Twierdza Toruń - Polski Serwis Naukowy

Magazyn prowiantowy Twierdzy Toruń

Pancerna bateria doświadczalna kalibru 105 mm między fortami XI i XII część Muzeum Fortyfikacji Pancernej Twierdzy Toruń

Fort II

Fort VIII

Fort XIV

Fort Przyczółek Mostowy ukryty za późniejszymi obiektami przemysłowymi

Zdewastowany schron przedpola fortu VII

Położenie Torunia na granicy prusko-rosyjskiej

Twierdza Toruń (niem. Festung Thorn) – pruska twierdza fortowa z II połowy XIX wieku wzniesiona za pieniądze uzyskane z kontrybucji po wojnie francusko-pruskiej. Składa się z ponad 200 różnych dzieł pasa fortecznego, którego obwód wynosi ok. 22 km. Prawie wszystkie zachowały się w niezmienionym stanie do dziś. Forty i schrony twierdzy są własnością wojska, prywatnych firm lub też stoją niezagospodarowane. W Forcie IV znajduje się hotel o charakterze pruskiej twierdzy, schronisko i trasa turystyczna. Poszczególne forty toruńskie są połączone szlakiem pieszym w kolorze czarnym (Szlak Forteczny) o łącznej długości 44 km.

Twierdza, forteca – ufortyfikowane miasto, gród, klasztor. Czasem jest to samodzielna budowla o charakterze obronnym. Twierdze były budowane od starożytności do czasów II wojny światowej, na stałe przebywała w nich załoga. Określenie twierdza stosowane jest także w odniesieniu do więzienia, które znajdowało się na terenie twierdzy.
Koszary Racławickie (pierwotnie Koszary Nadwiślańskie, Defensionskaserne) - budynek koszarowy w Toruniu, nad Wisłą, w sąsiedztwie południowo-zachodniego narożnika Starego Miasta. Powstał w pierwszym okresie budowy pruskiej twierdzy Toruń, w latach 1819-1822 na miejscu dawnego klasztoru benedyktynek, wyburzonego w 1656 r. Jest to masywny budynek w stylu klasycystycznym, założony na planie wydłużonego prostokąta, trójpiętrowy z czterospadowym dachem. Między drugim a trzecim piętrem znajdował się strop przeciwbombowy w postaci poduszki piaskowej. W elewacjach wschodniej i południowej umieszczono otwory strzelnicze umożliwiające obronę wybrzeża wiślanego - pod tym względem koszary pełniły rolę kaponiery. Elewacja zachodnia zyskała skromną artykulację architektoniczną w postaci boniowania na pierwszym piętrze i lizen przechodzących przez dwa pozostałe piętra. Pierwsze i drugie piętro zostały ponadto oddzielone prostym gzymsem. W okresie międzywojennym koszary służyły instytucjom związanym z marynarką wojenną. Między innymi w latach 1925-1938 mieściły Oficerską Szkołę Marynarki Wojennej (od 1928 r. pod nazwą Szkoła Podchorążych Marynarki Wojennej). Po II wojnie światowej, do 1993 r., był tu internat Zespołu Szkół Budowlanych. W latach 2001-2009 koszary zostały zaadaptowane na hotel. Dobudowano wówczas nowy budynek od strony zachodniej i przekształcono wnętrza, likwidując strop przeciwbombowy. Na mapach: 53°00′28.4″N 18°36′09.5″E / 53.007889, 18.602638

