Tyrol - region - Polski Serwis Naukowy

Tyrol (1888)

Mapa Tyrolu (1888)

Kościółek w Południowym Tyrolu

Tyrol (niem. Tirol, wł. Tirolo) – region geograficzny, historyczny i etnograficzny w północnych Włoszech i w zachodniej Austrii, graniczący z Niemcami i Szwajcarią. Rozciąga się w Alpach Wschodnich, w dolinie górnego Innu, górnej Adygi i górnej Drawy. Główny region turystyczny Austrii. Liczne uzdrowiska, ośrodki wypoczynkowe i sportów zimowych. Rozwinięte energetyka wodna i przemysł drzewny.

Tyrol (niem. Tirol, wł. Tirolo) – kraj związkowy w zachodniej Austrii. Graniczy z Włochami, Szwajcarią, Vorarlbergiem, Niemcami, Salzburgiem i Karyntią. Jest częścią regionu geograficznego i historycznego Tyrol. Stolicą landu jest Innsbruck.
Ladynowie – jedna z grup etnicznych zaliczana do Retoromanów. Zamieszkują Południowy Tyrol: Górną Adygę i Dolomit, Dolinę Badii, Autonomiczną Prowincję Bolzano, emigracja w USA. Liczbę Ladynów szacuje się na 30 – 35 tys. osób.

Historyczny Tyrol dzieli się na:

Tyrol Północny - na północ od głównego grzbietu Alp,

Tyrol Wschodni - w dolinie górnej Drawy,

Tyrol Południowy - na południe od głównego grzbietu Alp,

Trydent (niem. Welschtirol, wł. Trentino) - w dolinie Adygi.

Dwie pierwsze części obecnie wchodzą w skład Austrii jako jej kraj związkowy Tyrol. Dwie ostatnie stanowią część Włoch jako region autonomiczny Trydent-Górna Adyga.

Kaltern an der Weinstraße (wł. Caldaro sulla Strada del Vino) – miejscowość i gmina we Włoszech, w regionie Trydent-Górna Adyga, w prowincji Bolzano.
Habsburgowie – dynastia niemiecka (von Habsburg). Założycielem dynastii był Guntram Bogaty (X wiek). Nazwa rodziny wywodzi się od pierwszej posiadłości rodu, zamku Habsburg (niem. Habichtsburg znaczy Jastrzębi Gród, Zamek Jastrzębia) położonego w kantonie Aargau w Szwajcarii. Przedstawiciele dynastii panowali m.in. w krajach niemieckich i włoskich, Świętym Cesarstwie Rzymskim, Czechach, Hiszpanii, Portugalii, Burgundii, na Węgrzech (a co za tym idzie także w Chorwacji) i w Siedmiogrodzie, w Niderlandach, na Śląsku oraz hiszpańskich i portugalskich koloniach w Azji i obu Amerykach. Dynastia w linii męskiej wygasła w 1740. Ostatnia z rodu Maria Teresa Habsburg wraz z mężem cesarzem Franciszkiem I Lotaryńskim założyła nową dynastię Habsbursko-Lotaryńską.

Główne miasta i ośrodki kulturalne Tyrolu to Innsbruck i Kufstein w Północnym Tyrolu, Bozen/Bolzano/Balsan, Meran i Brixen w Południowym Tyrolu, Lienz we Wschodnim Tyrolu oraz Trydent w regionie trydenckim.

Nazwa regionu pochodzi od średniowiecznego zamku Tirol, położonego w pobliżu Meranu (wł. Merano) w Południowym Tyrolu.

Historia

W średniowieczu Tyrol tworzył samodzielne hrabstwo wchodzące w skład Cesarstwa Niemieckiego; od 1363 w posiadaniu Habsburgów; 1805–1814 w składzie Bawarii; w 1814 ponownie włączony do Austrii.

