Turek - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy miasta. Zapoznaj się również z: inne znaczenia tej nazwy.

Turek – miasto w województwie wielkopolskim, siedziba powiatu tureckiego i gminy Turek, w Kaliskiem, na ziemi sieradzkiej, na Wysoczyźnie Tureckiej, nad Kiełbaską.

Według danych z 30 czerwca 2009 miasto liczyło 28 679 mieszkańców.

Droga krajowa - jedna z dróg publicznych, umożliwiających krajową i międzynarodową komunikację kołową pomiędzy dużymi miastami oraz ogólnodostępnymi przejściami granicznymi, która jest rekomendowana do ruchu długodystansowego i tranzytowego.
Jadwiga Andegaweńska, , zm. 17 lipca 1399 w Krakowie) – król Polski (od 16 października 1384) z dynastii Andegawenów (Anjou), najmłodsza córka Ludwika Węgierskiego i Elżbiety Bośniaczki, święta katolicka, patronka Polski.

Turek jest drugim co do wielkości ośrodkiem przemysłowym Konińskiego Zagłębia Węgla Brunatnego. Obecność złóż węgla brunatnego w pobliżu miasta zadecydowała o powstaniu Zespołu Elektrowni Pątnów-Adamów-Konin, który dostarcza ok. 8,5% wytwarzanej w Polsce energii elektrycznej.

Przez Turek przebiegają drogi krajowe nr 72 (Konin–Łódź–Rawa Mazowiecka) i nr 83 (Turek–Sieradz) oraz droga wojewódzka nr 470 (Kalisz–Koło).

Władysław II Jagiełło, , zm. 1 czerwca 1434 w Gródku) – wielki książę litewski w latach 1377-1381 i 1382-1392, król Polski i najwyższy książę litewski w latach 1386-1434. Syn Olgierda i jego drugiej żony Julianny, córki księcia twerskiego Aleksandra, wnuk Giedymina. Założyciel dynastii Jagiellonów.
Historia Żydów w powiecie tureckim rozpoczęła się ok. XVIII wieku. Rozkwit kultury żydowskiej w mieście nastąpił w II poł. XIX wieku. Żydzi w znacznym stopniu przyczynili się do rozwoju przemysłu tkackiego w mieście.

Położenie

Turek leży na Wysoczyźnie Tureckiej, nad Kiełbaską, w województwie wielkopolskim. Historycznie miasto znajduje się w Kaliskiem, na ziemi sieradzkiej.

W latach 1975–1998 miasto leżało w województwie konińskim.

Miasto stanowi 1,74% powierzchni powiatu.

Środowisko naturalne

Według danych z roku 2005 Turek ma obszar 16,16 km², w tym:

Węgiel brunatny to skała osadowa pochodzenia organicznego roślinnego powstała w neogenie, w erze kenozoicznej ze szczątków roślin obumarłych bez dostępu powietrza. Zawartość węgla 62-75%. Często stosowany jako paliwo. Jego wartość opałowa waha się od 7,5 do 21 MJ/kg. Węgiel brunatny jest nieodnawialnym źródłem energii.
Wolny Kraj Saksonia (śrdw.-łac. Saxonia, kraina Sasów; niem. Freistaat Sachsen, górnołuż. Swobodny stat Sakska, dolnołuż. Zwězkowy kraj Sakska) – kraj związkowy w Niemczech graniczący z Polską, Czechami i z następującymi krajami związkowymi: Bawaria, Turyngia, Saksonia-Anhalt i Brandenburgia. Jego obszar wchodził w skład Niemieckiej Republiki Demokratycznej. Został utworzony w 1990 roku po zjednoczeniu Niemiec. Obejmuje on w przybliżeniu obszar dawnego elektoratu a później królestwa Saksonii (patrz historia poniżej). Pod względem powierzchni Saksonia jest dziesiątym, a pod względem liczby ludności, szóstym spośród 16 niemieckich krajów związkowych. Nazwa pochodzi od łacińskiego słowa saxum - skała z powodu charakterystycznych czarnych saksońskich skał.

użytki rolne: 55,1%

użytki leśne: 0,6%

Rzeźba terenu i stosunki hydrograficzne

Miasto położone jest w zapadlisku na Wysoczyźnie Tureckiej. Przez Turek przepływa rzeka Kiełbaska. Na terenie miasta znajdują się także cieki wodne drobnej rzeki Folusz.

