Ten artykuł dotyczy krainy historycznej. Zapoznaj się również z: Ukraina.

Przybliżony zasięg Ukrainy naddnieprzańskiej na tle obecnego obszaru dzisiejszego państwa Ukraina

Terytorium Polski i Litwy za panowania Władysława Jagiełły z zaznaczonym obszarem krainy Ukraina

Fragment mapy austriackiego towarzystwa bibliograficznego z roku 1892 z zaznaczonym obszarem „Ukrainy” jako krainy geograficznej w składzie prowincji małopolskiej przed rokiem 1660

Mapka przedstawiająca ważniejsze bitwy i potyczki w okresie powstania styczniowego z zaznaczonym obszarem Ukrainy

Ukraina, łac. Ucraina (Ukraina Naddnieprzańska, Naddnieprze, rzadziej Ukraina Kijowska) – kraina historyczna położona w centralnej i południowo-wschodniej Ukrainie, na wschód od Podola i Wołynia, między Bohem a Worsklą, w dorzeczu Dniepru, do roku 1793 (drugiego rozbioru Polski) w południowo-wschodniej Rzeczypospolitej.

Do końca XVI wieku sam termin „ukraina” nie miał nigdy charakteru oficjalnego i oznaczał jedynie „ugranicze” („pogranicze”, „krańce państwowe”) poszczególnych terenów, będących pod kontrolą różnych państw. Urzędowo nazwa „Ukraina” została użyta po raz pierwszy za czasów Rzeczypospolitej w roku 1590 w tytule konstytucji sejmowej według projektu Jana Zamoyskiego: Porządek ze strony Niżowców i Ukrainy. Dopiero końcem XVI w. i na początku XVII nazwę „Ukraina” (już częściej jako nazwę własną) zaczęto utożsamiać się krainą leżącą nad środkowym i dolnym Dnieprem.

Historia

We wczesnym średniowieczu był to obszar w większości zamieszkany przez wschodniosłowiańskie plemiona Drewlan w dorzeczu Słuczy z głównymi grodami w Owruczu i Korosteniu, wschodnich Polan, którzy zajmowali oba brzegi środkowego Dniepru, i Uliczów między Dniestrem a Prutem.

W roku 1030 wareskie wojska Rurykowiczów zagarnęły Bełz, a w następnym roku w wyniku wyprawy Jarosława Mądrego i Haralda III inne grody Lachów aż po San. W późnym średniowieczu pod panowaniem ruskim Lędzianie (Lechici) ulegli całkowitej rutenizacji. Zaczęła się ona w 1031 od przesiedlenia przez Jarosława Mądrego, jak podaje Nestor znacznej części ludności lędziańskiej nad rzekę Roś na Naddnieprzu między Biała Cerkwią a Czerkasami na zachód od Kijowa, gdzie długo zachować mieli swą odrębność etniczną.

Pod względem politycznym do 1240 roku większość dzisiejszego obszaru Ukrainy naddnieprzańskiej należała do Rusi Kijowskiej, a następnie (po rozbiciu dzielnicowym Rusi) do sukcesyjnych księstw ruskich. Najazdy mongolskie w XIII wieku i ekspansja Wielkiego Księstwa Litewskiego na ziemie ruskie położyły kres suwerenności tych dzielnic. Głównymi ośrodkami administracyjnymi Naddnieprza w wiekach XV-XVII były m.in. Kijów, Czehryń, Biała Cerkiew.

Podczas zjazdu zjednoczeniowego (w którym uczestniczyli także Rusini) Zygmunt II August, mimo opozycji części możnowładców litewskich w stosunku do unii, wcielił na żądanie sejmu ziemie ukrainne do Korony Królestwa Polskiego jako województwa: wołyńskie, kijowskie i bracławskie. Po unii lubelskiej tereny te stały się częścią prowincji małopolskiej Korony Polskiej, a szlachta tych obszarów otrzymała z ramienia sejmu lubelskiego przywileje szlachty polskiej i dużą autonomię, natomiast prawo sądowe oparto (w przeciwieństwie do reszty Korony) na statutach litewskich. Przez ziemie ukrainne w kolejnych latach przetoczyły się wojny (powstania i rebelie kozackie, koliszczyzna) i epidemie hamujące jej rozwój. Ożywienie gospodarczo-handlowe na Naddnieprzu rozpoczęło się ponownie dopiero od lat '70 XVIII wieku. Polscy właściciele ogromnych majątków folwarcznych na tych ziemiach poświęcili dużo miejsca na projektowanie ekonomicznego zagospodarowania Ukrainy: tworzono domy i kompanie handlowe dla rozwoju handlu czarnomorskiego, zakładano i rozwijano manufaktury, próbowano dalej uspławniać Dniestr (ówcześnie inicjatywa księcia Nassau-Siegen i Waleriana Dzieduszyckiego), wszelkie zabiegi dotyczące tych terenów były publikowane na łamach „Dziennika Handlowego”, kres tym szeroko zakrojonym pracą przyniosły rozbiory Polski. W Imperium Rosyjskim ziemie te zaczęto urzędowo nazywać Małorosją, a nazwa ta funkcjonowała do roku 1917.

Podział administracyjny

W XVI-XVII wieku obszar terytorialny Ukrainy składał się z ziem wchodzących w skład województwa kijowskiego i województwa bracławskiego Rzeczypospolitej Obojga Narodów, a pomiędzy rokiem 1635 (traktat polanowski) a 1686 (traktat Grzymułtowskiego) obejmował również województwo czernihowskie. Ważniejsze miasta: Kijów, Hadziacz, Połtawa, Czehryń, Żytomierz.