wielki i Święty" w nowocześniejszych opracowaniach) – hospodar mołdawski w latach 1457-1504 z dynastii Muszatowiczów.
Czystka etniczna w Małopolsce Wschodniej – czystki etniczne ludności polskiej i jej eksterminacja o znamionach ludobójstwa, dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na terenie województw tarnopolskiego, stanisławowskiego i lwowskiego II Rzeczypospolitej podczas okupacji wojskowej tych ziem przez III Rzeszę i ZSRR w latach 1943-1945. Zbrodni na Polakach dokonywały oddziały UPA, politycznie podporządkowane OUN-B, a następnie UHWR, pod naczelnym dowództwem Romana Szuchewycza, a także oddziały SKW, Służby Bezpieczeństwa OUN-B i ukraińska ludność cywilna. W kilku przypadkach doszło do współpracy pomiędzy wymienionymi wyżej formacjami a niemieckimi jednostkami policyjnymi, w których służyli Ukraińcy (Ukraińską Policją Pomocniczą i 4 pułkiem policji SS).

Zabytki

ruiny zamku Kazimierza Wielkiego położone na krawędzi jaru Gniezny. Zamek zbudował król Kazimierz Wielki w drugiej poł. XIV wieku w miejscu wcześniejszego gródka. W roku 1534 zamek rozbudował kasztelan krakowski Andrzej Tęczyński. W 1631 r. zamek przebudował starosta trembowelski Andrzej Bałaban. Kozacy zdobyli go w 1648 r., lecz po odzyskaniu go przez Polaków stawiał często skuteczny opór Kozakom, Turkom i Tatarom. Zamek stał się ważną twierdzą po zaborze Podola przez Turcję w 1671 r. i zasłynął w 1675 roku bohaterską obroną żołnierzy starosty trembowskiego Bernarda Prittwicza przed Tatarami i Turkami. To, że załoga wytrzymała na posterunku było w dużym stopniu zasługą żony komendanta Jana Samuela Chrzanowskiego – Anny Doroty Chrzanowskiej, która zagrzewała ducha bojowego i miała nawet z szablą w dłoni uczestniczyć w wypadach na wroga. Nosiła ze sobą dwa noże i groziła mężowi, że jeśli on zdecyduje się poddać zamek, jednym zabije jego, a drugim siebie. Desperacja została nagrodzona i Turcy z powodu nadciągania Sobieskiego z odsieczą wycofali się nocą spod Trembowli. W 1675 armia turecka zniszczyła miasto, ale zamek został utrzymany przez nieliczną grupę obrońców (80 dragonów i 200 mieszkańców) w tak zwanej Bitwie o Trembowlę, aż do odsieczy przez nadchodzące wojska króla Jan III Sobieskiego. Zamek został podstępnie zdobyty 9 maja 1687r., a następnie zniszczony przez Tatarów w czasie najazdu na Polskę. Z obronnego zamku pozostały jedynie zewnętrzne mury i wały ziemne. U stóp wzgórza zamkowego znajdował się kiedyś pomnik Zofii Chrzanowskiej

kościół karmelitów i klasztor ufundowany w roku 1635 przez Piotra Ożgę z Ossy (budowa trwała do 1639) – dawna fara trembowelska i sanktuarium Matki Boskiej. Po II wojnie światowej obraz znalazł się w kościele św. Katarzyny w Gdańsku; klasztor natomiast przekształcono w fabrykę ozdób choinkowych, a następnie dom kultury. Obecnie jest to cerkiew Trójcy Przenajświętszej, do której w 1990 dobudowano wieże.

cerkiew pw. św. Mikołaja z przełomu XVI i XVII wieku, przebudowana w 1734r.

ruiny obronnego monasteru bazylianów z 1716 r. (w Podgórzynach, 3 kilometry na południe od miasta przy ujściu Gniezny do Seretu), fundowanego w XVI wieku i służącego nawet 200 mnichom. Zachowały się cerkiew, budynek klasztorny, wieża bramna, dwie baszty narożne oraz inne umocnienia.

kościół św. św. Piotra i Pawła z 1927 r. wg projektu prof. Adolfa Szyszko-Bohusza, z charakterystyczną kolumnadą; za ZSRR kino.

synagoga drewniana z końca XVI wieku (nie istnieje)

Okolice

Trembowlę okalały kiedyś polskie wioski Podgórzany, Zieleńcze, na zachód Zaścinocz, na północy wioska Mikulińce i Łoszniów z kościołem oraz zamkiem Dulskich.

Adolf Szyszko-Bohusz (ur. 1 września 1883 w Narwie, zm. 1 października 1948 w Krakowie) – polski architekt, przedstawiciel historyzmu i modernizmu, konserwator zabytków.
Zachodnioukraińska Republika Ludowa ("ZURL", ukr. Західно Українська Народна Республіка) – jedno z dwóch państw ukraińskich powstałych w wyniku I wojny światowej.

Kalendarium

1097: miejscowość po raz pierwszy wzmiankowana w kronikach

1366 ponownie włączona do Królestwa Polskiego

1389 otrzymała prawa miejskie

Do 1772 roku: miasto powiatowe w województwie podolskim, powiat trebowelski

Do 1918 roku: miasto powiatowe w Królestwie Galicji i Lodomerii

Do 1939 roku: miasto powiatowe w województwie tarnopolskim

W latach 1939-1941, 1944-1991 w ZSRR, Ukraińska SRR.

W latach 1941-1944: okupacja niemiecka

Od 1991 wchodzi w skład Ukrainy.

OUN-B (OUN-R(rewolucjoniści), "banderowcy") – frakcja (później niezależna organizacja) Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów, powstała ostatecznie w lipcu 1940 w Krakowie.
Uniwersytet Jagielloński (historyczne nazwy: łac. Studium Generale, Akademia Krakowska, Szkoła Główna Koronna, Szkoła Główna Krakowska, Uniwersytet Krakowski) (łac. Universitas Jagellonica Cracoviensis) – najstarsza polska szkoła wyższa, jeden z najstarszych uniwersytetów na świecie, mieszczący się w Krakowie.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)