Trzech Czcigodnych i Pięciu Cesarzy

Trzech Dostojnych i Pięciu Cesarzy (chin. upr.: 三皇五帝; chin. trad.: 三皇五帝; pinyin: Sānhuáng wǔdì; Wade-Giles: San-huang wu-ti) − mityczni władcy, którzy mieli rządzić w Chinach w latach 2850−2205 p.n.e., poprzedzając półlegendarną dynastię Xia.

Ten mityczny okres pełnił szczególnie ważną rolę w konfucjanizmie, głównej ideologii cesarskich Chin. Jej założyciel, Konfucjusz uważał epokę, w której żyli mityczni władcy za złoty wiek chińskiej cywilizacji twierdząc, że kolejne pokolenia powinny brać przykład z niedoścignionych legendarnych przodków. Okres San Huang Wu Di stał się mitem założycielskim cywilizacji chińskiej, bo legendarnym władcom przypisywano rozmaite wynalazki.

Chuci (chiń. trad. 楚辭, upr. 楚辞, pinyin: Chǔcí, po polsku znane jako Pieśni z Chu) – antologia chińskiej poezji autorstwa Qu Yuana i Song Yu żyjących w epoce Walczących Królestw w państwie Chu, oraz późniejszych naśladowców ich stylu. W skład Chuci wchodzi 58 krótkich i 6 długich utworów poetyckich. Jest to drugi (po Księdze pieśni) zachowany zbiór chińskiej poezji, a pierwszy, którego autorzy są nieanonimowi.

Kultura Longshan (Lungszan) – chińska kultura neolityczna będąca bezpośrednią kontynuacją kultury Yangshao, która wykształciła się w rejonie centralnego i dolnego biegu Rzeki Żółtej między 2500 p.n.e. a 1850 p.n.e., na terenie m.in. północnej części prowincji Henan oraz wzdłuż wybrzeży Morza Wschodniochińskiego.

Trzech Dostojnych

Termin 皇 (huang) oznacza w chińskim "cesarza", "władcę", ale także "dostojnego przodka". San huang (三皇) to półboscy władcy, którzy dzięki swym mocom uczynili lepszym ludzkie życie. Dzięki swym cnotom mieli rządzić przez bardzo długi czas. W chińskiej tradycji istnieje kilka identyfikacji Trzech Dostojnych.

Fuxi (wym. fu-śi), znany też jako Taihao (dosł. Wielki Blask) – w mitologii chińskiej pierwszy z legendarnych Trzech Czcigodnych, pierwszych władców Chin. Według traktatu Huainanzi jest bogiem Wschodu i planety Jowisz.

Uproszczone pismo chińskie (chin. upr. 简体字; chin. trad. 簡體字; pinyin jiǎntǐzì) to odmiana pisma chińskiego. Uproszczenia dokonano w Chińskiej Republice Ludowej w latach 50. XX wieku. Celem reformy było ułatwienie nauki pisma i walka z analfabetyzmem. Modyfikując ok. 50 proc. najbardziej skomplikowanych z używanych dotąd znaków cel ten osiągnięto. Pismo uproszczone używane jest także w Singapurze.

Sima Qian w dziele Zapiski historyka wyliczał, że byli to:

Władca Nieba (天皇), który rządził przez 18000 lat

Władca Ziemi (地皇), który rządził przez 11000 lat

Władca Ludzkości (泰皇 lub 人皇), który rządził przez 45600 lat

Według dzieł Yundou shu (運斗樞) oraz Yuanming bao (元命苞) Trzej Dostojni to:

Fuxi (伏羲)

Shennong (神農)

Nüwa (女媧); w księgach Shangshu dazhuan (尚書大傳) i Baihu tongyi (白虎通義) zamiast Nüwy figuruje Suiren (燧人), wynalazca ognia; w księdze Diwang shiji (帝王世紀) zastępuje ją Żółty cesarz (黄帝).

Pięciu Cesarzy

Pięciu Cesarzy to legendarni, doskonali pod względem moralnym królowie-mędrcy.

Pojęcia Chiny używa się w odniesieniu do krainy historycznej, obejmując wówczas całokształt chińskiej historii i kultury (zobacz: historia Chin), lub w węższym znaczeniu, w odniesieniu do Chińskiej Republiki Ludowej.

Gaius Iulius Caesar, Gajusz Juliusz Cezar, Cezar, ur. 12 lipca 100 p.n.e. (13 lipca 102 r. p.n.e. – koncepcja Mommsena i Diona) w Rzymie, zm. 15 marca (idy marcowe) 44 p.n.e. w Rzymie – rzymski polityk, wódz, dyktator i pisarz. Jeden z członków stronnictwa popularów, spowinowacony z Cynną i Mariuszem. Po ich śmierci piastował kolejno urzędy kwestora, edyla, pretora, konsula i dyktatora. Sławę zdobył dzięki namiestnictwu w Galii i dzięki pomocy swych żołnierzy udało się mu pokonać opozycję, skupioną wokół senatu i Pompejusza – tzw. optymatów, aby następnie, po wieloletnich walkach, przejąć pełnię władzy w Rzymie. Zamordowany w dniu id marcowych przez senatorów pod przywództwem Marka Brutusa oraz Gajusza Kasjusza. Przed śmiercią adoptował Oktawiana Augusta (wtedy jeszcze Gaiusa Octaviusa), wyznaczając go na swego spadkobiercę.