Na potrzeby elektrowni "Adamów", utrzymywany jest względnie stały poziom wód w sztucznym zbiorniku Jeziorsko na Warcie. Miasto uzyskuje wodę ze studni głębinowych, z racji bogatych źródeł wód podziemnych, znajdujących się w całej okolicy.

Na obrzeżach miasta znajduje się duży las mieszany, częściowo należący do miasta, częściowo do prywatnych właścicieli.

Ewangeliczny Związek Braterski w RP – związek wyznaniowy działający na terenie Polski od 31 stycznia 1990. Jego zwierzchnikiem jest przewodniczący Rady Starszych Ludwik Skworcz.
Wody podziemne – wody, zalegające pod powierzchnią Ziemi na różnych głębokościach, powstałe na skutek różnych procesów geologicznych. Ich łączna objętość wynosi ok. 60 000 tys. km³, co stanowi ok. 4,12‰ ogólnej objętości zasobów hydrosfery Ziemi. Strefa nasycenia wodami podziemnymi nosi nazwę strefy saturacji, i położona jest poniżej strefy nasycenia powietrzem glebowym i innymi gazami czyli strefy aeracji. W strefie aeracji mogą występować wody, ale tylko jako wody zawieszone albo związane (woda higroskopijna, woda błonkowata, woda kapilarna). Miejsce wypływu wód podziemnych na powierzchnię w zależności od obfitości i sposobu wypływu to źródło, młaka, wykap lub wysięk.

Kalendarium historii Turku

Elektrownia Adamów w Turku

VI w. p.n.e. – pierwsi stali osadnicy pojawiają się na ziemi tureckiej

1136 – pierwsza wzmianka o Turku (jako "Turkowiste") w bulli papieża Innocentego II, wymieniająca Turek jako posiadłość arcybiskupów gnieźnieńskich

1332 – najazd Krzyżaków i spalenie kościoła pw. św. Jana Chrzciciela

1341 – 25 kwietnia zostają nadane Turkowi prawa miejskie, oparte na Prawie średzkim, przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Janisława

1357 – król Kazimierz III Wielki potwierdza władztwo biskupów gnieźnieńskich nad Turkiem, w dokumencie wymienia Turek jako miasto z rynkiem: "Turek civitas cum foro et duabus vllis sibi iunctis". Zwierzchność arcybiskupów gnieźnieńskich oznaczała, iż aż do końca XVIII wieku, w Turku obowiązywał zakaz powszechnego osiedlania się cudzoziemców, Żydów, i wszystkich wyznających inną wiarę niż katolicka.

1383 – najazd i zrabowanie miasta Turku przez Ścibora ze Ściborzyc, Jana z Płomykowa i starosty kolskiego Krystyna z Kozichgłów. Najechali oni posiadłości arcybiskupa gnieźnieńskiego Bodzanty tj. Turek oraz Grzegorzew, by ten odstąpił od promowania jako kandydata na tron polski Siemowita IV. Najazd ów, bardzo ważny dla historii Polski, okazał się na tyle skuteczny, iż arcybiskup Bodzanty przeszedł do stronnictwa andegaweńskiego i wkrótce, 16 października 1384 roku, koronował Jadwigę Andegaweńską na królową Polski, 15 lutego 1386 ochrzcił Władysława Jagiełłę, a 4 marca 1386 koronował go na króla Polski.

1458 – miasto Turek wystawia 6 zbrojnych na wyprawę malborską króla Kazimierza IV Jagiellończyka, podczas wojny trzynastoletniej

1515 – odbywa się pierwszy z corocznych wielkich jarmarków miejskich w Turku (dn. 15 VIII)

1523 – wielki pożar miasta, płonie większość z zabudowy w mieście

1741 – grabież miasta przez właścicieli okolicznych wiosek.

