Ulica Świdnicka we Wrocławiu - Polski Serwis Naukowy

Dom towarowy Solpol I

Hotel Monopol, w tle kościół świętego Stanisława, świętej Doroty i świętego Wacława

Miejsce po Zewnętrznej Bramie Świdnickiej w widoku ze skrzyżowania z Podwalem

To samo miejsce w końcu XIX w.

Opera Wrocławska

Ulica Świdnicka (niem. Schweidnitzer Straße) – jedna z głównych ulic Wrocławia, wybiegająca z południowo-wschodniego naroża Rynku w kierunku południowym.

Tramwaje we Wrocławiu – najstarszy system tramwajów elektrycznych na terenie obecnej Polski. W układzie stałym składają się na niego 23 linie dzienne (linie nocne zlikwidowano w 2003). Łączna długość linii (tory o rozstawie 1435 mm) wynosi 258,2 km, a torowisk 84 km. W ich przebiegu znajduje się 6 zajezdni oraz 20 pętli.

Fosa Miejska we Wrocławiu – pozostałości skomplikowanego systemu umocnień , na najdłuższym swym odcinku – od południa, oraz częściowo od zachodu. Obecnie pas zieleni wzdłuż fosy (oraz dalej Odry) nazwany został .

Historia ulicy

Powstała w czasie średniowiecznej lokacji miasta ulica wchodzi w skład ortogonalnej siatki ulic Starego Miasta. Już w 1303 wzmiankowana jako platea swidnicensis, a w 1345 jako swidnische gassin, następnie znana była jako Schweidnitzer Gasse, później (od ok. 1840) Schweidnitzer Straße, jako że prowadziła w kierunku Świdnicy. Przed II wojną światową uchodziła za najbardziej elegancką ulicę miasta i w skrócie zwana była Schwo. Po wojnie przetłumaczono jej nazwę na Świdnicką, a południową część nazwano imieniem Aleksandra Fredry; wkrótce potem całość ulicy otrzymała nazwę Stalingradzkiej, a w 1957 powróciła do miana Świdnickiej.

Gmach Teatru Miejskiego wzniesiono przy ulicy Świdnickiej w latach 1839 - 1841 wg projektu Carla Ferdinanda Langhansa, z nowoczesną sceną i widownią na około 1600 miejsc. Po pożarach (w 1865 i 1871), budynek przebudowano podwyższając widownię i nadscenium, dostawiono pawilon malarni i rozbudowano portyk oraz ozdobiono z zewnątrz malowidłami. Odbudową z 1865 kierował Karl Lüdecke, a tą z 1871-1872 Karl Schmidt. W 1871 postawiono także na krawędzi dachu rzeźby muz wykonane ze sztucznego piaskowca (obecnie stoją tam odlewy z zaginionych oryginałów wykonane na początku XXI wieku). Po 1945 usunięto zniszczone pociskami figury muz oraz z przyczyn politycznych zdjęto z fasady nieuszkodzone popiersia artystów niemieckich: Beethovena, Goethego, Mozarta i Schillera oraz skuto freski Schmidta z zewnętrznej ściany. W 1954-1956 rozbudowano południową część budynku. Gruntowna modernizacja rozpoczęła się w 1997 a zakończyła w 2006.

Ulica Podwale we Wrocławiu - ulica ciągnąca się łukiem wzdłuż zewnętrznego obwodu fosy miejskiej, obecnie od Mostu Sikorskiego na zachodzie do al. Słowackiego na wschodzie, długości 2,8 km.

Ulica ma mieszany charakter wielkomiejski, kulturalno-handlowy, przy czym dwa duże kościoły poklasztorne w kontekście są unikatowe. Północna część ulicy, od Rynku do placu Teatralnego została w latach 1997-2004 zamieniona w strefę pieszą. W latach 70. XX wieku przedzielono ulicę trasą tranzytową, łącząc jednak obie jej części przejściem podziemnym, ze względu na mało ergonomicznie dobrane wymiary stopni zwane schodami dziwnych kroków. Stanowiło ono miejsce wystąpień politycznych Pomarańczowej Alternatywy, co upamiętnia dziś pomnik krasnala po jego północnej stronie.

