Ulica 3 Maja w Bielsku-Białej - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy ulicy w Bielsku-Białej. Zapoznaj się również z: inne ulice o nazwie "3 Maja".

Ul. 3 Maja w 1909. Widok z pl. Chrobrego

Ul. 3 Maja w 1910. Po lewej stronie synagoga.

Ul. 3 Maja w latach 20. XX w. Widoczne Nowe Bazary

Skutki wysadzenia tunelu kolejowego we wrześniu 1939.

Pamiątkowy słup trakcyjny przy skrzyżowaniu ul. 3 Maja i Zamenhofa

Ulica 3 Maja – jedna z głównych ulic w centrum Bielska-Białej, stanowiąca część drogi wojewódzkiej nr 942. Ma długość 800 m i biegnie południkowo od pl. Bolesława Chrobrego, głównego placu historycznego Dolnego Przedmieścia, do Dworca Głównego, gdzie kończy się skrzyżowaniem z ul. Piastowską i Warszawską. Na całej długości ma dwa pasy ruchu w każdą stronę (w rejonie skrzyżowań więcej), nieoddzielone pasem zieleni.

Neobarok – nurt w architekturze historyzmu, nawiązujący formalnie do baroku, szczególnie w dekoracji elewacji, rozpowszechniony w końcu XIX wieku (od 1880).
Droga wojewódzka nr 942 (DW942) – droga wojewódzka o długości 41 km w południowej Polsce, w województwie śląskim, łącząca Bielsko-Białą z Wisłą.

Została wytyczona w 1889 r. jako droga prowadząca z centrum miasta do nowego dworca kolejowego (dziś Bielsko-Biała Główna). Stała się główną arterią wówczas gwałtownie się rozwijającego Dolnego Przedmieścia. Przed 1918 r. nosiła nazwę Franz-Josef Straße, a w okresie PRL – Włodzimierza Lenina, do dziś popularną wśród starszych mieszkańców.

Kolej Północna (oficjalnie "C.K. Uprzywilejowana Kolej Północna Cesarza Ferdynanda", niem. K.u.K. Privilegierte Kaiser-Ferdinands-Nordbahn, KFNB, czes. Severní Ferdinandova Dráha) - wybudowana w granicach Cesarstwa Austriackiego linia kolejowa łącząca Wiedeń z Krakowem.
Związek Kombatantów RP i Byłych Więźniów Politycznych - wielośrodowiskowa organizacja kombatancka, zrzeszająca obywateli polskich, którzy walczyli o wolność, suwerenność i niepodległość kraju w formacjach Wojska Polskiego, sojuszniczych armii państw koalicji antyhitlerowskiej, podziemnych organizacjach ruchu oporu oraz byłych więźniów hitlerowskich obozów koncentracyjnych i stalinowskich łagrów.

Zabudowę zachodniej pierzei tworzy przede wszystkim zespół trzypiętrowych kamienic mieszczańskich z lat 1890–1913, z kolei od wschodu na odcinku od Przechodu Schodowego ulica pozostaje praktycznie niezabudowana (z wyjątkiem skrzyżowania z ul. Wałową).

Historia

Jeżeli nie podano inaczej, nazwy ulic i placów odnoszą się do czasów współczesnych.

Dzisiejsza ulica 3 Maja została wytyczona w 1889 r. jako droga biegnąca z centrum ówczesnego Bielska (z pl. Bolesława Chrobrego, wówczas Töpfer-Platz) do nowego dworca kolejowego (który oddano do użytku rok później), w miejscu już istniejącej nieutwardzonej ścieżki. Stary dworzec znajdował się ok. 200 m na południe i prowadziła do niego ul. Barlickiego (wówczas Bahnstraße).

Franciszek Józef I, niem. Franz Joseph I, węg. I. Ferenc József (ur. 18 sierpnia 1830 w pałacu Schönbrunn koło Wiednia, zm. 21 listopada 1916 tamże) – przedstawiciel domu habsbursko-lotaryńskiego, od 1848 cesarz Austrii i apostolski król Węgier (koronowany w 1867).
Linia kolejowa nr 139 – linia łącząca stację kolejową Katowice i przystanek kolejowy Skalité Serafínov na Słowacji. Linia w całości zelektryfikowana.