1793 – w wyniku II rozbioru Polski, Turek wraz z większą częścią Wielkopolski, dostaje się pod panowanie pruskie

1794 – w mieście Turku znajdują się 94 budynki, z czego tylko 3 były murowane, pozostałe drewniane, kryte głównie strzechą

1796 – 28 VII – pruski dekret o przejęciu przez władze pruskie dóbr kościelnych z Wielkopolski na własność skarbu pruskiego. Tym samym kończy się okres, w którym miasto Turek było własnością arcybiskupa gnieźnieńskiego (1341–1796)

1807 – Turek wchodzi w skład Księstwa Warszawskiego

1815 – na mocy ustaleń kongresu wiedeńskiego miasto wraz z ziemią kaliską zostaje włączone do Królestwa Polskiego

1820 – władze miasta podejmują decyzję o przebudowie i modernizacji miasta. Masowo zaczyna powstawać szereg murowanych kamienic i domów, utworzono nowe dzielnice „Pólko” i „Nowy Świat”. Znikają domy drewniane, nowa zabudowa skupia się wokół rynku i ulic przyległych

1826 – osiedlenie się w Turku tkaczy z Czech i Saksonii, początek przemysłu włókienniczego (kalisko-mazowiecki okręg przemysłowy)

1849 - w Turku powstaje kościół ewangelicki, parafii ewangelicko-augsburskiej, stworzony według projektu Henryka Marconiego. Kościół w stanie niezmienionym przetrwał do czasów obecnych i jest jednym z ważniejszych zabytków miasta.

1866 – 31 XII – władze carskie tworzą powiat turecki, wchodzący w skład guberni kaliskiej. Powiat ten obejmował wówczas w swoich granicach Dobrę, Wartę i Uniejów, łącznie 27 gmin i 397 wsi

1872 – budowa ratusza z wieżą zegarową (obecnie Muzeum Rzemiosła Tkackiego)

1874 – powstanie Ochotniczej Straży Ogniowej

1875 – założenie szpitala św. Pawła

1891 – powstanie orkiestry amatorskiej

1904 – rozpoczęcie budowy nowego kościoła katolickiego na miejscu gotyckiej budowli zniszczonej przez pożar w 1839 roku

1908 – założenie przez braci Millerów pierwszej fabryki włókienniczej oraz zakładu przemysłowego produkującego muśliny. W mieście funkcjonuje ok. 358 warsztatów tkackich

1912 – powstaje pierwsza szkoła średnia, tzw. Progimnazjum Męskie

1913 – ukończenie budowy kościoła parafialnego, pod wezwaniem Najświętszego Serca Pana Jezusa

1914 – I wojna światowa. 4 sierpnia ostatni carscy urzędnicy opuszczają miasto. Porządek utrzymywała Straż Pożarna oraz sami obywatele. 27 września miasto Turek zajmują wojska niemieckie, ludność zobowiązano do żywienia i kwaterowania wojsk Rzeszy, na czele miasta staje niemiecki generał-gubernator

1916 – ukończono budowę Kaliskiej Kolei Dojazdowej łączącej Turek z Kaliszem. Stanisław Kączkowski, nauczyciel fizyki z Progimnazjum Męskiego, powołał tajne Koło Przyjaciół Harcerstwa

1918 – 11 listopada następuje ewakuacja Niemców z Turku. Dochodzi do prób rozbrajania Niemców przez młodzież miasta, podczas takiej akcji ginie od niemieckiej kuli Stanisław Kączkowski (na jego cześć nadano jego imieniem jedną z ulic w centrum miasta). Urzędy przejmują Polacy. Organizuje się miejscowy samorząd i policja, tworzone są partie polityczne i organizacja społeczno-kulturalne. Turek jest miastem powiatowym w województwie łódzkim. Mieszka tu ok. 10 tys. mieszkańców, w tym 2,5 tys. Żydów i 0,5 tys. Niemców

1919 – po raz pierwszy w historii mieszkańcy miasta biorą udział w wyborach do Sejmu Ustawodawczego. Głosuje ponad 88% uprawnionych.