Hotel Monopol we Wrocławiu przy ulicy Heleny Modrzejewskiej - wybudowany w roku 1892 w stylu Art Nouveau na miejscu przykościelnego (przy kościoła św. Stanisława, św. Doroty i św. Wacława) cmentarza i klasztoru (w 1817 przekształconego na areszt, później przeniesiony w 1852 w sąsiedztwo sądu przy ul. Podwale). Plac po areszcie pod koniec XIX wieku kupili za 600 tysięcy marek wrocławscy Żydzi – bankier Wallenberg Pachaly i architekt Karl Grosser; postawili tu dom handlowy i hotel, w którym znajdowało się 69 pokoi, w tym 21 pokoi jednoosobowych, 46 dwuosobowych oraz 2 apartamenty. Najmniejsze pokoje miały około 10 m² powierzchni, apartamenty - do 36 m² i według standardów końca XIX wieku zaliczały się do luksusowych.

Prezbiterium (w architekturze nazywane także "chórem kapłańskim") – przestrzeń kościoła przeznaczona dla duchowieństwa oraz służby liturgicznej (m.in. ministrantów). Zwykle jest wydzielone od reszty świątyni podwyższeniem, balustradą lub łukiem tęczowym i wyodrębniające się wizualnie z bryły kościoła. Nazwa pochodzi od słowa prezbiter - ksiądz.

Przebieg ulicy i znaczniejsze obiekty

Ulica Świdnicka ma łączną długość ok. 1050 m. Pod względem historycznym oraz przestrzennym można ulicę podzielić na trzy odcinki:

Odcinek północny

Najstarszy odcinek północny prowadzi z Rynku do dawnej miejskiej fosy wewnętrznej i Wewnętrznej Bramy Świdnickiej (okolice obecnego przejścia podziemnego pod ul. Kazimierza Wielkiego). Odcinek ten został znacznie poszerzony po II wojnie światowej, gdy nową zabudowę strony wschodniej odsunięto o około 20 m. Od 1997 jest to strefa piesza.

Trasa W-Z – wewnętrzna obwodnica Wrocławia, pozwalająca ominąć Rynek i wewnętrzną część Starego Miasta. Wbrew nazwie przebiega nie tylko w kierunku wschód-zachód, lecz zawiera odcinek pozwalający pojazdom poruszającym się w kierunku południkowym ominąć ścisłe śródmieście od zachodu.

Karl Grosser (ur. 3 listopada 1850, zm. 10 grudnia 1918 we Wrocławiu) – niemiecki architekt, czynny głównie na Dolnym Śląsku, zwłaszcza we Wrocławiu.

Zabudowa zachodniej strony ulicy:

dom towarowy Paul Schottländer przy skrzyżowaniu z ul. Ofiar Oświęcimskich (nr 5, obecnie H&M), historyzujący z 1897, arch. Karl Grosser

dawny dom handlowy rzemiosła artystycznego Wilhelm Knittel na północno-zachodnim narożniku skrzyżowania z ul. Kazimierza Wielkiego (ul. Świdnicka 8), modernistyczny z 1929, arch. Max Strassburg. Do końca XIX wieku znajdowały się w tym miejscu stajnie miejskie, wzmiankowane w 1346

dalej na południe znajdował się podobny stylistycznie dom handlowy Bielschowski z 1930 projektu Hermanna Wahlicha, rozebrany w czasie budowy Trasy W-Z

Po wschodniej stronie znajdował się m.in. pałac rodziny Kornów. Obecnie całą wschodnią stronę zajmuje budynek mieszkaniowy projektu arch. W. Czerechowskiego, Anny i Jerzego Tarnawskich, Ryszarda Natusiewicza i Ryszarda Jędraka ze spadzistym dachem i wydatnymi szczytami.