Niemcy (Republika Federalna Niemiec, RFN; do traktatu pomiędzy RFN a Polską Rzecząpospolitą Ludową (1970) w Polsce stosowana była oficjalnie nazwa Niemiecka Republika Federalna, NRF; niem.: Deutschland lub Bundesrepublik Deutschland, BRD) – państwo federacyjne położone w Europie, będące członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), G8, ONZ oraz NATO. Stolicą Niemiec jest Berlin (przed połączeniem z NRD – Bonn, obecnie noszące tytuł miasta federalnego). Językiem oficjalnym jest język niemiecki.
Meran (wł. Merano) – miasto i gmina we Włoszech, w regionie Trydent-Górna Adyga, w prowincji Bozen/Bolzano. Kiedyś było to jedno z najsłynniejszych uzdrowisk w Alpach.

Po I wojnie światowej na mocy układu pokojowego z St. Germain (1919) Południowy Tyrol i region trydencki przyłączono do Włoch.

Dojście Mussoliniego do władzy spowodowało przymusową italianizację Południowego Tyrolu (zakaz używania języka niemieckiego, przymusowe przesiedlenia i inne szykany stosowane w odniesieniu do rdzennej ludności). Polityka narodowościowa kontynuowana początkowo przez władze włoskie po II wojnie światowej spowodowała czynny opór miejscowej ludności i związane z tym represje władz. Sytuacja w Południowym Tyrolu przez wiele lat stanowiła przedmiot sporu włosko-austriackiego.

Ortler (wł. Ortles) - szczyt w Alpach Retyckich, części Alp Wschodnich. Lezy w północnych Włoszech w regionie Południowy Tyrol, blisko granicy ze Szwajcarią. Jest to najwyższy szczyt Południowego Tyrolu, a zarazem jeden z najwyższych w Alpach Wschodnich. Wysokość 3905 m n.p.m., na starszych mapach podawane jest 3899 m n.p.m..
Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego , (niem.) Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation, łac. Sacrum Romanum Imperium Nationis Germanicæ ,Sacrum Imperium 1157 , Sacrum Romanum Imperium - pierwsza wzmianka 1254, do 1512 Święte Cesarstwo Rzymskie, niem. Heiliges Römisches Reich , (łac.) Sacrum Romanum Imperium , nazwa odwołująca się do idei jak i tworu politycznego średniowiecznej i wczesnonowożytnej Europy.

W latach 1946 i 1969 podpisano porozumienia regulujące uprawnienia kulturalne ludności niemieckojęzycznej. W ich wyniku parlament włoski zatwierdził "Statut Autonomiczny Prowincji Bozen" zwany też "Pakietem", w którym zagwarantowano zrównanie praw języka włoskiego i niemieckiego, dwujęzyczność napisów w miejscach publicznych, nauczanie w języku niemieckim w szkołach, możliwość tworzenia niemieckojęzycznych instytucji kulturalnych.

Włochy (Republika Włoska, wł. Italia, Repubblica Italiana) – państwo położone w Europie Południowej, na Półwyspie Apenińskim, będące członkiem wielu organizacji, m.in.: UE, NATO, należące do ośmiu najbardziej uprzemysłowionych i bogatych państw świata – G8.
Alpy Algawskie (niem. Allgäuer Alpen) – pasmo górskie, część Alp Bawarskich, w Północnych Alp Wapiennych. Leży w Austrii (Vorarlberg i Tyrol) i Niemczech (Bawaria i Badenia-Wirtembergia), między Jeziorem Bodeńskim i doliną Lechu. Zachodnia część nosi nazwę Lasu Bregenckiego. Pasmo nie przekracza 3000 m n.p.m.; najwyższym szczytem jest Großer Krottenkopf, który osiąga 2657 m. Głównym miastem regionu jest Oberstdorf.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

