Trickster - Polski Serwis Naukowy

Trickster (pol. szachraj, przechera) – w religioznawstwie nazwa archetypu boga-żartownisia, przechery, czasem również półboga lub śmiertelnika, który przeciwstawia się ustalonym normom, działa wbrew ustalonemu porządkowi. Słowem tym określa się również przez analogię typ postaci literackiej lub nawet, w świecie realnym, typ osoby, która pełni podobną rolę w danym środowisku.

Półbóg - postać obdarzona szczególnymi mocami, zrodzona ze związku bogów z istotami niższymi (w tym także z ludźmi - p. Herosi) lub poprzez innego rodzaju ingerencję boską. W wierzeniach chrześcijańskich sprowadzone do roli demonów.

Bóg lub bóstwo – pojęcie istoty nadprzyrodzonej leżące u podstaw większości wierzeń religijnych. Zajmuje się nim teologia, a także filozofia i jest ono uważane za zagadnienie metafizyczno-egzystencjalne. Ze względu na duże zróżnicowanie rozumienia tego pojęcia, trudno jest o jego jednoznaczną definicję. Jako najbardziej różniące się od siebie, należy wyodrębnić definicje używane przez popularne religie politeistyczne i monoteistyczne, deizm, panteizm oraz panenteizm. Wśród religii monoteistycznych należy wyróżnić monoteizm trynitarny.

Trickster w różnych mitologiach i religiach

Rolą, jaką pełni trickster w różnych mitologiach jest łamanie zasad i dbanie o powtarzanie się cyklu tworzenia i niszczenia. Trickster to łotrzyk, który zmienia swoją postać, kłamie, oszukuje lub kradnie, będąc jednak często pozytywną lub przynajmniej ambiwalentną postacią mitów. Zwykle, choć nie zawsze, przynosi również humor i śmiech, jest autorem dowcipów drwiących z autorytetów.

Diabeł (gr. διάβολος diábolos – oskarżyciel, oszczerca) – w judaizmie i chrześcijaństwie ogólna nazwa złych, upadłych aniołów; inne określenia: szatan, demon.

Andrzej Ziemiański (ur. 17 lutego 1960 we Wrocławiu) – polski pisarz science fiction i fantasy, z zawodu architekt. W roku 1983 ukończył Wydział Architektury Politechniki Wrocławskiej. W latach 1984-1985 pracował w Instytucie Architektury i Urbanistyki Politechniki Wrocławskiej, zaś od 1985 do 2005 w Instytucie Budownictwa Rolniczego Wydziału Inżynierii Kształtowania Środowiska i Geodezji Akademii Rolniczej we Wrocławiu. W Internecie posługuje się pseudonimem GIN.

W niektórych mitologiach niedoskonałości świata materialnego tłumaczy się tym, że to szachraj:

stworzył świat wbrew woli głównego bóstwa,

stworzył świat niezgodnie z poleceniami głównego bóstwa,

w jakiś sposób przeszkodził w tym, by dzieło stworzenia było doskonałe.

W różnych mitologiach rolę tę pełnią:

nordycki Loki,

słowiański Weles,

grecki Hermes i Prometeusz,

rzymski Merkury,

indiański Kojot i Kruk,

afrykański Anansi.

W mitach związanych z chrześcijaństwem rolę trickstera pełnią np. ludowe diabły.

Archetyp ( z gr. arche – "początek", typos – "typ" ) – elementy strukturalne nieświadomości wspólne wszystkim ludziom na świecie Archetypy występują w nieświadomości zbiorowej i nieswiadomości indywidualnej . Są wielkościami dymamicznymi: zdolne są do przemian i rozwoju .

Postać literacka (porte parole, bohater literacki) – fikcyjna osoba ukazana w świecie przedstawionym dzieła literackiego. Może być tożsama z podmiotem mówiącym dzieła (liryka, narratorzy pamiętników itp.), ale najczęściej jest od niego różna (epika, dramat). Jest uwidoczniana w tekście przez opis – cech wyglądu i charakteru oraz działań, a także może wyrażać w tekście swoje myśli i odczucia. Natomiast jej sposób zaistnienia w świecie przedstawionym jest uzależniony od motywacji i charakterystyki.

Bohaterowie literaccy i filmowi

W literaturze rozpoznaje się trickstera w takich postaciach jak szekspirowski Puk ze Snu nocy letniej, Piotruś Pan czy w różnych wcieleniach błazna, albo nawet w kreskówkowym Króliku Bugsie czy trampie granym przez Charlie Chaplina.

Personifikacja Trickstera znalazła swoje miejsce także w spin off-ie serialu Doctor Who, Sarah Jane Adventures. Pojawia się w odcinkach 7. i 8. jako ten, który "żywi się chaosem". Jest postacią negatywną. Wywołuje powszechny zamęt i chce doprowadzić do końca Ziemi poprzez zmianę wydarzeń czasowych – najpierw "usuwając" z właściwej linii czasowej główną bohaterkę serialu, później, w serialu Doctor Who, likwidując tytułowego Doctora. Potrafi manipulować czasem, w ten sposób że za czyjąś zgodą, zmienia szczegóły w przeszłości tej osoby (w przypadku serialu SJA, była to śmierć Sarah Jane zamiast jej przyjaciółki).

Religioznawstwo – zespół nauk o religii, których podejście – w odróżnieniu od teologii i do filozofii religii – charakteryzuje się antropologicznym, empirycznym, a więc porównawczym stosunkiem do przedmiotu badań.

Ambiwalencja (intencjonalność dwuwartościowa) (łac. ambo - obaj + valens, valentis - mocny, skuteczny) – postawa, charakteryzująca się jednoczesnym występowaniem pozytywnego jak i negatywnego nastawienia do obiektu (np. ciekawość i strach dziecka wobec pojawiającej się w otoczeniu nowej osoby; jednoczesne uczucie miłości do rodzica oraz nienawiści za np. fizyczne znęcanie się), głoszeniem całkowicie sprzecznych stwierdzeń (ambisentencja) lub wykonywaniem sprzecznych ze sobą czynności (ambitendencja) bez świadomości ich sprzecznego charakteru. Stanowi jeden z głównych objawów dezintegracji psychicznej w schizofrenii. Termin wprowadził do psychiatrii Eugen Bleuler w 1911 roku.

W literaturze polskiej modelową postacią trickstera jest Wirus, wykreowany przez Andrzeja Ziemiańskiego w powieści fantasy "Achaja".

Linki zewnętrzne

Archetyp trickstera

Przypisy

Doctor Who Wiki