Tuba - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy instrumentu. Zapoznaj się również z: rzeka Tuba.

Tuba – instrument dęty blaszany z grupy aerofonów ustnikowych.

Największy i o najniższym stroju spośród tej rodziny instrumentów. Standardowa skala instrumentu (zakres dźwięków muzycznych) od $\underline{E}$ do $d$ . Doświadczony instrumentalista potrafi uzyskać dźwięki od $\underline{\underline{A}}$ do $g$ .

Tuba składa się z długiej rury rozpoczynającej się ustnikiem, wielokrotnie zwiniętej, rozszerzającej się stożkowo i zakończonej czarą głosową. W zależności od szeregu alikwotów wyróżniamy tuby basowe w stroju es i f oraz kontrabasowe w stroju b i c, choć wszystkie z nich są nietransponujące, tzn. w partyturze zapisywane są in C w kluczu basowym. Do współczesnej rodziny tub zaliczamy także eufonium, zwane niekiedy tubą barytonową lub tenorową.

Wentyl — potoczna nazwa zaworu pneumatycznego jednostronnego działania, stosowanego w celu zachowania oraz umożliwienia regulacji ciśnienia (głównie łatwego zwiększania) w zbiornikach np. dętkach, oponach pojazdów.

Aerofony - grupa instrumentów muzycznych w systematyce instrumentologicznej Curta Sachsa, w których wibratorem (źródłem dźwięku) jest drgający słup powietrza, zamknięty w przestrzeni rezonansowej, pobudzony do wibracji za pomocą zadęcia. W przypadku aerofonów wolnych źródłem dźwięku jest powietrze znajdujące się na zewnątrz instrumentu. Część instrumentu zamykająca słup powietrza nazywana jest piszczałką i od jej długości zależy wysokość dźwięku. Barwa dźwięku zależy od materiału, z którego wykonano piszczałkę, jej kształtu i menzury.

Zazwyczaj tuby zwijane są w kształcie elipsy z czarą umieszczoną po prawej stronie grającego z systemem tłokowym lub zaworami obrotowymi. Pełną skalę chromatyczną uzyskuje się, naciskając odpowiednie wentyle i obniżając w ten sposób tony alikwotowe. Tuba basowa lub kontrabasowa o kształcie zaokrąglonym owijającym grającego zwana jest helikonem. Amerykańską odmianą helikonu jest instrument z dużym dźwięcznikiem, znajdującym się nad głową grającego. Skonstruowany został w 1898 r. według pomysłu kapelmistrza i kompozytora Johana Philippa Sousa i stąd nazwany suzafonem.

Partytura (wł. partitura) – do lat 70. podstawowy sposób zapisu muzyki zespołowej instrumentalnej, lub instrumentalno-wokalnej. W partyturze notowane są za pomocą pisma muzycznego partie wszystkich instrumentów i głosów potrzebnych do wykonania utworu, określenia dynamiczne, agogiczne oznaczenie metrum itp. Pojęcie "partytura" odnosi się (inaczej niż np. angielskie score) wyłącznie do zapisu utworów przeznaczonych na wiele instrumentów. O zanotowanym utworze na jeden instrument mówi się po prostu "nuty".

Tuba romana - rzymska tuba wykonana z brązu z lekko rozszerzoną czarą głosową o długości około 120-250 cm. Posiadała ustnik z brązu lub kości słoniowej.

Tuba wagnerowska nie należy do rodziny tub. Ryszard Wagner, któremu w tetralogii Pierścień Nibelunga (wykonanej po raz pierwszy w 1876 roku) potrzebne było uroczyste, nieznanej dotąd jakości brzmienie – zasugerował zbudowanie instrumentu pośredniego pomiędzy rogiem a tubą. Instrument ten posiadał kształt tuby – lejkowaty ustnik – podobny do stosowanego w rogu i cztery wentyle przeznaczone do obsługiwania lewą ręką, ponieważ na tych tubach grali waltorniści.

Latający Holender, Holender tułacz (Der fliegende Holländer) to opera romantyczna Ryszarda Wagnera (muzyka i libretto), składająca się z trzech aktów.

Instrument dęty blaszany - instrument dęty, którego ustnik, a w większości przypadków także cały instrument, wykonany jest z metalu. Ustnik w instrumentach blaszanych ma kielichowaty kształt o przekroju stożkowym lub półsferycznym. Cechą charakterystyczną instrumentów blaszanych jest brak stroika, którego rolę przejmują usta grającego podczas przyciskania ich do ustnika.