Budowa dworca na północnych obrzeżach miasta pociągnęła za sobą rozwój w tym kierunku Dolnego Przedmieścia – największego ze średniowiecznych bielskich przedmieść, na które w II poł. XIX w. przeniosło się ze Starego Miasta życie gospodarcze i kulturalne Bielska. Tunnelstraße, jak nazywała się wówczas ul. 3 Maja, stała się główną arterią nowej części dzielnicy, reprezentacyjnym bulwarem miejskim. Max Fabiani w opublikowanym w 1899 r. planie regulacji urbanistycznej Bielska podkreślił znaczenie tejże ulicy jako głównej osi miasta.

Powszechna Spółdzielnia Spożywców "Społem" – sieć handlowa spółdzielni spożywców założona w 1907 roku w Łodzi. W okresie międzywojennym rozszerzyła działalność na cały kraj.
Wisła (cz. Visla, niem. Weichsel, 1941-45 Weichsel O.S., 1945 Hohenweichsel) – miasto i gmina w województwie śląskim, w powiecie cieszyńskim na południe od Ustronia i na zachód od Szczyrku. Położone jest w głębi Beskidu Śląskiego, w pobliżu granicy z Czechami. Znany ośrodek wypoczynkowy, turystyczny i sportowy. Na terenie miasta swoje źródła ma największa polska rzeka o tej samej nazwie – Wisła. Ze źródeł na Baraniej Górze wypływają potoki Czarna i Biała Wisełka, które po połączeniu się i przyjęciu wód potoku Malinka tworzą rzekę Wisłę.

Prawa jej strona w ciągu kilkunastu lat (do 1913) została zabudowana okazałymi, trzypiętrowymi kamienicami, należącymi najczęściej do bielskich fabrykantów. Ich architektura reprezentuje głównie neobarok oraz secesję. Inne znaczące budowle powstałe w tym okresie przy ul. 3 Maja to neorenesansowe: hotel Kaiser-Hof (dziś President) i willa Theodora Sixta, a także neobarokowa Komunalna Kasa Oszczędności, zwana dziś od nazwy restauracji kamienicą Patria (przy pl. Chrobrego, jednak wg numeracji 3 Maja 2). Wcześniej, bo od 1881 r., pomiędzy ówczesnymi Tunnelstraße a Elisabethstraße (dziś ul. Mickiewicza) istniała synagoga. Wszystkie te budowle wiernie naśladowały architekturę Wiednia – stąd wzięło się określenie mały Wiedeń, najpierw w odniesieniu do Dolnego Przedmieścia, a potem całego miasta. Architektem większości budynków przy ul. 3 Maja był Karol Korn.

Na mapach: 49°49′26″N 19°02′46.5″E / 49.82389, 19.04625 Ulica Norberta Barlickiego – ulica w centrum Bielska-Białej na historycznym Dolnym Przedmieściu (w administracyjnej dzielnicy Śródmieście Bielsko). Ma długość 300 m i biegnie południkowo od pl. Franciszka Smolki do ul. Wałowej, krzyżując się jedynie z ulicą 11 Listopada, głównym deptakiem miasta, i jej przedłużeniem – Przechodem Schodowym. Jest w całości drogą jednokierunkową (ruch odbywa się wyłącznie z północy na południe, od ul. Wałowej do pl. Smolki) i na większym odcinku jezdnia zajmuje tylko połowę jej szerokości.
Theodor Karl Julius Sixt (ur. 14 marca 1834 [1] w Bietigheim, zm. 4 czerwca 1897 w Bielsku) – niemiecki przedsiębiorca, działacz społeczny i filantrop. Był jednym z najbogatszych mieszkańców Bielska drugiej połowy XIX w.

W 1895 r. uruchomiono w Bielsku linię tramwaju elektrycznego, której trasa biegła m.in. przez ul. 3 Maja. Znajdowały się tu dwa przystanki: Kaiser-Hof (od 1922 Prezydent) przy hotelu Kaiser-Hof / Prezydent oraz Strzelnica na wysokości ul. Dąbrowskiego.

W 1898 r., z okazji pięćdzięsiociolecia panowania Franciszka Józefa I, ulicę przemianowano na Franz-Josef-Straße.

