Trzeciorzęd - Polski Serwis Naukowy

Trzeciorzęd – według starszych wersji periodyzacji jest to starszy okres ery kenozoicznej, od 65 do 1,8 mln lat temu. Dzieli się na:

neogen (24-1,8 mln lat temu)

pliocen

miocen

paleogen (65-24 mln lat temu)

oligocen

eocen

paleocen

Według podziału dokonanego przez Międzynarodową Unię Nauk Geologicznych w 2004 r. (z późniejszymi poprawkami) trzeciorzęd nie istnieje, era kenozoiczna dzieli się na paleogen, neogen i czwartorzęd (poszerzony o najmłodszy wiek pliocenu, gelas).

Andy (hiszp. Los Andes, Cordillera de los Andes) to góry fałdowe znajdujące się w Ameryce Południowej na terenie Wenezueli, Kolumbii, Ekwadoru, Peru, Boliwii, Chile oraz Argentyny. Góry ciągną się wzdłuż Oceanu Spokojnego od zatoki Paria na północy po Ziemię Ognistą na południu, na przestrzeni ponad 9000 km, co sprawia, że jest to najdłuższy łańcuch górski na Ziemi. Szerokość Andów wynosi 200–800 km. Najwyższe szczyty to Aconcagua (6959 m n.p.m.), Ojos del Salado (6893 m n.p.m.) oraz Nevado Pissis (6793 m n.p.m.).

Doskonałokostne (Teleostei) – infragromada ryb promieniopłetwych obejmująca większość współcześnie żyjących gatunków ryb. W literaturze często nazywane są rybami kostnoszkieletowymi lub kościstymi. W Wikipedii te nazwy przyjęto dla Osteichthyes.

Geologia

W trzeciorzędzie oceany i kontynenty przybrały kształt zbliżony do współczesnego:

Tetyda uległa ostatecznemu zamknięciu,

Dekan przyłączył się do Azji

Australia oderwała się od Antarktydy

obie Ameryki połączyły się ze sobą Przesmykiem Panamskim.

orogeneza alpejska doprowadziła do wypiętrzenia Alp, Karpat, Gór Dynarskich, Pirenejów, Apeninów, Atlasu, Kordylierów, Andów, Himalajów i Kaukazu

Antarktyda pokrywa się lodem

powstają rzeki w dzisiejszym ich układzie (w przybliżeniu)

Typowymi skałami trzeciorzędowymi są: flisz, wapienie numulitowe, osady chemiczne (sól kamienna, sole potasowe) oraz utwory lądowe (piaski, węgiel brunatny).

Węgiel brunatny to skała osadowa pochodzenia organicznego roślinnego powstała w neogenie, w erze kenozoicznej ze szczątków roślin obumarłych bez dostępu powietrza. Zawartość węgla 62-75%. Często stosowany jako paliwo. Jego wartość opałowa waha się od 7,5 do 21 MJ/kg. Węgiel brunatny jest nieodnawialnym źródłem energii.

Według wciąż dyskutowanego podziału dokonanego przez Międzynarodową Unię Nauk Geologicznych, skorygowanego w 2006 r., neogen jest to młodszy okres ery kenozoicznej trwający od 23,03 do 2,588 mln lat temu. Dzieli się na:

Flora trzeciorzędu

Okres trzeciorzędu charakteryzuje się gwałtownym rozwojem roślin okrytozalążkowych.

Fauna trzeciorzędu

morza:

szybko rozwijają się otwornice, otwornice planktoniczne są podstawą podziału stratygraficznego zwłaszcza paleogenu, bardzo liczne i ekspansywne są też otwornice bentoniczne, w tym gatunki o wielkich (do 15 cm) skorupkach, np. (wapienie numulitowe), o dużym znaczeniu skałotwórczym.

bogata fauna małży, ślimaków i koralowców

zróżnicowana fauna ryb, ekspansywny rozwój dominujących dziś ryb Teleostei, przy jednoczesnym upadku starszych grup ryb, typowych dla mezozoiku: kostnochrzęstnych i nowopłetwych. Rekiny są dalej liczną i znaczącą grupą, natomiast dochodzi do szybkiej radiacji płaszczek.

lądy

silne zróżnicowanie osiągają owady i pajęczaki

gwałtownie przyśpiesza ewolucja ptaków

ssaki stają się zwierzętami dominującymi. Pierwsza, dość niewielka faza szybkiego rozwoju ssaków następuje na początku paleocenu, bezpośrednio po wielkim wymieraniu u schyłku kredy, jednak zasadnicza faza radiacji i powstanie większości współczesnych rzędów miało miejsce w eocenie i oligocenie.

w paleocenie pojawiają się prakopytne i pradrapieżne

w eocenie pojawiają się pierwsze latające ssaki nietoperze i pierwsze ssaki morskie - walenie.

w pliocenie pojawia się człowiek

Trzeciorzęd w Polsce

odmłodzenie rzeźby i wypiętrzenie Sudetów

powstają Karpaty

roślinne torfowiska leśne i szuwarowe dają początek dzisiejszym złożom węgla brunatnego

wskutek wyparowania wody morskiej (Morze Tetydy) w Zapadlisku Przedkarpackim powstają złoża soli kamiennej (Wieliczka, Bochnia) i siarki rodzimej (okolice Tarnobrzegu)

Zobacz też

tabela stratygraficzna