Układ o przeżycie - Polski Serwis Naukowy

Układ o przeżycie – w prawie zwyczajowym funkcjonującym w feudalnej (średniowiecznej i nowożytnej) Europie była to umowa, na mocy której strona żyjąca po śmierci drugiej obejmuje władztwo nad podległymi jej ziemiami. Najczęściej układały się strony o podobnej kondycji majątkowej.

Prawo zwyczajowe - to normy prawne trwale i jednolicie wykonywane w przekonaniu, że są obowiązującym prawem. Prawo zwyczajowe nie pochodzi od żadnej instytucji, lecz zostaje wykształcone przez społeczeństwo w toku historii. Zwłaszcza w czasach najdawniejszych, było prawem niepisanym przekazywanym ustnie z pokolenia na pokolenie. Z czasem normy były utrwalane w formie pisemnej (np. dokumenty stwierdzające dojście do skutku czynności prawnej, przywileje, wyroki sądowe). Normy prawa zwyczajowego odegrały szczególną rolę w rozwoju prawa międzynarodowego. Prawo zwyczajowe z reguły przechodzi proces kodyfikacji (lub inkorporacji).

Monarcha - osoba będąca głową państwa w monarchii. Tytuł monarchy zazwyczaj jest dziedziczny (z wyjątkiem niektórych państw, np. Państwo Kościelne, Polska z XVI-XVIII w.) i dożywotni.

Zasady układu

Najczęściej układ o przeżycie zawierali władcy, z których przynajmniej jeden był w podeszłym wieku, a obaj byli bezdzietni. Zdarzało się, że panujący byli równolatkami, a dotyczyło to zazwyczaj braci-parów pragnących, by po śmierci jednego z nich jego władztwo trafiło w ręce drugiego – a nie jak to groziło w tym wypadku – w ręce wspólnego seniora.

Jan ścinawski (ur. między 1296 a 1300, zm. 7 października między 1361 a 1364) – książę głogowsko-żagański z dynastii Piastów. W latach 1312–1317 wspólnie z braćmi Henrykiem IV Wiernym i Przemkiem współrządca nad Żaganiem i Ścinawą, a w latach 1312–1314 także w Poznaniu, od 1316 lub 1317 samodzielny książę ścinawski, od 1329 dziedziczny lennik czeski.

Historia nowożytna, dzieje nowożytne – epoka w historii Europy obejmująca okres od końca średniowiecza (najczęściej uznaje się rok 1453 lub 1492) do przełomu XVIII i XIX wieku, czyli czasów rewolucji przemysłowej. Za daty końcowe przyjmuje się najczęściej: 1789 (rewolucja francuska), 1815 (kongres wiedeński) lub 1848 (Wiosna Ludów). W Polsce przyjęło się liczyć do trzeciego rozbioru Rzeczypospolitej w 1795 r. Część badaczy przyjmuje, że właściwą cezurą była dopiero I wojna światowa. Szkoła anglosaska ciągnie czasy nowożytne do dziś.

Układ o przeżycie powinien był być każdorazowo zatwierdzony przez zgromadzenie notabli ziem, w których rządzili umawiający się, przy czym ewentualni następcy zobowiązywali się do przestrzegania praw i przywilejów obowiązujących we władztwie drugiej strony umowy. W przypadku, gdy przynajmniej jedna z ziem była wasalna, do zawarcia układu wymagana była zgoda seniora.

Kazimierz II łęczycki (ur. pomiędzy 1262 a 1265, zm. 10 czerwca 1294) – od 1267 r. formalnie z braćmi książę brzeski i dobrzyński, od 1288 samodzielny książę łęczycki, od 1292 lennik Wacława II.

Sukcesja (następstwo prawne) — wstąpienie w ogół praw i obowiązków przez nabywcę ogółu praw (sukcesja uniwersalna) lub w część praw i obowiązków (sukcesja singularna).

Darowizna

Analogiczne do układów o przeżycie (umów mortis causa, łac. na wypadek śmierci) funkcjonowały darowizny (umowy inter vivos, łac. między żyjącymi), funkcjonujące jako zabezpieczenie spadku. W takich sytuacjach jedna ze stron darowała całą swoją własność drugiej (była to sukcesja uniwersalna). Gdy stronami byli monarchowie, młodszy z nich (sukcesor) zostawiał starszemu (alienującemu) dożywotnie korzystanie i pobieranie pożytków z alienowanej własności.

Książęta wielkopolscy - lista obejmuje władców Wielkopolski. Wielkopolska w 1138 roku, na mocy ustawy sukcesyjnej Bolesława III Krzywoustego, przypadła jego synowi Mieszkowi III Staremu. Dzielnicą tą rządzili Piastowie wielkopolscy, a przejściowo także Henryk I Brodaty i Henryk II Pobożny, przedstawiciele śląskiej linii tej dynastii.

Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.

Wystąpienia w historii Polski

Pierwsze wiadomości o zawarciu takiego układu w Polsce mamy w przypadku umowy pomiędzy księciem wielkopolskim Władysławem Laskonogim a krakowskim Leszkiem Białym w 1217 roku. Obaj adwersarze nie posiadali w chwili zawarcia umowy dzieci, jeden z układających się był znacznie starszy (Władysław miał około 53 lat, Leszek 31), wreszcie w obu wypadkach na temat następstwa wypowiedzieli się możni.

Przemko (Przemysł, Przemek) (II) głogowski (ur. pomiędzy 1300 a 1308, zm. 11 stycznia 1331) – do 1321 pod opieką matki i braci, jako książę żagański, do 1317 książę ścinawski, 1312-1314 poznański, od 1318 książę głogowski (do 1321 z bratem Henrykiem IV).

Europa – część świata (określana zwykle tradycyjnym, acz nieścisłym mianem kontynentu), leżąca na półkuli północnej, na pograniczu półkuli wschodniej i zachodniej, stanowiąca wraz z Azją kontynent Eurazję.

W praktyce urodzenie się jednemu z umawiających się męskiego potomka nie zawsze było równoznaczne (tak jak w przypadku Laskonogiego i Leszka) z faktycznym anulowaniem umowy.

W historii Polski doszło do następujących układów o przeżycie:

w 1217 roku – pomiędzy Leszkiem Białym i Władysławem Laskonogim

w 1282 roku – pomiędzy Mściwojem II Pomorskim a Przemysłem II Wielkopolskim (według niektórych historyków była to forma darowizny za życia)

w 1287 roku – pomiędzy Leszkiem Czarnym, Henrykiem IV Probusem, Przemysłem II i Henrykiem III Głogowczykiem (według Oswalda Balzera; współczesna historiografia raczej wyklucza możliwość zawarcia układu)

w 1293 roku – pomiędzy Przemysłem II, Kazimierzem II Łęczyckim i Władysławem Łokietkiem

w 1318 roku – pomiędzy Leszkiem inowrocławskim a Przemysłem inowrocławskim

w 1326 roku – pomiędzy Przemkiem głogowskim, Henrykiem IV Wiernym i Janem ścinawskim

około 1330 roku – pomiędzy Henrykiem I jaworskim a Bolkiem II Małym

w 1511 roku – pomiędzy Walentynem raciborskim i Janem II Dobrym opolskim. Do układu tego, na sugestię króla Władysława II Jagiellończyka – jako król czeski był suwerenem obu książąt – został włączony w ten układ siostrzeniec króla, margrabia Jerzy von Ansbach (późniejszy książę Karniowa).