Tuba

Tuba

Historia tuby

Historia tuby wiąże się ściśle z powstaniem pierwszych instrumentów dętych. Przodków tuby należy doszukiwać się w rzymskiej tubie zwanej tuba romana, jej odmianie z czasów rewolucji francuskiej tubie curva, a także rodzinie instrumentów zwanych cynkami do której należy serpent, oraz ofiklejda. W latach 20. XIX w., po wynalezieniu zaworu wielu producentów, m.in. „Stölzel” rozpoczęło produkcję dętych instrumentów zaworowych. Pomysł zbudowania tuby pierwszy wysunął Wilhelm Wiprecht – kapelmistrz armii pruskiej, a zrealizował go w 1835 r. producent instrumentów Johann Gottfried Moritz z Berlina. Pierwsza tuba – „Bass-tuba” – pruski patent numer 9121 z 12 września 1835 r. – wyposażona była w nowy typ zaworów, także opracowany przez Wiprechta i Moritza, nazywany Berliner Pumpe – krótki tłok zaworowy z dużą średnicą. Jej szereg harmoniczny rozpoczynał się od F, posiadała pięć zaworów obniżających tony składowe o 1, ½, 1½, ¾, 2½ tonu. W dziesięć lat po tubie basowej czeski konstruktor instrumentów dętych Vaclav Franc Červený zbudował tubę kontrabasową w stroju C i B. Użyto w niej zawory rotujące, wynalezione w roku 1832 przez Josefa Reidla z Wiednia. Obydwa systemy są w użyciu do dziś.

Eufonium (gr. "o miłym dźwięku") – instrument dęty blaszany o niskim dźwięku, inaczej sakshorn barytonowy, zaliczany do rodziny bugelhornów, podobnie jak skrzydłówka, sakshorn tenorowy i tuba.

Składowa harmoniczna (alikwot, z łac. aliquot – kilka) – część składowa dźwięku muzycznego o przebiegu sinusoidalnym i częstotliwości n = fk gdzie f jest częstotliwością tonu podstawowego, natomiast k jest liczbą naturalną większą od 1. Długości fal kolejnych składowych harmonicznych są elementami szeregu harmonicznego.

Pierwszą kompozycją wykorzystującą tubę jest „Uwertura Faust” Ryszarda Wagnera, skomponowana w 1840 r., ale wykonana dopiero w 1855 r. po znacznych poprawkach, dostosowujących ją do orkiestry.

Tuba basowa w orkiestrze symfonicznej po raz pierwszy wystąpiła w 1843 r. w „Latającym Holendrze” R. Wagnera, zaś tuba kontrabasowa w 1853–1854 r. w „Das Rheingold” tego samego kompozytora.

W muzyce współczesnej tuba awansowała do roli instrumentu solowego. Do wybitnych kompozytorów, których kompozycje są pierwszymi utworami na tubę solo należą Anglicy:

Anglia (ang. England, język staroangielski Englaland) – w przeszłości samodzielne królestwo, obecnie największa i najludniejsza część składowa Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej. Anglię zamieszkuje 83% całkowitej populacji państwa. Region zajmuje dwie trzecie wyspy Wielkiej Brytanii i posiada granice lądowe z Walią na zachodzie i Szkocją na północy. Wyspa oblewana jest przez Morze Północne, Morze Irlandzkie, Ocean Atlantycki i Kanał La Manche. Stolicą Anglii jest miasto Londyn, natomiast jej patronem – święty Jerzy.

Cynki – instrumenty podobne do rogu, wykonane z kości słoniowej, drewna, skóry lub metalu. Instrumenty te były popularne w Europie w średniowieczu, wywodzą się z Persji,

Edward Elgar (1857–1934 r.)

Imogen Holst (1907–1987 r.)

Michael Tippet (1905 r.)

Ralph Vaughan Williams (1872–1958 r.) – 'Tuba Concerto' f-moll, (1954 r.)

i inni:

Paul Hindemith (1895–1963 r.) – 'Sonata for Tuba & Piano', (1955 r.)

Krzysztof Penderecki – 'Kaprys na tubę', (1980 r.)

Tubiści korzystają także z licznych transkrypcji utworów pisanych na wiolonczelę, róg, puzon i kontrabas.

Helikon (gr. helix – zwój, splot) – instrument dęty blaszany z grupy aerofonów ustnikowych o ustniku kociołkowatym; posiada niskie brzmienie, używany jest w orkiestrach dętych i marszowych Jest odmianą tuby basowej lub kontrabasowej najczęściej w stroju B lub Es o kształcie zaokrąglonym owijającym grającego. Skala od fis kontra do D dwukreślnego. Konstrukcja ta powstała prawdopodobnie w Rosji w 1845 r., a w 1849 r. przejęta została przez Wiedeńczyka Ignacego Stowassera.

Dźwięcznik, czara głosowa - wylot (zakończenie) instrumentu dętego, które nadaje dźwiękom wydawanym przez poszczególne instrumenty dęte specyficzną barwę, w zależności od kształtu i materiału, z którego został wykonany.

Wikimedia Commons ma galerię ilustracji związaną z tematem:
Tuba

Linki zewnętrzne

Zdjęcie tuby basowej

Zdjęcie tuby marszowej – suzafonu

Zdjęcie eufonium – tuby tenorowej