Czy wiesz że...? beta

granitoidy (granitoid) – skały plutoniczne, kwaśne (bogate w krzemionkę SiO2). Zbudowane są z widocznych gołym okiem kryształów minerałów skałotwórczych: kwarcu, skaleni potasowych, plagioklazów i łyszczyków. Struktura granitoidów jest fanerytowa (jawnokrystaliczna), zwykle średnioziarnista lub gruboziarnista, niekiedy porfirowata. Tekstura zbita, bezładna, lub lekko kierunkowa. Ze względu na stosunkowo małą zawartość minerałów ciemnych, barwa granitoidów jest jasna. Do granitoidów należą: granity, granodioryty, sjenity, tonality. Zespół cech strukturalnych oraz obecność dużej ilości kwarcu, jasne zabarwienie pozwalają łatwo odróżnić tę grupę skał od innych skał magmowych. Zawartość skaleni decyduje o nazwie i przynależności systematycznej skał w obrębie granitoidów. Granitoidy powstają podczas powolnego krzepnięcia gorącej magmy w głębi ziemi na głębokości od kilku do kilkunastu tysięcy metrów.

Jodłowanie – śpiew z częstymi zmianami skokowymi między rejestrami piersiowym i głowowym (falset), dominowaniu brzusznego toru oddychania i powiększeniu rezonatorów głosowych przez obniżenie, w znacznym stopniu, krtani. Efektem jest specyficzna barwa głosu.

Bolzano (niem. Bozen) – miasto i gmina we Włoszech (Trydent-Górna Adyga) nad rzeką Eisack (wł. Isarco). Stolica autonomicznej prowincji Autonome Provinz Bozen-Südtirol/Alto Adige.

Pakiet (niem. Paket) - potoczna nazwa statutu autonomicznego włoskiej prowincji Bolzano, obejmującej Południowy Tyrol i zamieszkanej w 2/3 przez ludność tyrolską. Pakiet gwarantuje pełne równouprawnienie języka niemieckiego i włoskiego w całej prowincji, dwujęzyczne napisy w miejscach publicznych, nauczanie w szkołach w języku niemieckim, tworzenie niemieckojęzycznych organizacji kulturalnych. Zatwierdzenie Pakietu w roku 1970 przez parlament włoski umożliwiło rozwiązanie poważnego konfliktu narodowościowego i politycznego w Południowym Tyrolu.

Alpy Zillertalskie (niem. Zillertaler Alpen, wł. Alpi della Zillertal) – pasmo górskie w Centralnych Alpach Wschodnich, stanowiące część głównej grani Alp i znajdujące się na terenie Austrii (kraj związkowy Tyrol) oraz Włoch (Południowy Tyrol). Nazwa masywu pochodzi od nazwy doliny Zillertal.

Tyrolczycy – grupa etniczna zamieszkująca Tyrol (krainę podzieloną między Austrię i Włochy), dla której językiem ojczystym jest austriacko-bawarski dialekt języka niemieckiego, uważany przez część ludności za odrębny język. Populacja wynosi około 900 tys. We włoskim regionie autonomicznym Trydent-Górna Adyga stanowią około 1/3 ludności, wyraźnie przeważając w jego północnej części (prowincja Tyrol Południowy – ok. 70%).

Łupki krystaliczne lub łupki metamorficzne - skały metamorficzne powstałe w warunkach metamorfizmu regionalnego pod wpływem ciśnienia kierunkowego wywołanego ruchami górotwórczymi. Cechują się: lineacją, foliacją oraz niektóre laminacją. Typowe łupki krystaliczne odznaczają się wyraźną foliacją dzięki czemu dzielą się na równoległościenne cienkie płytki w zależności od zawartości dominującego w nich minerału. Łupki krystaliczne dzieli się na: amfibolowe, kwarcytowe, epidotowe, łyszczykowe,chlorytowe,talkowe. Do grupy łupków często zalicza się utwory metamorficzne:gnejsy i amfibolity, które posiadają mniejszą foliację. Łupki krystaliczne występują w skorupie ziemskiej w obszarach, gdzie miały miejsce ruchy górotwórcze. Łupki mają zastosowanie w gospodarce np. łupki kwarcytowe jako materiał ogniotrwały, łupki talkowe jako materiał izolacyjny i kwasoodporny.