Historia Twierdzy Toruń

Budowa fortyfikacji wewnętrznych

Po kongresie wiedeńskim pruskie władze Torunia rozpoczęły intensywną transformację miasta w twierdzę nadgraniczną. Do 1830 w bezpośrednim sąsiedztwie historycznego Starego Miasta powstały dwa arsenały, obronne koszary (dziś Koszary Racławickie), wozownie i magazyny oraz szpital wojskowy (ul. Jęczmienna). Od strony Wisły wyburzono część średniowiecznych murów miejskich i zastąpiono je nowymi murami ze strzelnicami. Na cele koszarowe przebudowano basztę Koci Ogon i gmach dawnego kolegium jezuickiego, jak i rozebrano gotycki kościół św. Wawrzyńca. W latach dwudziestych powstał szereg budowli bastionowych skupionych wokół Starego Miasta. W ich kurtynach zlokalizowano bramy (powstałe w latach 1823=24). Nazwano je, naśladując nazwy wcześniejszych, średniowiecznych bram toruńskich, Nową Starotoruńską (lub Bydgoską), Nową Chełmińską, Nową Św. Jakuba oraz Lubicką. Obiekty te utrzymano w stylu neogotyckim; wszystkie bramy zostały wyburzone w latach 20. XX wieku.

Kutno – miasto i gmina miejska w centralnej części Polski, w województwie łódzkim, w powiecie kutnowskim nad rzeką Ochnią (dopływem Bzury). Siedziba władz powiatu oraz władz gminy wiejskiej Kutno. Powstało na przełomie XIII i XIV wieku, prawa miejskie do 1432 i ponownie po 1766.
Wojna francusko-pruska 1870-1871 (19 lipca 1870 – 10 maja 1871) – konflikt zbrojny między Francją i Prusami. Bezpośrednią przyczyną była próba osadzenia przez Bismarcka na tronie Hiszpanii pruskiego księcia. Był to książę Leopold von Hohenzollern-Sigmaringen. Natomiast wewnętrznie była wynikiem toczącej się rywalizacji Francji i Prus o dominację w Europie. Wojnę zakończono podpisaniem traktatu pokojowego 10 maja 1871 roku we Frankfurcie.

Pierwsze toruńskie forty

Najważniejszą inwestycją tego okresu był wznoszony od 1825 do 1832 Fort św. Jakuba, budowla obronna mająca osłaniać historyczne centrum miasta i dworzec kolejowy Toruń Miasto od strony wschodniej. Do naszych czasów zachowała się jedynie część fortu – trzypiętrowa reduta na planie podkowy, przykryta nasypem ziemnym z umocnieniami, dziś przekształconymi. Obecnie pełni ona funkcje mieszkalne. Kolejne forty powstały na lewym brzegu Wisły. Były to Przyczółek Mostowy przy ul. Podgórskiej (budowany w latach 1824-28 i rozbudowywany 1837-1840). Było to dzieło rogowe z dwoma bastionami, osłoniętą rawelinem kaponierą czołową oraz dwiema kaponierami barkowymi, zespołem nasypów i wykopów, trzypiętrową redutą koszarową bez większych obiektów murowanych. Szyję fortu zamykał mur ze strzelnicami. Całość miała rozpiętość około pięciuset metrów. Fort obecnie jest w rękach prywatnych i nie jest dostępny. Drugim fortem ubezpieczającym linię kolejową do Kutna był Fort Kolejowy, wzniesiony na planie sześciokąta w latach 1863-1866. Obecnie fort ten jest całkowicie zrujnowany. Zakończenie prac nad nim było zarazem końcem budowy wewnętrznych fortyfikacji w Toruniu.

35 Dywizja Cesarstwa Niemieckiego (niem. 35. Division (Deutsches Kaiserreich)) – niemiecki związek taktyczny okresu Cesarstwa Niemieckiego, stacjonujący najpierw 1890-1912 w Grudziądzu (Graudenz) a następnie 1912-1918 w Toruniu (Thorn).
Kazimierz Grudzielski (9 maja 1856 w Turwi, b. powiat kościański, zm. 31 marca 1921 w Poznaniu) – podpułkownik piechoty Armii Cesrastwa Niemieckiego i generał podporucznik Armii Wielkopolskiej oraz generał dywizji Wojska Polskiego.

