Twierdza brzeska - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy fortyfikacji. Zapoznaj się również z: Twierdza brzeska – film z 2010 roku.

Plan Twierdzy z roku 1912

Twierdza brzeska, Twierdza Brześć (ros. крепость Брест-Литовск, biał. Брэсцкая крэпасць) – zespół fortyfikacji wzniesionych przez Imperium Rosyjskie w 1. połowie XIX wieku przy ujściu rzeki Muchawiec do Bugu, w pobliżu Brześcia.

Kotelnia Bojarska (biał. Кацельня-Баярская) – dawniej wieś na Białorusi, położona w obwodzie brzeskim w rejonie brzeskim w herszońskim sielsowiecie, od 1 czerwca 2007 roku w granicach miasta Brześć. Kod pocztowy 225011.
Obrona twierdzy brzeskiej - bitwa stoczona w czasie kampanii wrześniowej (14-17.IX) przez Zgrupowanie "Brześć" z niemieckim XIX Korpusem Pancernym, kontynuowana przez 9 dni na obszarze jednego z fortów przez Batalion Marszowy 82 Pułku Piechoty przeciwko początkowo oddziałom niemieckim, a potem - sowieckim.

Historia twierdzy

W latach 1833 rozpoczęto prace inżynieryjne nad przygotowaniem terenu do budowy. Dopiero 1 czerwca 1836 roku przystąpiono do budowy samej twierdzy (piętrowej cytadeli) według projektu Karla Oppermana. Budowę ukończono w roku 1842.

Ostatecznie w zakres twierdzy weszły umocnienia:

cytadela – zbudowana na wyspie centralnej otoczonej wodami Muchawca u ujścia Bugu

zewnętrzne obwarowania (przedmościa):

Kobryńskie – na prawym brzegu Bugu i Muchawca (Wyspa Północna), połączone z cytadelą Bramą Brygidzką i Brzeską

Wołyńskie – południowo-wschodnie na Wyspie Szpitalnej, połączone z cytadelą Bramą Szpitalną (Chełmską)

Terespolskie – zachodnie na lewym brzegu Bugu na wyspie Zachodniej, połączone z cytadelą Bramą Terespolską

Następnie Twierdzę poszerzano fortyfikacje zewnętrzne. Pierwszym fortem zewnętrznym był fort Graf Berg wzniesiony w latach 1869-1872. W latach 1878-1888 wokół Twierdzy zbudowano I pierścień fortów zewnętrznych składający się z 10 ceglano-ziemnych fortów o oznaczeniach cyfrowych I-X:

Proces brzeski – polityczny proces sądowy przywódców Centrolewu, przeprowadzony w dniach 26 października 1931–13 stycznia 1932 r. przed Sądem Okręgowym w Warszawie.
III Rzesza Niemiecka (niem. Das Dritte Reich) – nieoficjalna nazwa państwa niemieckiego pod rządami NSDAP w latach 1933–1945 – oficjalnie państwo nosiło nazwę Rzesza Niemiecka (Deutsches Reich), używano także nazwy Rzesza Wielkoniemiecka (Großdeutsches Reich).

fort I – Kozłowicze

fort II – Grajewka

fort III – Tryszyn

fort IV – Wólka Podgrodzka

fort V – Arkadia i Wołynka

fort VI – Terespol

fort VII – Łobaczew

fort VIII – Rzeczyca

fort IX – Berezówka

Na początku XX wieku nastąpiła modernizacja twierdzy brzeskiej i oprócz modernizacji istniejących dzieł postanowiono wybudowanie II zewnętrznego obwodu fortów tj. Głównej pozycji obronnej, w którego skład miało wejść 14 fortów, 21 punktów oporu międzypola i 5 koszar obronnych. W 1912 linia obrony została skrócona z planowanych 45 km do 40 km i planowana gotowość modernizowanej twierdzy została wyznaczona na rok 1921, czemu przeszkodziła I wojna światowa. Zaplanowano i częściowo zrealizowano forty:

Kozłowicze (białorus.: Казловічы, Kazłowiczy ros.: Козловичи, Kozłowiczi) – mikrorejon Brześcia, dawniej wieś (wzmiankowana w 1480 r.) w rejonie brzeskim obwodu brzeskiego, położona na prawym brzegu Bugu, obecnie dzielnica w północno-zachodniej części miasta. W okresie międzywojennym folwark i wieś Kozłowicze należały do gminy wiejskiej gminy Kosicze w powiecie brzeskim województwa poleskiego. Na obszarze miejscowości znajdują się fragmenty umocnień twierdzy brzeskiej: fort A i fort nr 1 oraz cmentarz (Козловичское кладбище).
II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

fort W – Katin Bor

fort G – cmentarz Połoska

fort D – Brześć

fort M – Brześć

fort J – dzielnica Pugaczow

fort Ż – Dubinniki

fort Z – Kotelnaja Bojarskaja

fort I – Żuki (Polska)

fort Ł – Lebiedziew (Polska)

fort K – Kobylany (Polska)

fort O – Koroszczyn (Polska)

fort A – Rzeczyca-Kozłowicze

fort B – Dubrowka

fort N – Ogrodniki (Polska)

W 1915 część z umocnień twierdzy została zniszczona przez wycofujących się Rosjan.

