Tymczasowy Rząd Narodowy - Polski Serwis Naukowy

Manifest Tymczasowego Rządu Narodowego, 22 stycznia 1863

Tymczasowy Rząd Narodowy właściwie Komitet Centralny Narodowy jako Tymczasowy Rząd Narodowy – centralny organ władz powstania styczniowego od 18 stycznia do 13 marca 1863 i od 21 marca do 23 maja 1863.

Utworzenie

Kontrolowany przez stronnictwo czerwonych Komitet Centralny Narodowy już od 1862 przygotowywał wybuch powstania w zaborze rosyjskim. Zaplanowane na wiosnę 1863 przygotowania powstańcze pokrzyżowała branka przeprowadzona w Warszawie przez margrabiego Aleksandra Wielopolskiego w nocy z 14 na 15 stycznia. Istniała realna groźba rozbicia organizacji spiskowych w całym kraju.

Płock – miasto na Pojezierzu Dobrzyńskim i w Kotlinie Płockiej, nad Wisłą, w województwie mazowieckim, powiat grodzki, siedziba powiatu płockiego; historyczna stolica Mazowsza, stolica rzymskokatolickiej diecezji płockiej (1075); siedziba władz Kościoła Starokatolickiego Mariawitów i mariawickiej diecezji warszawsko-płockiej, port rzeczny, rafineria ropy naftowej (1964), szkoły wyższe, teatry, muzea.

Kutno – miasto i gmina miejska w centralnej części Polski, w województwie łódzkim, w powiecie kutnowskim nad rzeką Ochnią (dopływem Bzury). Siedziba władz powiatu oraz władz gminy wiejskiej Kutno. Powstało na przełomie XIII i XIV wieku, prawa miejskie do 1432 i ponownie po 1766.

W zaistniałej sytuacji KCN postanowił o przyspieszeniu wybuchu powstania i przekształcił się 18 stycznia w Tymczasowy Rząd Narodowy. TRN wydał manifest 22 stycznia, w którym określając się jako jedyny rząd legalny wzywał do walki orężnej o wolność, równość i niepodległość. Opublikował też dwa dekrety o uwłaszczeniu chłopów. Zygmuntowi Padlewskiemu powierzono zadanie opanowania Płocka, gdzie miał on proklamować Rząd Narodowy. Członkowie rządu oczekiwali na ten moment w Kutnie. Rząd tymczasowy mianował naczelników wojskowych w każdym województwie, powierzając im zadanie opanowania poszczególnych celów.

Aleksander Wielopolski herbu Starykoń (ur. 13 marca 1803 w Sędziejowicach – zm. 30 grudnia 1877 w Dreźnie) – polski polityk, hrabia, margrabia Gonzaga-Myszkowski, XIII ordynat pińczowski.

Komisja Wykonawcza (Pomocnicza i Zastępcza) Rządu Narodowego – organ władz powstania styczniowego sprawujący faktyczną władzę w zastępstwie Tymczasowego Rządu Narodowego od stycznia do lutego 1863.

Komisja Wykonawcza Rządu Narodowego

Próba zajęcia Płocka zakończyła się niepowodzeniem, a pozostający poza Warszawą rząd tymczasowy nie mógł się bezpiecznie ujawnić. W tym czasie rzeczywistą władzę nad powstaniem przejęła kierowana przez rezydującego w Warszawie Stefana Bobrowskiego Komisja Wykonawcza Rządu Narodowego.

Komitet Centralny Narodowy (KCN) – tajny organ kierowniczy obozu czerwonych, działał od czerwca 1862 roku w Warszawie, wyłoniony z Komitetu Miejskiego. Prowadził przygotowania do powstania styczniowego: rozbudował organizację konspiracyjną, wyznaczył podatek narodowy, powołał policję narodową.

Królestwo Polskie (potocznie Królestwo Kongresowe, Kongresówka; ros. Царство Польское, Carstwo Polskoje) – istniejące w latach 1815-1916 państwo na terytorium polskim, pozostające w unii personalnej z Imperium Rosyjskim, z własną konstytucją, sejmem, wojskiem, monetą i polskim językiem urzędowym oraz cesarzem rosyjskim jako koronowanym królem Polski i ustanowionym przez niego namiestnikiem.