Rozbudowa fortyfikacji wewnętrznych

W trakcie budowy zewnętrznego pierścienia fortecznego prowadzono dalsze prace modernizacyjne w obrębie wewnętrznego pierścienia twierdzy. Fort Św. Jakuba i bastion Odcinkowy zostały połączone kurtyną, natomiast pozostałe trzy bastiony (Menniczy, św. Jakuba oraz św. Katarzyny) zostały wyburzone. W wybudowanej kurtynie umieszczono bramę kolejową z uwagi na przecięcie fortyfikacji przez linię kolejową do Olsztyna. Ten fragment miasta został wypełniony koszarowym budownictwem wojskowym (Koszary Wilhelmowskie) ze szpitalem oraz podwalniami koszarowymi i magazynowymi.

Fort Świętego Jakuba w Toruniu (nazwa niemiecka Jacobsfort ) fort położony przy ulicy Generała Sowińskiego na Jakubskim Przedmieściu. Pierwsze informacje o tej budowli pochodzą z Księstwa Warszawskiego . Fort znajduje się na wzniesieniu św. Jakuba na wschód od Dworca Toruń Miasto.
I wojna światowa – pomiędzy od czasu wojen napoleońskich na kontynencie europejskim zakończony klęską Państw Centralnych, likwidacją mocarstw Świętego Przymierza i powstaniem w Europie Środkowej i południowej licznych państw narodowych. Mimo ogromu strat i wstrząsu nimi wywołanego wojna ta nie rozwiązała większości konfliktów, co doprowadziło do wybuchu II wojny światowej 21 lat po jej zakończeniu.

Jeszcze na początku XX wieku prowadzono na terenie wewnętrznego pierścienia prace modernizacyjne, zasypując średniowieczne fosy i zabudowując zajmowany przez nie obszar. Przeprowadzono rozbiórkę większości murów obronnych oraz pierwszych, już nienowoczesnych bastionów. W 1912 podjęto budowę lotniska, wzniesiono halę balonową i sterowcową.

Podwalnia - w fortyfikacji nowożytnej sklepiony schron murowany lub drewniany umieszczony w wewnętrznym stoku wału, zabezpieczający przed skutkami trafienia pociskami artylerii, przeznaczony dla załogi pogotowia. Stosowana w twierdzach bastionowych i fortach do czasu wprowadzenia granatów burzących.
Obóz Internowanych nr 15 w Toruniu - obóz przeznaczony dla internowanych żołnierzy rosyjskich walczących u boku Wojska Polskiego w wojnie polsko-bolszewickiej, istniejący między grudniem 1920 a jesienią 1921.

Budowa twierdzy pierścieniowej

Twierdza została wzniesiona na mocy rozporządzenia pruskiego sztabu generalnego (24 czerwca 1872), za pieniądze z kontrybucji francuskiej, rękami francuskich jeńców. Toruń, jako miasto nadgraniczne, został zaliczony do grupy twierdz przewidzianych do rozbudowy. Nowo powstała architektura forteczna miała odpowiadać na zapotrzebowanie ówczesnej sztuki wojskowej, zwłaszcza na wprowadzenie artylerii gwintowanej.

Kongres wiedeński (zwany również, ze względu na ogromną liczbę bali Tańczącym Kongresem) – konferencja międzynarodowa przedstawicieli 16 największych państw europejskich, trwająca od września 1814 r. do 9 czerwca 1815 r. w Wiedniu, zwołana w celu rewizji zmian terytorialnych i ustrojowych spowodowanych wybuchem rewolucji francuskiej i wojnami napoleońskimi oraz wypracowania nowych zasad ładu kontynentalnego.
Język niemiecki – język z grupy zachodniej rodziny języków germańskich. W rzeczywistości stanowi on grupę kilku języków zachodniogermańskich, które często są określane jako języki niemieckie; standardowy język niemiecki (Standard Hochdeutsch) oparty jest na Biblii Marcina Lutra, która z kolei opiera się na języku mówionym w Górnej Saksonii i Turyngii.

