Tybet - 1912-1950 - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy państwa. Zapoznaj się również z: Tybet.

Tybet w latach 1912-1950 − okres w historii Tybetu w którym cieszył się on faktyczną niezależnością, chociaż jego niepodległość nie była uznawana na arenie międzynarodowej.

Po rewolucji Xinhai i upadku dynastii Qing tybetańskie oddziały paramilitarne w 1912 roku zaatakowały i wyparły zaskoczony chiński garnizon z kraju. Władze chińskie zmuszone zostały do podpisania porozumienia, które zobowiązywało je do złożenia broni w Tybecie. W następnym, 1913 roku, do kraju powrócił przebywający w Indiach Brytyjskich XIII Dalajlama, który musiał uciekać z kraju trzy lata wcześniej. Ogłoszono także niepodległość państwa.

Wojna chińsko-japońska w latach 1937-1945, zwana również drugą wojną chińsko-japońską – wojna toczona od 7 lipca 1937 do 9 września 1945, będąca ośmioletnim zmaganiem między Chinami i Cesarstwem Japońskim. Rozpoczęła się przed wybuchem w Europie II wojny światowej i zakończyła się po kapitulacji Japonii w wojnie na Pacyfiku.

Hui, Huihui (wym. huej, chiń. Huízú 回族), zwani także "chińskimi muzułmanami" (ang.– Sino–Muslims) – jedna z 55 mniejszości etnicznych oficjalnie uznawanych przez rząd ChRL. Liczebność ok. 9 milionów. Zróżnicowani pod względem kulturowym.

W odpowiedzi na tybetańską deklarację niepodległości Wielka Brytania ogłosiła, że nadal uznaje Chiny za suwerena Tybetu, jednocześnie sprzeciwiając się ewentualnemu zbrojnemu rozwiązaniu konfliktu. Na konferencji w Simli na przełomie 1913 i 1914 roku z udziałem strony chińskiej, tybetańskiej i brytyjskiej ustalono podział Tybetu na część wewnętrzną, która miała zostać przyłączona do Chin, i zewnętrzną, znajdującą się pod chińskim protektoratem. Porozumienie to nie weszło w życie wskutek sprzeciwu strony tybetańskiej wobec chińskiego projektu przeprowadzenia linii granicznej. Wojska tybetańskie wyparły Chińczyków z części Khamu, który w 1918 podzielono na część chińską i tybetańską.

Amdo (tyb. ཨ༌མདོ, chin. 安多, Ānduō) – historyczny region Tybetu, obejmujący terytoria na wschód od Wyżyny Tybetańskiej i na południe od jeziora Kuku-nor. Obejmuje południową część dzisiejszej prowincji Qinghai i północno-wschodnią część Tybetańskiego Regionu Autonomicznego. Amdo jest krainą górzystą, położoną około 5000 m n.p.m.

Kham (język tybetański: ཁམས transliteracja Wyliego: Khams; język chiński: 康巴; pinyin: Kāngbā) – historyczny region we wschodnim Tybecie. Obszar ten zamieszkiwany jest przez 14 różnych grup etnicznych, spośród których największą są Khampowie, posługujący się językiem spokrewnionym z tybetańskim.

W 1913 Agwan Dorżiew, wraz z dwójką innych przedstawicieli, podpisał w Urdze z Chanatem Mongolii porozumienie o wzajemnym uznaniu niepodległości.

Regiony historyczne w Tybecie i obszar kontrolowany przez to państwo w okresie międzywojennym na tle współczesnych granic prowincji

Okres podziału władzy w Chinach pomiędzy licznych przywódców wojskowych wiązał się z osłabieniem tego kraju i ograniczeniem jego presji na Tybet. W efekcie osłabienia Chin XIII Dalajlama rządził nie mając zewnętrznych problemów, zmarł w 1933 roku. W okresie międzywojennym Tybet kontrolował regiony Ü-Tsang, Amdo oraz zachodni Kham. Te dwa ostatnie znajdują się obecnie poza granicami Tybetańskiego Regionu Autonomicznego. Wschodni Kham, oddzielony rzeką Jangcy znajdował się natomiast pod władzą oficera Liu Wenhui. Część Amdo (obecnej prowincji Qinghai) z miastem Xining było pod władzą Ma Bufanga z ludu Hui, który nieustannie usiłował rozszerzyć swoje panowanie na resztę regionu Amdo. W 1918 roku władze tybetańskie odzyskały kontrolę nad regionem Qamdo i zachodnim Khamem.

Powstanie tybetańskie 1959 rozpoczęło się 10 marca 1959, kiedy w Lhasie, stolicy Tybetu (który od 1951 był pod kontrolą Komunistycznej Partii Chin) wybuchła antychińska i antykomunistyczna rewolta.

Rewolucja Xinhai (chin. 辛亥革命; pinyin: Xīnhài Gémìng) – wydarzenia, które rozegrały się w Chinach pomiędzy 10 października 1911 a 12 lutego 1912 roku.

Pomimo osłabienia Chin, wplątania w wojnę domową i wojnę przeciw Japonii, kraj ten nigdy nie uznał faktycznej niezależności Tybetu i nie zrzekł się nad nim suwerenności.