Według Zapisków historyka byli to:

Żółty cesarz (黄帝)

Zhuanxu (顓頊)

Ku (嚳)

Yao (堯)

Shun (舜)

Yao i Shun są także znani jako dwaj cesarze. Razem z Wielkim Yu (禹), założycielem dynastii Xia zostali uznani przez Konfucjusza za wzorowych władców w historii Chin. W księdze Shangshu Xu (尚書序) oraz Diwang shiji Shaohao (少昊) zastępuje Żółtego cesarza.

Huang Di (chiń.黃帝 Żółty cesarz, pinyin huángdì) lub Huangdi - legendarny władca i protoplasta Chińczyków, panował w latach 2697-2597 p.n.e. lub 2674-2575 p.n.e. Należał do grupy pięciu legendarnych cesarzy z okresu Wu Di i uważany był za wynalazcę pisma, kompasu, koła garncarskiego, pierwszego kalendarza, astronomii, matematyki i medycyny, a w okresie rozwoju taoizmu uznawano go za jednego z głównych jego patronów (często mylono z nim mędrca tej religii, Laozi), jego wnukiem był cesarz Zhuan Xu.

Konfucjanizm (儒學, rúxué ?/i, lub 儒家, rújiā) – system filozoficzno-religijny zapoczątkowany w Chinach przez Konfucjusza (Kong Fuzi, Kongzi) w V wieku p.n.e., a następnie rozwinięty m.in. przez Mencjusza (konfucjanizm idealistyczny) i Xunzi (konfucjanizm realistyczny) w III wieku p.n.e. Konfucjanizm głosi, że zbudowanie idealnego społeczeństwa i osiągnięcie pokoju na świecie jest możliwe pod warunkiem przestrzegania obowiązków wynikających z hierarchii społecznej oraz zachowywania tradycji, czystości, ładu i porządku.

W Pieśniach z Chu (楚辭) Pięciu Cesarzy to bogowie pięciu stron świata:

Shaohao (wschód)

Zhuanxu (północ)

Żółty cesarz (środek)

Shennong (zachód)

Fuxi (południe)

Księdze rytuałów (禮記) Pięciu Cesarzy reprezentuje pięć klanów (五氏):

klan Youchao (有巢氏)

klan Suirena (燧人氏)

klan Fuxi (伏羲氏)

klan Nüwa (女媧氏)

klan Shennonga (神農氏)

Współcześnie źródła chińskie terminem "okresu pięciu cesarzy" (Wudi shidai) określają czasem okres neolitycznej kultury Longhsan, z której wyewoluować miały pierwsze historyczne państwa chińskie.

Shennong (chin. trad. 神農, chin. upr. 神农, pinyin Shénnóng; wiet: Thần Nông) – mityczny cesarz chiński i bohater mitologii chińskiej. Jego imię oznacza "Boski Rolnik", gdyż według tradycji nauczył ludzi uprawiać wiele roślin. Miał także zapoczątkować medycynę i handel.

Liji (Zapiski o obyczajach, Księga rytuałów, Księga obyczajów) – jeden z klasycznych tekstów chińskich, opisujący obrzędy i ceremonie dworskie oraz ludowe odprawiane w okresie dynastii Zhou. Księga zaliczana jest do Pięcioksięgu konfucjańskiego.

Pierwszy cesarz

Termin san huang wu di był mocno zakorzeniony w świadomości, kiedy Qin Shi Huang (秦始皇) podbił w 221 p.n.e. całe Chiny. Jako pierwszy władca Cesarstwa Chińskiego ukuł on nowy tytuł dla siebie łącząc 皇 i 帝. Termin huangdi ma zatem w języku chińskim znaczenie takie, jak "cesarz", który wywodzi się od Juliusza Cezara.

Tradycyjne pismo chińskie (chin. trad. 繁體字, chin. upr. 繁体字, pinyin fántǐzì) to odmiana pisma chińskiego, w której znaki mają tradycyjną postać, umożliwiającą czytanie dawniejszych tekstów. Są one dość skomplikowane, dlatego w latach 50. w ChRL wprowadzono reformę pisma, w wyniku czego powstały znaki uproszczone. Pismo tradycyjne jest używane w Republice Chińskiej na Tajwanie, oraz w Hongkongu i Makau. Nazywane jest także ortodoksyjnym, złożonym lub właściwym pismem chińskim.

Youchao (chin.: 有巢; pinyin: Yǒucháo) lub Dachao (chin.: 大巢; pinyin: Dàcháo) – według niektórych archaicznych mitów chińskich pierwszy z Trzech Czcigodnych, który nauczył ludzi budowania domostw.

Przypisy

Li Liu: The Chinese neolithic: trajectories to early states. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. ISBN 0-521-81184-8.

Bibliografia

M. Granet, Cywilizacja chińska, PIW, Warszawa, 1973; str. 23-27