Budowa rozpoczęła się w 1877, jej pierwszy etap trwał siedem lat. W tym okresie powstały forty określone dziś numerami II, IV, V, VII, IX, XI, XII i XV oraz zabudowania koszarowe. Jednak szybki rozwój artylerii i wynalezienie pocisku burzącego w 1883 sprawił, że już w momencie oddania do użytku powstałe forty były nieprzystosowane do wojskowych standardów. Konieczna była ich rozbudowa oraz wzniesienie kolejnych obiektów. W latach 1888-1893 wybudowano kolejne obiekty o numerach I, III, VI, VIII, X, XII i XIV, a ponadto 20 baterii ziemnych i 84 schrony międzypola. Nie był to koniec prac nad Twierdzą Toruń, która jeszcze w latach 1905-1914 przechodziła kolejne rozbudowy, remonty i umocnienia, przede wszystkim wzmacnianie już istniejących fortów i budowę nowych baterii ziemnych, których liczba wynosiła w 1914 39. U progu I wojny światowej w Toruniu znajdowało się około 200 budowli fortecznych, których wyposażenie, utrzymanie i budowa kosztowały ponad 60 milionów marek. Obiekty były ze sobą doskonale skomunikowane, posiadały system nawadniający i odwadniający oraz własne ujęcia wody pitnej.

Muzeum Fortyfikacji Pancernej Twierdzy Toruń znajduje się w Toruniu. Utworzenie skansenu nastąpiło w maju 2004. Głównym obiektem Skansenu jest Bateria wybudowana w latach 1895-1896. Wzniesiono ją w miejscu ziemnej baterii mobilizacyjnej - A.B. IV z ok. 1890 r. (Armierungs Batterie IV). Nazwa dla baterii z wieżą pancerną została utrzymana w źródłach, jako odziedziczona po tejże baterii ziemnej, mimo całkowitej zmiany charakteru tego stanowiska artyleryjskiego. Bateria A.B. IV jest jednym z najciekawszych obiektów Twierdzy Toruń. Jest to obiekt unikalny na skalę europejską - bateria jest modelem eksperymentalnym i jedynym w swoim rodzaju. W skład skansenu wchodzą również bateria półpancerna dla trzech armat 10 cm, wzniesiona w 1898 r., jej schron amunicyjny i wiele typów unikatowych schronów, eksponatów oraz wystaw.

Pierścień forteczny otaczał miasto promieniem około czterech kilometrów, co czyniło z Twierdzy Toruń jedną z największych w Europie wschodniej. Każdy z fortów posiada średnią rozpiętość murów 300-400 metrów, posiada zespół budynków wojskowych, fosę, wały z maską roślinną, stok bojowy oraz kilkukondygnacyjne podziemia. otaczających miasto okręgiem o średnicy ok. 3,5 – 4 kilometry. Standardowy fort posiada 2-3 kondygnacyjne podziemia, budynki wojskowe, fosę, wały i stok bojowy.

Po I wojnie światowej

Twierdza Toruń nie była oblegana w czasie I wojny światowej. Wycofujące się z Torunia wojska pruskie świadomie zniszczyły wyposażenie fortów, zabierając urządzenia artyleryjskie, przyrządy celownicze, drzwi pancerne oraz zasilanie instalacji elektrycznej, przecięły kable telegraficzne. Uszkodzenia te poważnie ograniczyły wartość bojową fortów, które przeszły następnie remonty na koszt wojska polskiego. Przejęło ono większość fortów, adaptując je na cele koszarowe i magazynowe. W niektórych fortach mieścił się Obóz Internowanych nr 15 w Toruniu.

8 listopada 1919 dowódcą twierdzy mianowany został gen. ppor. Kazimierz Grudzielski.

Fortyfikacje toruńskie są zabytkami techniki wojennej, wpisanymi w 1971 r. do rejestru zabytków, tworzącymi w Toruniu unikatowy system fortyfikacji na skalę europejską.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)