Tyr - miasto - Polski Serwis Naukowy

Lokalizacja Tyru

Kolumnada

Tyr

Tyr (obecny Sur) - w starożytności miasto fenickie, obecnie miasto i port w południowym Libanie na wybrzeżu Morza Śródziemnego. Posiada połączenie kolejowe i drogowe z portem Sajda. Jego nazwa znaczy "skała". W języku fenickim Ṣur, w akadyjskim Ṣurru, po hebrajsku צור Ṣōr, po grecku Τύρος Týros, po arabsku صور (as)-Ṣūr.

Herodot z Halikarnasu (Ἡερόδοτος ὁ Ἁλικαρνασσεύς Herodotos ho Halikarnasseus) – historyk grecki ur. ok. 484 p.n.e. w Halikarnasie (w czasach rzymskich Peronium, obecnie Bodrum w Turcji), zm. ok. 426 p.n.e. prawdopodobnie w Turioj lub w Atenach, zwany "Ojcem historii". Można także nazwać go ojcem geografii. Jedynym zachowanym jego dziełem jest 9-księgowa relacja z wojen perskich, opisująca także geografię i historię Hellady, Persji i Egiptu oraz okolicznych krain, zatytułowana Dzieje (Ἱστορίαι Historiai, łac. Historiae). Jego relacje nie były zawsze dokładne, ale - w odróżnieniu od wielu innych historyków, aż po czasy dzisiejsze - zawsze opatrzone klauzulą "zgodnie z tym, czego się dowiedziałem" (Dzieje, I, 2).

Pierwsza wyprawa krzyżowa zapoczątkowała okres zbrojnych wypraw krzyżowych, rozpoczętych przez Papieża Urbana II od apelu na synodzie w Clermont 27 listopada 1095 roku. Wyprawa wyruszyła w 1096 roku, z podwójnie obranym celem – zdobycia Jerozolimy i Ziemi Świętej oraz uwolnienia wschodnich chrześcijan spod islamskiej władzy.

W 2006 r. liczyło 142 tys. mieszkańców. Obecnie ośrodek handlowy regionu, w którym uprawia się owoce cytrusowe, winorośl, oliwki. Z dawnych zabytków zachowały się starożytna nekropolia, pozostałości katedry, termy, hipodrom, dwie ulice kolumnowe oraz budynek widowiskowy.

Historia miasta

Najstarsze znane ślady osadnictwa pochodzą z około 1500 roku p.n.e., ale przyjmuje się za Herodotem, że miasto zostało założone około roku 2700 p.n.e.

Liban (arab. لبنان Lubnān; الجمهوريّة اللبنانيّة al-Jumhūrīyah al-Lubnānīyah, Republika Libańska) – państwo w zachodniej Azji, na obszarze Bliskiego Wschodu, nad Morzem Śródziemnym graniczące z Syrią i Izraelem.

Nekropola również nekropolia lub nekropol (gr. miasto umarłych) - starożytny lub wczesnochrześcijański cmentarz, lub też inny stary cmentarz o dużej powierzchni, zwłaszcza taki, na którym pochowani są członkowie znanych rodów i ludzie sławni.

Tyr był głównym ośrodkiem kultu Baala-Melkarta. Słynął też z produkcji rzadkiego rodzaju purpury zwanej tyryjską. Barwnik otrzymywano ze ślimaków murex, ob. wymarły gatunek (odcienie od różowego do ciemnego fioletu uzyskiwano przez różny czas suszenia ślimaków na słońcu). Kolor ten w wielu kulturach starożytnych był zastrzeżony dla rodzin królewskich albo co najmniej szlacheckich; również szaty kapłańskie były w nim farbowane. Fenicja zawdzięcza swoją nazwę temu barwnikowi.

Grecja (gr. Ελλάδα Elláda, IPA: [e̞ˈlaða] lub Ελλάς Ellás, IPA: [e̞ˈlas], tr. Yunanistan), Republika Grecka (Ελληνική Δημοκρατία Ellinikí Dimokratía, IPA: [e̞ˌliniˈci ðimo̞kraˈtiˌa]) – kraj w południowo-wschodniej części Europy, położony na krańcu Półwyspu Bałkańskiego. Graniczy z Albanią, Republiką Macedonii i Bułgarią na północy oraz z Turcją na wschodzie. Ma dostęp do czterech mórz: Morza Egejskiego, Morza Kreteńskiego na wschodzie, Morza Jońskiego na zachodzie oraz Morza Śródziemnego od południa.