1920 – powstaje Powiatowy Komitet Obrony Państwa przygotowujący ludność do walki z najazdem bolszewickim. Zgłasza się około pięciuset ochotników.

1921 – liczba ludności Tuku wynosi 9948 osób. 6 lipca powstaje klub piłkarski Tur Turek. Swój pierwszy mecz Tur rozegrał 6 sierpnia 1921 roku, a ich przeciwnikiem była Olimpia Koło

1924 – ukazuje się pierwszy numer lokalnej gazety pt. "Echo tureckie"

1925 – uroczyste otwarcie nowo wybudowanej szkoły powszechnej (dziś Szkoła Podstawowa nr 1)

1936 – światowej sławy artysta, rektor Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, Józef Mehoffer ozdabia malowidłami wnętrze kościoła w Turku. Powstaje spółdzielnia rzemieślnicza "Tkacz"

1938 – dzięki pomocy premiera Składkowskiego w Turku powstaje gimnazjum państwowe, park miejski oraz budynek Spółdzielni Pracy "Tkacz"

1939 – 5 września ostatnie oddziały WP opuszczają miasto. Turek zajmują wojska niemieckie. 9 września przy placu targowym zostaje rozstrzelanych ok. 300 mieszkańców miasta. Turek i okolice włączono do niemieckiego "Kraju Warty"

1940 – utworzenie przez Niemców getta, w którym umieszczono 5 tys. Żydów z Turku i okolicznych miast

1941 – październik – wywiezienie ludności żydowskiej do getta w Czachulcu; została ona następnie wymordowana w obozie zagłady w Chełmnie

1944 – Przybiera na sile lokalny ruch oporu. Turkowski obwód Armii Krajowej liczy 1614 żołnierzy

1945 – 21 stycznia następuje koniec okupacji niemieckiej. Turek zajmuje Armia Czerwona. Miasto liczy około siedmiu tysięcy mieszkańców. Rozpoczyna się mozolna praca nad odbudową życia społeczno-gospodarczego. Centrum lokalnej władzy znajduje się w siedzibie PPR (przedwojenny "Dom Strzelca")

1946 – Żołnierze KBW i funkcjonariusze UB likwidują ostatni oddział zbrojnego podziemia. Po pokazowym procesie w lesie na Zdrojkach zostaje rozstrzelanych sześciu żołnierzy z oddziału "Groźnego"

1951 – powstanie Zakładów Przemysłu Jedwabniczego "Miranda", dużego producenta tkanin, spadkobiercy tradycji tkackich w mieście

1959 – odkrycie złóż węgla brunatnego,

1960 – rozpoczyna się budowa wielkich inwestycji przemysłu energetycznego. W następnych latach powstają Elektrownia i Kopalnia Węgla Brunatnego "Adamów". Następuje rozbudowa miasta, wzrasta liczba mieszkańców

1975 – w wyniku reformy administracyjnej Turek wchodzi w skład. woj. konińskiego i przestaje być miastem powiatowym. Miasto liczy ok. 20 tys. mieszkańców

1980 – powstają jedne z pierwszych w województwie komisje NSZZ "Solidarność"

1989 – Komitet Obywatelski "Solidarność" bierze udział w pierwszej od czasów II Rzeczypospolitej wolnej kampanii wyborczej do Sejmu i Senatu. Po ponad półwiekowej przerwie powracają tradycje uroczystości patriotycznych w dniach: 3 Maja, 15 sierpnia oraz 11 listopada

1990 – w wyniku pierwszych po wojnie wolnych wyborów samorządowych władzę w mieście przejmuje trzydziestoosobowa Rada Miejska. Turek staje się również siedzibą władz rejonowej administracji rządowej. W mieście mieszka 30 tys. ludzi

1999 – w wyniku reformy administracyjnej Turek wchodzi w skład województwa wielkopolskiego oraz ponownie staje się siedzibą powiatu

2002 – podpisanie z niemiecką gminą Wiesmoor "Aktu nawiązania kontaktów partnerskich"

