Twierdzenie naukowe - Polski Serwis Naukowy

Twierdzenia naukowe – są to zdania oznajmiające spełniające następujące warunki:

Kazimierz Ajdukiewicz (ur. 12 grudnia 1890 w Tarnopolu, zm. 12 kwietnia 1963 w Warszawie) – polski filozof i logik, reprezentant szkoły lwowsko-warszawskiej, profesor Uniwersytetu Stefana Batorego, Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza i Uniwersytetu Warszawskiego, członek Polskiej Akademii Nauk i Polskiej Akademii Umiejętności.

David Hume (ur. 7 maja - 26 kwietnia ss. - 1711 w Edynburgu, zm. 25 sierpnia 1776 tamże) – filozof, pisarz i historyk urodzony w Szkocji, wychowany w Anglii, żyjący we Francji i w Anglii.

można wobec nich sformułować kryteria pozwalające na eksperymentalne, obserwacyjne lub logiczne ich obalenie (falsyfikowalne wg zasad Karla R. Poppera)

istnieją reguły ich odczytania, które ograniczają do skończonej liczby ilość ich interpretacji (kryterium precyzji Józefa Bocheńskiego)

odnoszą się do empirycznie doświadczalnej lub logicznie definiowanej rzeczywistości (tzw. widły Hume'a).

są elementem zbioru twierdzeń paradygmatu wyjaśniającego rzeczywistość i pozwalającego na przewidywanie jej przyszłych stanów (koncepcja nauki "normalnej" T. S. Kuhna)

twierdzenia będące najprostszym z możliwych opisów świata (tzw. Brzytwa Ockhama)

Podział twierdzeń naukowych w tradycji Immanuela Kanta

I – zdanie analityczne – jest to takie zdanie, którego wartość logiczną (prawdę lub fałsz) można wykazać na podstawie analizy użytych w nim wyrażeń i któremu nie można zaprzeczyć bez naruszania reguł obowiązujących w danym języku. Wg Ajdukiewicza – zdaniu analitycznemu można zaprzeczyć, pod warunkiem, że zwiąże się je z innym znaczeniem aniżeli to które na gruncie danego języka posiada.

Np. Szwagier to mąż mojej siostry, 2+2=4, Nieprawda, że Poznań jest i nie jest portem morskim

II – zdania syntetyczne – jest to takie zdanie, którego wartość logiczna (prawda lub fałsz) nie może być ustalona bez odwoływania się do rzeczywistości.

– zdania empiryczne – takie twierdzenia syntetyczne, które są intersubiektywnie kontrolowalne (badacze zajmujący się daną dziedziną naukową są je w stanie niezależnie od siebie sprawdzić) i intersubiektywnie komunikowalne (kiedy występuje tożsamość języka wśród reprezentantów danej dyscypliny naukowej)
1. – zdania jednostkowe – dotyczą jednostkowych zjawisk i procesów. - zdania atomowe - np. Kraków jest portem morskim, Homer istniał naprawdę - zdania molekularne - są to sumy logiczne zdań np. Nieprawda, że Kraków jest portem morskim, Paweł i Gaweł w jednym stali domku
2. – zdania szczegółowe (egzystencjalne) – rozpoczynają się jawnym lub ukrytym zwrotem egzystencjalnie kwantyfikującym (niektóry, niektórzy, pewny pewien) np. Są tacy Polacy, którzy są bogaci → Niektórzy Polacy są bogaci
3. – zdania ogólne – zawierają, jawny lub ukryty, zwrot kwantyfikujący generalnie (każdy, wszelki, zawsze, dowolny) - zadnia enumeracyjnie ogólne – posiadają imiona własne lub inne ograniczenia czasowo-przestrzenne. np. „Wszystkie kraje skandynawskie w XX w. były monarchiami konstytucyjnymi” - zdania ściśle ogólne – są to twierdzenia tak sformułowane, że nie możemy rozstrzygnąć czy dotyczą one skończonej liczby przypadków czy też nie i czy te przypadki są w zamkniętym obszarze czaso-przestrzennym czy też nie. np. „Jabłka rosną na drzewach”, „Wraz ze wzrostem płac maleją wydatki na żywność”
– aksjologiczne (oceny i normy)
1. – oceny – orzekają o pewnych obiektach lub ich stanach, że są wartościowe - oceny właściwe – mają charakter autoteliczny (nie wymagają odniesienia do rzeczywistości) np. Zosia jest śliczna - oceny instrumentalne (utylitarne) – pewien stan rzeczy jest oceniany ze względu na jego następstwa. np. Aspiryna jest dobra na przeziębienia
2. – normy – takie twierdzenia, które zawierają nakazy lub zakazy jakiegoś postępowania - normy właściwe – pokazują cel a nie środki potrzebne do jego osiągnięcia. np. Zakaz wjazdu - norma instrumentalna (utylitarna) – pokazuje cel jak i drogę niezbędną do jego realizacji. np. Pij mleko – będziesz wielki

Bibliografia

Józef M. Bocheński, Współczesne metody myślenia, Wydawnictwo W Drodze, 1992
Thomas S. Kuhn, Struktura rewolucji naukowych, tł. Helena Ostromęcka, Warszawa 1968
Karl R. Popper, Logika odkrycia naukowego, wyd. I: Wyd. PWN, Warszawa 1977
Wiktor Werner, Specyfika wiedzy naukowej i historiografia [w:] Wojciech Wrzosek [red.] Problemy współczesnej metodologii, Epigram, Bydgoszcz 2009, s. 35-44