Tartessos – w starożytności region na południu Półwyspu Iberyjskiego (Andaluzja) oraz port, leżący za Cieśniną Gibraltarską, przy ujściu rzeki Gwadalkiwir (w starożytności Betis). Miasto nie zostało jak dotąd zlokalizowane, choć niektórzy badacze utożsamiają Tartessos z kolonią fenicką – Gades (dzisiejszy Kadyks), czasami identyfikowane również z Tarszisz ze Starego Testamentu. Sławne z bogactw, centrum handlu cyną, miedzią, srebrem i złotem, częściowo pochodzącym z północno-wschodniej Hiszpanii. Istnieją hipotezy że tamtejsi żeglarze pływali w celach handlowych do Wysp Brytyjskich (ściślej Kornwalii – handel cyną). Tartessos zostało założone pod koniec II tysiąclecia p.n.e. Handel z Kartaginą, mieszkańcy utrzymywali kontakt również z Grekami. Największy rozkwit tej kultury wypada na lata 750 – 600 p.n.e., wtedy to pojawiło się pismo – którego jednak nie udało się odczytać - doszło też zapewne do wykształcenia się struktur politycznych (Herodot wymienia króla Tartessosu z VII – VI wieku). Miasto upadło w VI wieku p.n.e. na skutek wielu czynników, z których najważniejsze to:

Poczynając od X w. p.n.e., po splądrowaniu pobliskiego Sydonu, miasto zajęło jego miejsce i stało się głównym ośrodkiem w Fenicji, kolonizującym odległe tereny Morza Śródziemnego. Handel całego świata skupiał się w jego magazynach. Tyryjscy kupcy przemierzali wody Morza Śródziemnego i założyli swoje kolonie na wyspach Morza Egejskiego, w Grecji, na północnych wybrzeżach Afryki (np. Kartaginę w IX w. p.n.e., wg tradycji w 814/813 r. p.n.e.), na Sycylii i Korsyce, w Hiszpanii – Tartessos, a nawet poza słupami Herkulesa – Kadyks.

Słupy Heraklesa (do III w. p.n.e. nazywane przez Fenicjan Słupami Melkarta) – starożytna, grecka nazwa Skały Gibraltarskiej oraz góry znajdującej się po drugiej stronie Cieśniny Gibraltarskiej.

Kartagina Nowe Miasto (łac. Karthago, późn. Carthago, fenickie Kart Hadaszt – QRT HDŠT, arab. قرطاج = Kartadż lub hebr. קרת חדשת) – starożytne miasto-państwo w północnej Afryce na wybrzeżu Morza Śródziemnego w pobliżu dzisiejszego Tunisu, założone w IX w. p.n.e. przez Fenicjan z Tyru. Bardzo ważny ośrodek handlowy.

Tyr składał się z dwóch różnych części: skalistej fortecy na stałym lądzie nazywanej "Starym Tyrem" i miastem, wybudowanym na małej, skalistej wysepce około 800 metrów od brzegu. To warowne miejsce było oblegane przez asyryjskiego króla Salmanasara III, którego wspierali Fenicjanie z innych miast przez pięć lat. Królowi Babilonii Nabuchodonozorowi nieudane oblężenie Tyru, po którym musiał zawrzeć kompromisowy pokój, zajęło zaś trzynaście lat (586-573 p.n.e.).

Ptolemeusze (albo Lagidzi) - dynastia pochodzenia macedońskiego panująca w starożytnym Egipcie w latach 304- 30 p.n.e., w południowej Syrii, Libanie i Palestynie w latach 301 - 200 p.n.e., na Cyprze do 58 p.n.e. i w latach 48 - 30 p.n.e. oraz w Cyrenajce do 96 p.n.e.. Przejściowo do państwa Ptolemeuszy należały także południowe i południowo-zachodnie wybrzeża Azji Mniejszej i wyspy Morza Egejskiego. Nazwa dynastii pochodzi od imienia założyciela i kolejnych królów dynastii, zaś nazwa alternatywna, Lagidzi, od ojca Ptolomeusza I - Lagosa.