2003 – rozpoczęcie budowy na obrzeżach Turku kościoła pod wezwaniem Matki Bożej Fatimskiej

2005 – nadanie tytułu Gimnazjum nr 1 "Szkoły humanitarnej" jako jedynej w Wielkopolsce

2007 – MKS "Tur Turek" awansował do II ligi

2008 – podpisanie "Aktu nawiązania kontaktów partnerskich" z tureckim miastem Türkler oraz rumuńskim Rovinari

2009 – odsłonięcie "Ławeczki Mehoffera"

Zapoznaj się również z: Historia Turku i Historia Żydów w Turku.

Atrakcje turystyczne

Kościół NSPJ

Józef Mehoffer na ławeczce

Neogotycki kościół rzymskokatolicki, pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa, z witrażami i polichromią Józefa Mehoffera z początków XX wieku (konsekracja 7 września 1924); na wprost głównego wejścia, po drugiej stronie ulicy znajduje się pomnik tego artysty w formie ławeczki.

Kościół ewangelicko-augsburski.

Ratusz miejski z II połowy XIX wieku – obecnie siedziba jedynego w Polsce Muzeum Rzemiosła Tkackiego.

W 1962 w Turku powołano do życia sekcję muzealną. Dziesięć lat później otwarto Regionalną Izbę Muzealną, która mieściła się w Powiatowym Domu Kultury. Większość eksponatów została przekazana przez osoby prywatne. W 1975 utworzono Muzeum Okręgowe w Koninie, a muzeum w Turku stało się jego oddziałem i zostało umieszczone w dawnym budynku ratusza. Jego otwarcie nastąpiło 6 października 1978. Obecnie Muzeum Rzemiosła Tkackiego jest niezależną placówką. Obecnie Muzeum prowadzi wystawę stałą obejmującą historię Turku i okolic (ze szczególnym uwzględnieniem historii tkactwa na terenie Turku) oraz wystawy czasowe. Rokrocznie organizowany jest Ogólnopolski Konkurs Nieprofesjonalnej Twórczości Tkackiej. Muzeum należy do najciekawszych tego typu placówek w Polsce.

Domy tkaczy z XIX wieku.

Kaliska Kolej Dojazdowa.

Pomnik Józefa Piłsudskiego – zaprojektowany przez Józefa Gosławskiego w 1936 roku na konkurs zorganizowany w Rzymie przez Towarzystwo im. Adama Mickiewicza. Odlew prezentowany w przestrzeni miejskiej od 1990 roku, znajduje się w Parku im. Żerminy Składkowskiej.

Demografia

Pomnik Józefa Piłsudskiego (proj. J. Gosławski)

Według danych z roku 2002 średni dochód na mieszkańca wynosił 1327 zł.

Ratusz w Turku - budynek późnoklasycystyczny, piętrowy, murowany, prostokątny, wybudowany w 1872. Posiada wieżę zegarową. Ściany elewacji frontowej są otynkowane. Nad głównym wejściem znajduje się balkon. Mieści się przy północnej pierzei Placu Wojska Polskiego - Rynku. Od 1978 mieści jedyne w Polsce Muzeum Rzemiosła Tkackiego. Jest również siedzibą Urzędu Stanu Cywilnego.
Kazimierz IV Andrzej Jagiellończyk, lit. Kazimieras I Andrius Jogailaitis (ur. 30 listopada 1427 w Krakowie, zm. 7 czerwca 1492 w Grodnie) – wielki książę litewski w latach 1440–1492, król Polski w latach 1447–1492. Jeden z najaktywniejszych polskich władców, za panowania którego Korona, pokonując zakon krzyżacki w wojnie trzynastoletniej, odzyskała – po 158 latach – Prusy Królewskie, a dynastia Jagiellonów stała się jednym z czołowych domów panujących w Europie. Zdecydowany przeciwnik magnaterii przyczynił się do wzmocnienia znaczenia Sejmu i sejmików, co jednak stało się z krzywdą dla mieszczaństwa.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)