Odcinek środkowy

Środkowy odcinek prowadzi od dawnej Wewnętrznej Bramy Świdnickiej do Zewnętrznej Bramy Świdnickiej i Fosy Miejskiej, na obszarze włączonym do miasta zapewne w 1261. W 2004 rozszerzono strefę pieszą na znaczną część tego odcinka. Na południe od placu Teatralnego ulica jest przejedna dla samochodów, w jezdni znajdują się ponadto dwa tory tramwajowe.

Historyzm – nurt w XIX-wiecznej architekturze światowej polegający na naśladownictwie stylistyki minionych epok. Kierunek nietwórczy i eklektyczny polegający na zaniechaniu dążenia do stworzenia stylu odpowiadającego aktualnym warunkom historyczno-społecznym i naśladowaniu przeszłych wielkich stylów w sztuce i architekturze.

Kościół pw. św. Stanisława, św. Doroty i św. Wacława - pierwotnie klasztorny augustianów-eremitów, później franciszkański, późnogotycki kościół halowy w południowej części Starego Miasta we Wrocławiu .

Po zachodniej stronie znajdują się:

dom towarowy M. Gerstel (nr 17-19, obecnie Raport), secesyjny z 1905-1912, arch. Alvin Wedemann

dom towarowy Solpol I (nr 21) z 1992, postmodernistyczny, arch. Wojciech Jarząbek

kościół św. Stanisława, św. Doroty i św. Wacława - gotycki, prezbiterium znajduje się przy ul. Świdnickiej, wejście zaś z przeciwnego końca budynku

dom towarowy i hotel Monopol (nr 33), neobarokowe z 1891-1892 i 1899, arch. Karl Grosser

Opera Wrocławska, klasycystyczna z 1841, arch. Carl Ferdinand Langhans, późniejsze przebudowy Karl Lüdecke i Karl Schmidt

od południa sąsiadował z Operą neorenesansowy gmach Generalnej Komendantury, wypalony w 1945, a następnie rozebrany. Obecnie znajduje się w tym miejscu pomnik ofiar stalinizmu

Po stronie wschodniej:

domy towarowy Solpol II (nr 18-20) z 1996 (naprzeciw Solpolu I), postmodernistyczny, arch. Wojciech Jarząbek

Teatr Kameralny (scena Teatru Polskiego, w oficynie)

dawny dom handlowy Schottländer na północno-wschodnim narożniku skrzyżowania z placem Teatralnym, z 1910, w żelbetowej konstrukcji, arch. Richard i Paul Erhlich

kamienica Moritza i Leopolda Sachsów na południowo-wschodnim narożniku tegoż skrzyżowania, arch. Carl Schmidt

kościół Bożego Ciała - gotycki

dawny odwach, neorenesansowy, przebudowany w latach 40. XIX w. z dawniejszej budowli (około poł. XVIII w.)

pomnik konny Bolesława Chrobrego, wzniesiony dzięki inicjatywie Fundacji Pro Wratislavia (K.Wójcik, T.Kabat, K.Mironowicz), autorstwa Doroty Korzeniewskiej, odsłonięty we wrześniu 2007. Wcześniej znajdował się w tym miejscu skwer z abstrakcyjną rzeźbą, a do 1945 monumentalny konny pomnik cesarza Wilhelma I, autorstwa Christiana Behrensa.

