Trzy Rzymy - Polski Serwis Naukowy

Herb Bizancjum przejęty przez Rosję po jego upadku.

Teoria Trzech Rzymów – koncepcja historiozoficzna stworzona przez mnicha Filoteusza z Pskowa pod koniec XV wieku, głosząca, że pierwszy Rzym upadł na skutek herezji, drugi Rzym – Konstantynopol – na skutek zdrady prawdziwej wiary, trzecim Rzymem jest Moskwa, a czwartego już nie będzie. Najstarszym zachowanym dokumentem, w którym teoria trzech Rzymów została zaprezentowana jest list Filoteusza do księcia Wasyla III Rurykowicza z 1510.

Sobór Florencki – sobór powszechny Kościoła katolickiego. Zwołany przez papieża Eugeniusza IV. Obradowano od 16 stycznia 1439 r. do 1443 r. Podczas sesji 6 lipca 1439 r. odczytano bullę (po łacinie i po grecku) Laetentur coeli, ogłaszającą unię Kościołów rzymskokatolickiego i bizantyjskiego. W 1439 r. zawarto unię również z Kościołem ormiańskim. Od 14 października 1443 r. sobór obradował w Rzymie.

Papież (Ojciec Święty) (łac. papa, -ae m, wł. papa, gr. pappas, forma funkcjonująca w języku polskim pochodzi od czeskiego papež) – biskup Rzymu, głowa Kościoła rzymskokatolickiego, katolickich Kościołów wschodnich, Stolicy Apostolskiej oraz państwa Watykan. Obecnym papieżem jest Benedykt XVI.

Po upadku Rzymu (476) i wielkiej schiźmie (V-XIII wiek) chrześcijaństwo rozdzieliło się na dwa główne nurty – wschodnie i zachodnie. W oczach ówczesnych prawosławnych (chrześcijan wschodnich) chrześcijaństwo zachodnie (katolicyzm) było herezją. Głównym ośrodkiem prawosławia aż do XV wieku było Cesarstwo Wschodniorzymskie, czyli Bizancjum. Podczas soboru florenckiego (na którym zasiadali także biskupi Rusi) prawosławni biskupi bizantyńscy podporządkowali się papieżowi i zgodzili się wejść pod jurysdykcję Rzymu w zamian za pomoc papieską w walce przeciw Turkom, podczas gdy większość biskupów ruskich odmówiła na soborze posłuszeństwa papieżowi. Tym samym głównym ośrodkiem prawosławia stała się Rosja. Po wojnie z Turcją i nie udzieleniu obiecanej pomocy przez papieża, Bizancjum w 1453 upadło. Moskwa miała stać się kolejnym, nowym centrum świata, czyli "trzecim Rzymem" – czwartego miało już nie być.

Katolicyzm – doktryna Kościoła chrześcijańskiego – jednej z dwóch grup Kościołów, obok Kościoła prawosławnego, powstałych w wyniku rozłamu w Kościele chrześcijańskim w 1054 (tzw. schizmy wschodniej). Jedna z największych grup wyznań chrześcijańskich, obok prawosławia i protestantyzmu oraz ogół zasad wiary i życia religijnego do których odwołuje się Kościół rzymskokatolicki wraz z Kościołami wschodnimi pozostającymi z nim w pełnej jedności, wspólnoty tradycjonalistyczne, starokatolickie oraz część anglikańskich, liberalnych i niezależnych.

Herb Rosji – godło Federacji Rosyjskiej to tradycyjne godło Rosji, przywrócone w 1993, przedstawiające dwugłowego złotego orła z czasów Cesarstwa Wschodniorzymskiego – godło dynastii Paleologów (natomiast herbem Rosji jest wspomniany orzeł umieszczony na tarczy koloru czerwonego).

Legendarne insygnia władzy cesarzy bizantyjskich i carów rosyjskich

Po upadku Konstantynopola Moskwa chciała zyskać na znaczeniu jako spadkobierczyni Bizancjum, co podkreślić miało małżeństwo Iwana III z Zofią Paleolog (1472), bratanicą ostatniego cesarza bizantyjskiego Konstantyna XI Dragazesa, a także przejęcie bizantyjskiego dwugłowego orła jako herbu państwa oraz bizantyjskiego ceremoniału dworskiego. Po zawarciu małżeństwa Iwan III Srogi jako pierwszy w historii książę moskiewski przyjął w 1478 r. tytuł cara "Wszechrusi". Kolejni władcy rosyjscy kontynuowali tą tradycję, a od czasów koronacji Piotra I w 1721 roku przyjmowali tytuł imperatorów-cesarzy. Tytulatura ta jednak nie była uznawana w Rzeczypospolitej aż do 1764 roku. Z kolei sułtanowie tureccy po zdobyciu Konstantynopola sami używali tytułu cesarza rzymskiego. Car "Wszechrusi" jako spadkobierca tradycji Rzymu i Bizancjum miał pod sztandarem Cerkwi prawosławnej pokonać "heretycki" Zachód na czele z papieżem i cesarzem rzymskim narodu niemieckiego. Koncepcja ta jednak nigdy nie stała się oficjalną ideologią państwową. Używano ją natomiast często w celu wytłumaczenia ekspansywnej polityki Cesarstwa Rosyjskiego i była popularna w Rosji do 1917 r.

Mit Świętej Rusi, funkcjonujący na przestrzeni wieków w Rosji, w mniejszym stopniu na Białorusi i Ukrainie, zawiera wyobrażenie państwa, w którym w doskonałej harmonii funkcjonują Rosyjski Kościół Prawosławny oraz naród. W ocenie polskiego teologa prawosławnego Marka Ławreszuka

Wielkie Księstwo Moskiewskie (ros. Великое княжество Московское, łac. Magnus Ducatus Moscuensis; potocznie pol. Moskwa, łac. Moscovia lub Muscovia) – państwo ruskie istniejące w latach 1328-1547 ze stolicą w Moskwie. Wielkie Księstwo Moskiewskie było kontynuacją Księstwa Moskiewskiego (1213-1328), które zostało podniesione do rangi wielkiego księstwa w 1328 roku, w wyniku unii personalnej Wielkiego Księstwa Włodzimierskiego i Księstwa Moskiewskiego oraz przeniesienia stolicy wielkiego księstwa z Włodzimierza do Moskwy.

Riasanovsky podkreśla, że autor doktryny nie zamierzał tworzyć ideologicznej podbudowy rosyjskiej polityki zagranicznej, a jedynie dążył do podkreślenia słuszności wiary prawosławnej.

Przypisy

↑ Billington J. H.: Ikona i topór. Historia kultury rosyjskiej. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2008, s. 53-54. ISBN 978-83-233-2319-8.
Riasanovsky N. V., Steinberg M. D.: Historia Rosji. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2009, s. 129. ISBN 978-83-233-2615-1.

Zobacz też

Święta Ruś