W 1949 roku walkę o władzę w Chinach ostatecznie wygrali komuniści Mao Zedonga. Tybet został zmuszony do uznania zwierzchności chińskiej, jednak rząd chiński starał się utrzymywać poprawne stosunki i w początkowych miesiącach nie miały miejsca żadne interwencje w rytm życia Tybetu. Przedstawiciel chiński obecny był także na uroczystościach kończących edukację młodego Dalajlamy.

Mianem dwudziestolecia międzywojennego określa się okres między zakończeniem I wojny światowej (11 listopada 1918), a wybuchem II wojny światowej (1 września 1939).

Po przejęciu władzy na Półwyspie Indyjskim bezpośrednio przez parlament brytyjski, rząd brytyjskiego gubernatora-wicekróla zmuszony był do realizacji szerokich reform gospodarczych. Wydano szereg ustaw w zakresie socjalnych warunków pracy, m.in. wprowadzono w zakładach pracy jeden dzień w tygodniu wolny od pracy i zakaz zatrudniania dzieci poniżej dziewięciu lat. W odpowiedzi na liczne rozruchy w miastach i bunty chłopskie, wydane zostały ustawy ograniczające lichwę i możliwość usuwania chłopów z ziemi. Zrezygnowano też z zamiarów chrystianizacji miejscowej ludności.

Na przełomie 1950 i 1951 roku wojska chińskie wkroczyły do Tybetu pod hasłem jego wyzwolenia, chińscy żołnierze dobrze traktowali ludność i prowadzili działania propagandowe. Władze w Pekinie zaproponowały także Tybetowi negocjacje pokojowe w celu uniknięcia dalszych działań zbrojnych. Militarna presja, raporty o dobrym traktowaniu i brak międzynarodowego wsparcia przekonały Tybetańczyków do rozpoczęcia negocjacji z chińską armią.

Jangcy Yangzi Jiang (chiń. trad. 揚子江, uproszcz. 扬子江, pinyin: Yángzǐ Jiāng [ wymowa ?/i ] ), Chang Jiang (wym. czchang dźiang, trad. 長江, uproszcz. 长江, pinyin: Cháng Jiāng [ wymowa ?/i ] – długa rzeka) – rzeka w środkowych Chinach, najdłuższa w Azji i trzecia po Amazonce i Nilu pod względem długości na Ziemi. Po chińsku nazwa Yangzi Jiang dotyczy tylko dolnego odcinka rzeki, cała rzeka nazywa się Chang Jiang. Europejczycy jednak początkowo zetknęli się z tą pierwszą nazwą, która przyjęła się w językach europejskich. Posiada ujście typu lejkowego.

Tybet (tybetański བོད, trans. Bod [pʰø̀ʔ], chin. 西藏, pinyin Xīzàng) – kraina historyczna w Azji obejmująca Wyżynę Tybetańską i jej przyległości, obecnie w większości w granicach Chin.

Kilka miesięcy później, w maju 1951 roku, reprezentanci Tybetu podpisali w Pekinie porozumienie z rządem Chińskiej Republiki Ludowej, potwierdzając chińskie zwierzchnictwo nad Tybetem. Porozumienie było ratyfikowane w Lhasie kilka miesięcy później.

W 1959 roku wybuchło antychińskie powstanie, po którym XIV Dalajlama zbiegł do Indii, odtąd duża część tybetańskiej elity przebywa na emigracji. Powstanie zakończyło się dużymi stratami materialnymi i ludzkimi oraz pacyfikacją regionu.

Przypisy

Goldstein 1997, p. 28
↑ Encyklopedia Historyczna Świata. Tom X. Kraków: Wydawnictwo Opres, 2002, s. 154-155. ISBN 83-85909-72-9.
Udo B. Barkmann, Geschichte der Mongolei, Bonn 1999, p380ff
Thomas Laird, The Story of Tibet: Conversations with the Dalai Lama, ISBN 0-8021-4327-X, str. 301-307
Gyatso, Tenzin, Dalai Lama XIV, wywiad, 25 lipca 1981.

Literatura

Bell, Charles Alfred. Tibet: Past & present (1924) Oxford University Press ; Humphrey Milford.

Chapman, F. Spencer. Lhasa the Holy City (1977) Books for Libraries. ISBN 0-8369-6712-7; first published 1940 by Readers Union Ltd., London

Goldstein, Melvyn C. A History of Modern Tibet, 1913-1951: The Demise of the Lamaist State (1989) University of California Press. ISBN 978-0-520-06140-8

Goldstein, Melvyn C. The Snow Lion and the Dragon: China, Tibet, and the Dalai Lama (1997) University of California Press. ISBN 0-520-21951-1

Goldstein, Melvyn C. A History of Modern Tibet, Volume 2: The Calm Before the Storm: 1951-1955 (2007) University of California Press. ISBN 978-0-520-24941-7

Grunfeld, A. Tom. The Making of Modern Tibet (1996) East Gate Book. ISBN 978-1-56324-713-2

Lamb, Alastair. The McMahon Line: A Study in the Relations between India, China and Tibet, 1904 to 1914 (1966) Routledge & Kegan Paul. 2 volumes.

Shakya, Tsering. The Dragon In The Land Of Snows (1999) Columbia University Press. ISBN 0-231-11814-7