Turiec - region - Polski Serwis Naukowy

Turiec (węg. Túrótz / Túrócz / Túróc / Turóc, niem. Turz, łac. Thurotzium) - kraina historyczna w środkowej Słowacji, obejmująca Kotlinę Turczańską oraz zbocza otaczających ją pasm górskich aż po ich główne grzbiety.

Nazwa krainy pochodzi od nazwy zamku Turiec (obecnie znany pod nazwą Zniev), będącego pierwszą siedzibą dawnego komitatu turczańskiego.

Komitat turczański powstał na początku XIV w. przez wydzielenie jego ziem z istniejącego już wcześniej wielkiego komitatu zwoleńskiego. Od końca I połowy XIV w. stał się Turiec jednostką samorządu ziemskiego (szlacheckiego; w historiografii słowackiej: Turčianska stolica), a w r. 1849 - jednostką węgierskiej administracji państwowej (żupy, słow. Turčianska župa), funkcjonującą do 1918 r. Powierzchnia żupy turczańskiej wynosiła w końcu XIX w. 1123 km².

Kotlina Turczańska (514.64; słow. Turčianska kotlina) – wielka kotlina śródgórska w Centralnych Karpatach Zachodnich, jedna z najwyraźniejszych i najlepiej wykształconych kotlin na terenie Słowacji. Od północy ogranicza ją tzw. krywańska część Małej Fatry, od wschodu – Wielka Fatra, od południa – Góry Krzemnickie, od południowego zachodu grupa górska Żaru, a od zachodu – tzw. luczańska część Małej Fatry.

Słowacja, Republika Słowacka () – państwo śródlądowe w Europie Środkowej. Graniczy z Austrią (127 km), Polską (597 km), Czechami (240 km), Ukrainą (98 km) oraz Węgrami (678 km). Łączna długość granicy lądowej wynosi 1740 km. Do 1993 wchodziła w skład Czechosłowacji. Od maja 2004 kraj należy do Unii Europejskiej, a od 1 stycznia 2009 – do strefy euro. Stolicą państwa jest Bratysława, położona nad Dunajem przy granicy z Austrią i Węgrami.

Obecnie nazwą Turiec określa się region, obejmujący tereny dawnej żupy turczańskiej (aktualnie: powiat Martin i powiat Turčianske Teplice w kraju żylińskim).

Od początku XIII w. zaczęły w Turcu powstawać zamki obronne. Najstarszym z nich jest wspomniany wyżej Zniev, wzmiankowany w 1234 r. Zniev niedługo pełnił jednak funkcję siedziby komitatu turczańskiego. Ze względu na dogodniejsze położenie komunikacyjne przy ruchliwym szlaku handlowym, tzw. Via Magna biegnącej podnóżami Wielkiej Fatry, wkrótce stał się nią zamek Sklabinia, wspominany po raz pierwszy w końcu I połowy XIII w. Pod władzą sklabińskich kasztelanów znajdowała się cała dolna część Kotliny Turczańskiej aż po Trebostovo. Jako ostatni powstał w Turcu zamek Blatnica, wspominany po raz pierwszy w 1300 r.

Kasztelan (łac. castellanus mieszkający w twierdzy; wcześniej komes grodowy, nazwa kasztelan pojawia się od XII w.) – urzędnik lokalny w średniowiecznej Polsce. Zajmował się administracją gospodarczą (ściąganiem danin na rzecz panującego), obroną i sądownictwem na terenie kasztelanii. Podlegali mu chorąży, wojski, sędzia grodowy i włodarz.

Wielka Fatra (514.85; słow. Veľká Fatra) – pasmo górskie w Karpatach Zachodnich (Słowacja). Leży między Małą Fatrą a Tatrami Niżnymi. Długość pasma wynosi około 40 km. Znajdują się tam liczne lasy, łąki i pastwiska wykorzystywane do wypasu owiec.

Bibliografia

Adamec Vladimír, Jedličková Nora: Slovensko. Turistický lexikon, wyd. Šport, slovenské telovýchovné vydavateľstvo, Bratislava 1991, ISBN 80-7096-152-X;

Vavrík Bartolomej a kolektív: Turiec. Turistický sprievodca, wyd. Šport, slovenské telovýchovné vydavateľstvo, Bratislava 1986;