Treny - Polski Serwis Naukowy

Wydanie Trenów z 1583 roku

Kochanowski i Urszulka, obraz Jana Matejki

Treny – cykl utworów Jana Kochanowskiego napisany w XVI wieku i poświęcony jego zmarłej w młodym wieku córce – Urszulce.

Treny były pisane przez kilka lub kilkanaście miesięcy. Zostały wydane w 1580 w Krakowie (wznowione w 1583 i 1585).

Treść cyklu

Poeta napisał w sumie 19 trenów, numerowanych liczbami rzymskimi. Poprzedził je dedykacją: "Urszuli Kochanowskiej, wdzięcznej, ucieszonej, niepospolitej dziecinie...", zakończył zaś utworem Epitafium Hannie Kochanowskiej.

Lista dzieł Jana Kochanowskiego obejmuje kilkaset utworów, w znacznej części wierszowanych, pisanych w języku polskim i po łacinie. Poeta czarnoleski jest autorem: 301 fraszek, 59 pieśni (w tym Pieśni świętojańskiej o Sobótce, składającej się z 12 wierszy), wierszowanych tragedii Odprawa posłów greckich i niedokończonej Alcestis męża od śmierci zastąpiła, przekładu 150 psalmów (wydanych w zbiorze Psałterz Dawidowy) oraz 7 psalmów opublikowanych jako Siedm psalmów pokutnych, cyklu wzorów osobowych Wzór pań mężnych, poematu heroikomicznego Szachy, poematu satyryczno-politycznego Satyr albo Dziki mąż, licznych epicediów i epitalamiów, hodoeporikonu Jezda do Moskwy, cyklu Trenów poświęconych zmarłej córce, poematu Zuzanna i Proporzec albo hołd pruski, anegdot i facecji (Apoftegmata), listu poetyckiego Marszałek, przekładu fragmentu księgi III Iliady Homera (Monomachija Parysowa z Menelausem), traktatów Ortographia polska i O Czechu i Lechu historyja naganiona oraz prozatorskiego dialogu Wróżki.

Tren, lament, płacz (żałobny) – utwór liryczny o charakterze żałobnym, wywodzący się ze starogreckiej poezji funeralnej, blisko spokrewniony z elegią, a także epicedium; ważny element struktury tragedii greckiej; odmiana pieśni lamentacyjnej. Utwory takie były poświęcane zmarłej osobie i wyrażały żal oraz smutek z powodu jej odejścia, a także przedstawiały jej cnoty i zasługi. Twórcami trenów byli m.in. Symonides z Keos i Pindar (w Grecji) oraz Newiusz i Owidiusz (w Rzymie). Do antycznej twórczości trenodycznej nawiązywali poeci renesansowi (m.in. Francesco Petrarca).

Są to utwory o charakterze lamentacyjnym, wyrażają żal i rozpacz po śmierci córki. Są najbardziej osobistym dziełem poety. Stanowią przede wszystkim pomnik wystawiony zmarłemu dziecku, lecz są także wyrazem bolesnego doświadczenia przez los, zrujnowania ideałów człowieka renesansowego, kryzysu światopoglądowego i prób jego przezwyciężenia. Kochanowski ukazuje Urszulkę jako erudytę i ma do siebie pretensje że nie potrafił jej ochronić. Zakończone są konsolacją – Trenem XIX (Sen); wtedy też poeta odnajduje spokój, równowagę duchową.

Marcus Tullius Cicero (ur. 3 stycznia 106 p.n.e., zm. 7 grudnia 43 p.n.e.) – mówca rzymski, popularyzator filozofii greckiej, polityk, słynny ze stłumienia spisku Katyliny. Stronnik optymatów. Zamordowany wraz z bratem Kwintusem na polecenie Marka Antoniusza, który zemścił się w ten sposób za obelżywe słowa Filipiki.

Jan Kochanowski (ur. 1530 w Sycynie koło Zwolenia, zm. 22 sierpnia 1584 w Lublinie) – poeta polski epoki renesansu, sekretarz królewski. Był przedstawicielem filozofii eklektycznej – stoicyzmu, epikureizmu, renesansowego neoplatonizmu i głębokiej wiary w Boga, łącząc tradycję antyku i chrześcijaństwa.

Konstrukcja dzieła

Mimo iż konstrukcja dzieła ma charakter renesansowy, Kochanowski pisząc Treny, złamał zasadę poetyki renesansu, według której bohaterami trenów mogli być tylko zasłużeni i znani ludzie (persona gravis). Głównym bohaterem jego Trenów było zmarłe dziecko niewsławione czynami bohaterskimi; poza Urszulką w utworze występuje sam Jan Kochanowski oraz jego przewodnik po świecie filozofii – Cyceron.

Fundacja Nowoczesna Polska – polska fundacja, której celem jest pomoc polskim dzieciom w zrozumieniu i wykorzystywaniu technologii informatycznych, zwłaszcza w procesie edukacji.

Bohaterką Trenów nie jest tylko Urszulka. Utwory stanowią autobiografię psychiki zbolałego ojca – twórcy. Są to dzieje bólu i poszukiwania filozoficzne człowieka renesansu.

Po tren jako gatunek literacki sięgnął Jan Kochanowski do epoki antyku. Miał on wówczas ścisły układ wewnętrzny:

pochwała zmarłego,

rozpamiętywanie poniesionej straty,

demonstrowanie żalu,

pocieszenie (tzw. konsolacja),

napomnienie, moralne wnioski.

Dzieło poety wykracza poza ten schemat. Kochanowski stworzył zwarty kompozycyjnie cykl złożony z dziewiętnastu wierszy. Wykorzystał utrwalone w tradycji elementy gatunku, ale w dowolnej kolejności.

Dziedzictwo

W 1930 roku poeta Józef Wittlin napisał Tren XX, w czytelny sposób nawiązujący do cyklu Kochanowskiego.

Przypisy

Andrzej Z. Makowiecki, Andrzej Markowski, Włodzimierz Paszyński, Tomasz Wroczyński, Pamiętajcie o ogrodach... Część 1, str. 263-269, WSiP, Warszawa 2002

Bibliografia

Piotr Gruszka: Przyczynek do genezy literackiej Trenów Kochanowskiego, Acta Universitatis Wratislaviensis, Antiquitas IX, nr 497, Wrocław 1983

Zobacz też

Zobacz w Wikiźródłach tekst
Trenów

tren

lista dzieł Jana Kochanowskiego

Linki zewnętrzne

Treny w serwisie Wolne Lektury