Alaksandr (Alaksandar[1]) Ryhorawicz Łukaszenka (biał. Алякса́ндр (Алякса́ндар[1]) Рыго́равіч Лукашэ́нка, Alaksandr (Alaksandar[1]) Ryhoravič Łukašenka[2], [alʲaˈksandr rɨˈɣoravʲɪtʃ ɫukaˈʂɛnka]; ros. Алекса́ндр Григо́рьевич Лукаше́нко, Aleksandr Grigorjewicz Łukaszenko, [alʲɪˈksandr ɡrʲiˈɡorjɪvʲɪtɕ ɫukaˈʂɛnkə]; ur. 30 sierpnia 1954 w Kopysiu) – białoruski polityk, prezydent Białorusi od 1994 roku[3]. Prezydent Białoruskiego Komitetu Olimpijskiego od 1997.
Małaszewicze – miejscowość w Polsce położona w województwie lubelskim, w powiecie bialskim, w gminie Terespol przy magistrali kolejowej E-20 z Europy Zachodniej do Azji Wschodniej i Centralnej oraz nieopodal magistrali drogowej E-30. W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa bialskopodlaskiego. Miejscowość znajduje się 9 km od granicy polsko-białoruskiej. W Małaszewiczach znajduje się jeden z największych w Polsce i Europie tzw. "suchy" port przeładunkowy PKP o znaczeniu międzynarodowym. Realizuje się tutaj przeładunek towarów z taboru szerokotorowego (1520 mm) na tabor normalnotorowy (1435 mm). W czasie II wojny światowej znajdowało się tu jedno z największych lotnisk w Polsce. Miejscowość liczy około 4 tysiące mieszkańców i składa się z osiedli bloków wielorodzinnych i domków jednorodzinnych. Małaszewicze są największą miejscowością w gminie Terespol.

Od 1919 roku twierdza należała do Polski. W 1930, przed i w trakcie Procesu brzeskiego, więziono tu działaczy opozycji parlamentarnej Centrolewu.

Po wybuchu II wojny światowej zdobyta przez Niemców 17 września 1939 po obronie Polaków. W wyniku umowy granicznej zawartej między ZSRR a Niemcami twierdza znalazła się na terytorium sowieckim. Michaił Kowalew komandarm II rangi, dowodzący frontem białoruskim, zajmującym Kresy północno-wschodnie pisał we wrześniu 1939 roku. do Moskwy: „Ustanowiona granica na rzece Bug w rejonie Brześcia Litewskiego jest skrajnie niewygodna dla nas z następujących przyczyn: miasto Brześć granica dzieli na dwie części-zachodni obwód fortów dostanie się Niemcom; przy bliskości granicy niemożliwe stanie się wykorzystywanie w pełni bogatego zasobu koszar w Brześciu, węzeł kolejowy i samo miasto będzie się znajdować w strefie ognia z broni maszynowej, przeprawy przez rzekę Bug nie będą zabezpieczone odpowiednim terytorium. Duże, godne uwagi lotnisko przy wsi Małaszewicze dostanie się Niemcom”. W odpowiedzi nie zgodzono się na zmianę przebiegu granicy, mimo to komandarm polecił saperom skierować wody Bugu do kanału pod Terespolskimi Umocnieniami a przybyłym Niemcom oświadczył, że to jest główny nurt Bugu, który miał być granicą zgodnie z Paktem Ribentropp-Mołotow. Taki przebieg zyskała również granica wyznaczona w 1945 r.

Lebiedziew – wieś w Polsce położona w województwie lubelskim, w powiecie bialskim, w gminie Terespol. W latach 1975-1998 miejscowość położona była w województwie bialskopodlaskim.
Cytadela – w starszych fortyfikacjach samodzielna, dominująca nad miastem lub prowincją twierdza. Na terytorium własnym zadaniem cytadeli była ochrona mieszkańców w przypadku najazdu wroga. Na terytoriach podbitych cytadele budowano w celu utrzymania w posłuszeństwie mieszkańców (taką rolę miała np. cytadela Aleksandrowska w Warszawie).

Po agresji Niemiec na ZSRR twierdza ponownie znalazła się w rękach Niemców, w których pozostawała do 1944 roku. Obrona twierdzy przez Sowietów w 1941 roku mimo, że w propagandzie urosła do rangi symbolu bohaterstwa radzieckiego żołnierza, nie miała żadnego strategicznego znaczenia. Sowieci nie obsadzili całej twierdzy i nie przygotowali jej do obrony. W okresie pierwszej okupacji sowieckiej do 22 czerwca 1941 r. służyła im przede wszystkim jako katownia, w której likwidowano polskich patriotów. Traktowano ją też jako punkt etapowy, w którym gromadzono więźniów przeznaczonych do dalszej deportacji. W twierdzy prawdopodobnie należy szukać śladów tzw. białoruskiej listy katyńskiej.

Obrona twierdzy brzeskiej (1941) – jedna z pierwszych bitew operacji "Barbarossa", mająca miejsce w dniach 22–30 czerwca 1941 roku, stoczona przez Armię Czerwoną przeciw wojskom Wermachtu. Opór obrońców trwał dłużej, niż Niemcy to przewidywali i bitwa stała się jednym z symboli oporu w czasie II wojny światowej.
Pruszków (ros. Прушков; jidysz פּרושקאָוו, Pruszkow) – miasto i gmina w województwie mazowieckim, w powiecie pruszkowskim, położone nad Utratą. Pruszków jest częścią aglomeracji warszawskiej.

22 czerwca 2008 w twierdzy brzeskiej spotkali się prezydent Białorusi Alaksandr Łukaszenka oraz prezydent Rosji Dmitrij Miedwiediew.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)