Południowy odcinek i plac Tadeusza Kościuszki

Zewnętrzny odcinek od Fosy i skrzyżowania z Podwalem do estakady kolejowej początkowo zwany był Nową Ulicą Świdnicką (Neue Schweidnitzer Straße), a po wojnie krótko nosił imię Aleksandra Fredry. Odcinek ten powstał na początku XIX wieku, po zburzeniu fortyfikacji. Na skrzyżowaniu z ul. Marszałka J. Piłsudskiego znajduje się jedyne większe załamanie kierunku ulicy.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

Socrealizm (realizm socjalistyczny) – kierunek w sztuce, określany jako metoda twórcza, istniejący od 1934 w sztuce radzieckiej, a następnie w pozostałych krajach socjalistycznych. Miał tam oficjalny status podstawowej i jedynej metody twórczości artystycznej i był ideowym oraz propagandowym narzędziem partii komunistycznych.

Dominującą formą przestrzenną południowego odcinka ul. Świdnickiej jest plac Tadeusza Kościuszki (niegdyś Tauentzienplatz), wytyczony po wyburzeniu fortyfikacji (po 1807), kwadratowy o boku 150 m, z czterema ulicami wybiegającymi pośrodku pierzei, oparty na wzorcach francuskiego klasycyzmu. Na tym placu Świdnicka krzyżuje się z prostopadłą do niej ul. Kościuszki, dawniej Tauentzien Straße. Do końca II wojny światowej w centrum placu znajdował się pomnik nagrobny F. B. Tauentziena, wzniesiony jeszcze przed powstaniem placu, w 1795. Obecnie centralny skwer placu nosi imię Solidarności Walczącej.

Fortyfikacja (z łac. fortificatio – umocnienie) – zespół obiektów wojskowych w postaci odpowiednich budowli i urządzeń, przeznaczonych do prowadzenia działań obronnych.

Ergonomia (gr. εργον - praca + νομοσ - prawo) - nauka o pracy czyli dyscyplina naukowa zajmująca się dostosowaniem pracy do możliwości psychofizycznych człowieka. Ma na celu humanizowanie pracy poprzez taką organizację układu: człowiek - maszyna - warunki otoczenia, aby wykonywana ona była przy możliwie niskim koszcie biologicznym i najbardziej efektywnie, co uzyskuje się m.in. poprzez eliminację źródeł chorób zawodowych. Ergonomia jest nauką interdyscyplinarną. Korzysta z dorobku takich nauk lub dziedzin naukowych jak: psychologia pracy, socjologia pracy, fizjologia pracy, higiena, medycyna pracy, organizacja pracy, antropometria oraz nauk technicznych, np. materiałoznawstwa, budowy maszyn.

Przy południowym odcinku ulicy znajdują się następujące znaczniejsze budynki:

dom towarowy Wertheim (nr 40, ob. Renoma), modernistyczny, arch. Hermann Dernburg. Uprzednio znajdował się w tym miejscu m.in. neorenesansowy hotel Residenz, wcześniej zwany Galisch, z 1863, arch. T. Milczewski.

zespół mieszkaniowy Kościuszkowska Dzielnica Mieszkaniowa (tzw. Arkady), socrealistyczny z lat 1954-1958, wzniesiony w miejscu zniszczonych w czasie wojny licznych historyzujących kamienic czynszowych, arch. Roman Tunikowski. Wzdłuż odcinka Świdnickiej pomiędzy pl. Kościuszki a ul. Piłsudskiego znajdują się podcienia.

Bibliografia

Die Strassen Breslaus nach ihrer Geschichte und ihren Namen, von Hermann Markgraf, 1896, str. 191-193 (dostęp: zasoby cyfrowe Dolnośląskiej Biblioteki Publicznej)

Zofia Ostrowska-Kębłowska et al., Ulica Świdnicka we Wrocławiu, Wrocław, VIA-Wydawnictwo, 1995, ISBN 83-86642-03-3

Maria Zwierz, Banki i hotele przy ulicy Świdnickiej we Wrocławiu, (w:) Jerzy Rozpędowski (red.), Architektura Wrocławia. Tom 4. Gmach, Wrocław, Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej, 1998, ISBN 83-7085-393-5, str. 329-354

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Ulica Świdnicka we Wrocławiu