Język grecki albo greka — język indoeuropejski z grupy helleńskiej, w starożytności ważny język basenu Morza Śródziemnego. W cywilizacji Zachodu zaadaptowany obok łaciny jako język terminologii naukowej, wywarł wpływ na wszystkie współczesne języki europejskie, a także część pozaeuropejskich i starożytnych. Od X wieku p.n.e. zapisywany jest alfabetem greckim. Obecnie, jako język nowogrecki, pełni funkcję języka urzędowego w Grecji i Cyprze. Jest też jednym z języków oficjalnych Unii Europejskiej. Po grecku mówi współcześnie około 15 milionów ludzi.

W 332 p.n.e. miasto zdobył władca Macedonii Aleksander III Wielki po siedmiomiesięcznym oblężeniu podczas którego wybudował on groblę łączącą wyspę ze stałym lądem. Mimo tej klęski Tyr utrzymał duże znaczenie handlowe aż do czasów chrześcijańskich.

Od 286 p.n.e. miastem władali Ptolemeusze, od 197 p.n.e. dostało się w ręce Seleucydów. Od 64 p.n.e. znajdowało się pod władzą Rzymu. Przez cały ten czas odgrywało ważną rolę jako ośrodek handlowy i produkcyjny.

Mamelucy (arab. mamlūk – niewolnik) – nie wyznający pierwotnie islamu (na ogół pogańscy, niekiedy chrześcijańscy) i pochodzący spoza świata islamu niewolnicy, którzy kupowani byli przez muzułmańskich władców, sprowadzani na ziemie islamu, nawracani na islam i szkoleni w walce, w celu uformowania z nich doborowych oddziałów wojskowych. Niekiedy, zwłaszcza na początku istnienia instytucji w kalifacie Abbasydów, ale i w sułtanacie mameluków, mamelukami zostawali również jeńcy wojenni.

Termy – łaźnie rzymskie, to kompleks obiektów ulokowanych na rozległym terenie, dostępnych dla wszystkich o określonych godzinach. Przy wejściu do term, w westybulu casparius przyjmował od wchodzących pieniądze, kosztowności do depozytu. W skład pomieszczeń wchodziły:

W Tyrze powstała wspólnota kościelna pierwszych chrześcijan zaraz po śmierci św. Szczepana, a św. Paweł, po powrocie ze swojej trzeciej podróży misyjnej, spędził tu tydzień na rozmowach z uczniami.

W 638 miasto opanowali Arabowie. Zdobyte po pierwszej krucjacie przez chrześcijan, w latach 1124-1291 znajdowało się pod rządami krzyżowców. Było jednym z najważniejszych miast Królestwa Jerozolimskiego. W 1291 odbite przez Mameluków.

Od pierwszej połowy XVI w. należało do imperium osmańskiego. Pod władzą Turków utraciło znaczenie.

Salmanasar III (akad. Šulmānu-ašarēd, tłum. "bóg Szulmanu jest pierwszy/największy") - król Asyrii w latach 858 - 825 p.n.e. Syn i następca Aszurnasirpala II oraz kontynuator jego polityki. Podjął szereg wypraw wojennych do aramejskich państewek Syrii, które wraz królem Achabem z Izraela i Fenicją zawiązały pod kierunkiem Adadidri z Damaszku antyasyryjską koalicję. Wojny w Syrii nie przyniosły początkowo królowi sukcesów, a nawet poniósł dotkliwą klęskę pod Karkar w 853 r. p.n.e. Dopiero po śmierci Ben Hadada z Damaszku zdołał rozciągnąć zwierzchnictwo Asyrii nad tą krainą i ściągać z niej kontrybucję, o czym możemy sie dowiedzieć z czarnego obelisku. Państwo Urartu było na tyle silne, że nie ośmielił się go zaatakować bezpośrednio. Pokonał też na południu chaldejskie plemiona oraz zajął Babilon (849 p.n.e.[1] ). Swoje zwycięstwa nad wrogami uwiecznił na brązowych drzwiach z Balawat. Pod koniec jego panowania doszło do masowych powstań na zdobytych terytoriach. W walki te zaangażowany był jego syn Szamsziadad V. W ich wyniku Salmanasar zginął w niewyjaśnionych okolicznościach, a władzę objął jego syn.

Święty Szczepan (gr. Στέφανος, Stephanos – korona, wieniec) – święty katolicki oraz prawosławny, zwany Pierwszym Męczennikiem (Protomartyr).