Dyktatura Ludwika Mierosławskiego

30 stycznia wysłannicy TRN w Paryżu skłonili Ludwika Mierosławskiego do objęcia dyktatury nad powstaniem. Ten 17 lutego przybył w granice Królestwa Polskiego, jednak na skutek klęsk militarnych już 23 lutego zmuszony był je opuścić. TRN wezwał go do stawienia się na pole walki przed upływem 8 marca.

Jan Majkowski (ur. 1828 – zm. 1905) – urzędnik, członek Tymczasowego Rządu Narodowego od stycznia do kwietnia 1863, później komisarz powstańczy w Galicji.

Kraków – i pod względem powierzchni. Jedno z najstarszych miast Polski, o ponad tysiącletniej historii. Kraków posiada wartościowe zabytki architektury, działa w nim wiele instytucji i placówek kulturalnych.

Dyktatura Mariana Langiewicza

12 marca wykorzystało tę sytuację stronnictwo białych, którego przedstawiciele udając emisariuszy TRN, przekonali niezorientowanego w sprawach politycznych Mariana Langiewicza do objęcia dyktatury. Ten powołał nowy Rząd Narodowy Cywilny, sprawujący w jego imieniu władzę. Dotychczasowi członkowie TRN uznali, że rząd dotychczasową swoją władzę składa w jego ręce i wzywa cały naród do posłuszeństwa dyktatorowi. Jednak zastrzegli sobie, że w części kraju zajętej przez nieprzyjaciela z upoważnienia dyktatora rozporządzenia wydawać będzie Komisja Wykonawcza. Utworzono tym samym Komisję Wykonawczą Dyktatora w Warszawie.

Galicja (niem. Galizien, węg. Gácsország, cz. Halič, jid. גאַליציע - Golicje, tur. Haliç, rum. Galiţia, ros. Галиция - Galicija, ukr. Галичина - Hałyczyna) – potoczna nazwa narzucona przez zaborców i stosowana na określenie ziem znajdujących się obecnie w Polsce i Ukrainie składających się na dawny zabór austriacki. Również nazwa austriackiego kraju koronnego (dokładniej Królestwo Galicji i Lodomerii), istniejącego w latach 1772-1918. Zalicza się do niej ziemie południowej Małopolski po Wisłę, Ruś Czerwoną oraz zachodnią część Podola do linii Zbrucza. Jest to stosunkowo nowe pojęcie o charakterze kulturowym i historyczno-administracyjnym. Granice Galicji nie pokrywają się z granicami dawniejszych krain historycznych ani regionów geograficznych takich jak Małopolska czy ziemia halicka.

Karol Ruprecht (ur. 1821 – zm. 1875) – polski działacz patriotyczny i społeczny, jeden z przywódców "białych". Urodził się w rodzinie pochodzącej ze Śląska, wyznania ewangelicko-reformowanego.

Reaktywacja Tymczasowego Rządu Narodowego

19 marca Langiewicz przekroczył granicę Galicji, gdzie został aresztowany przez Austriaków. Do Krakowa przybył prezes TRN Stefan Bobrowski, który 21 marca ogłosił tam przywrócenie najwyższej władzy Tymczasowego Rządu Narodowego. Powołał rząd koalicyjny z udziałem przedstawicieli białych i czerwonych. Po śmierci Bobrowskiego w pojedynku 12 kwietnia, we władzach powstańczych górę zaczęły brać tendencje umiarkowane. 10 maja Komitet Centralny jako Tymczasowy Rząd Narodowy ogłosił się Rządem Narodowym pod przewodnictwem Agatona Gillera.

Komisja Wykonawcza Dyktatora w Warszawie – centralny organ władz powstania styczniowego od 15 marca do 26 marca 1863. Funkcjonował równolegle do Rządu Narodowego Cywilnego.

Uwłaszczenie chłopów – nadanie chłopom na własność użytkowanej przez nich ziemi, połączone ze zniesieniem obciążeń feudalnych na rzecz pana feudalnego (szlachcica), czyli pańszczyzny, czynszu i tzw. "darmoch" (tj. darmowych posług, do których chłopi byli obowiązani na rzecz dworu, np. stróżowania, uprawy pańskiego ogrodu, koszenia trawy, połowu ryb, sypania grobli, podwód, noszenia listów pańskich).

Struktura

Poszczególni członkowie TRN nadzorowali poszczególne agendy rządowe za pośrednictwem dyrektorów komisji (od maja wydziałów) obsadzanych przez referentów. Tylko najważniejsze kwestie podnoszono na kolegium TRN.