W 1909 r. z inicjatywy Komunalnej Kasy Oszczędności (KKO) do jej neobarokowego gmachu dobudowano od północy kompleks mieszkalno-biurowy z pasażem handlowym w formie ulicy, noszącej dziś nazwę Przechód i połączonej przejściem podziemnym z pl. Bolesława Chrobrego. W latach 1912–1913 kwartał między ul. 3 Maja, Zamenhofa i Wałową zamieniono na park (dziś Park Esperanto), a przy wlocie ul. Wałowej powstały Domy Kolejarskie – dwie połączone ze sobą kamienice mieszczące początkowo mieszkania dla pracowników kolei.

Pomnik Gabriela Narutowicza w Bielsku – pomnik znajdujący się w latach 1928–1939 na pl. Blichowym (dziś pl. Mickiewicza) w Bielsku (dziś część Bielska-Białej). W międzywojennej Polsce był to jedyny pomnik pierwszego prezydenta II RP. Obecnie w jego miejscu stoi pomnik Adama Mickiewicza.
Willa – w starożytnym Rzymie były to przeważnie wiejskie domy bogatych obywateli. Dom mieszkalny miał na ogół kształt prostokąta, pomieszczenia (sypialnie, izby dla służby) otaczały atrium i perystyl. Dookoła willi znajdował się ogród z licznymi altankami. Wille budowano w miastach, na wsiach i na terenach nadmorskich. Willa wiejska (villa rustica) swoim układem najbardziej przypominała dom rzymski z wcześniejszych okresów. Willach miejskich (villa urbana) centralnym miejscu zamiast atrium znajdowała się eksedra, wokół której sytuowano pozostałe pomieszczenia otoczone portykami. Wille nadmorskie (villa martima) oprócz domu, ogrodu z altanami miały dodatkowo pobudowane baseny.

Po włączeniu Bielska w granice Polski w 1918 r., Franz-Josef Straße przemianowano na: 3 Maja na odcinku od pl. Chrobrego do ul. Dąbrowskiego i Legionów na odcinku od Dąbrowskiego do dworca. W 1922 r. nazwę hotelu Kaiser-Hof zmieniono na Prezydent dla uczczenia Gabriela Narutowicza. Na placu przed hotelem planowano postawić pomnik pierwszego prezydenta II RP, jednak wskutek sprzeciwu władz miejskich ostatecznie wzniesiono go na pl. Mickiewicza. W tym samym okresie pomiędzy kompleksem mieszkalno-biurowym przy KKO a dzisiejszym Przechodem Schodowym zbudowano ciąg sklepów zwany Nowymi Bazarami. W 1927 r. na ul. 3 Maja wyjechały pierwsze miejskie autobusy, a w latach 30. skwer przy skrzyżowaniu z ul. Matejki zabudowano trzema kamienicami w stylu funkcjonalizmu, natomiast w sąsiedztwie synagogi powstał żydowski dom kultury im. Chaima Nachmanna Bialika.

Neorenesans - nurt w architekturze XIX-wiecznego historyzmu, nawiązujący formalnie do architektury renesansowej. W krajach Europy Środkowej nawiązywano przede wszystkim do tzw. renesansu północnego.
Polska Rzeczpospolita Ludowa (PRL) - oficjalna nazwa państwa polskiego w latach 1952-1989. Uprzednio w latach 1945-1952 ten sam organizm państwowy funkcjonował jako podmiot prawa międzynarodowego pod nazwą Rzeczpospolita Polska. Zwana propagandowo Polską Ludową - był to kolokwialny eufemizm na okres monopartyjnych rządów PPR, a od 1948 PZPR w Polsce.

W 1939 r. polscy saperzy wysadzili wybudowany w 1874 r. tunel kolejowy, biegnący pod placem przed hotelem Prezydent, pl. Bolesława Chrobrego (w czasie wojny Adolf-Hitler-Platz) i częściowo ul. 3 Maja, w wyniku czego przez kilka tygodni blisko 150-metrowy odcinek ulicy był zniszczony. Jednocześnie nazwa ulicy uległa zmianie na Adolf-Hitler-Straße. 13 września 1939 r. wysadzono w powietrze bielską synagogę.

Dach hełmowy, hełm (niem. Helm) – w architekturze historycznej zwieńczenie wieży (dach) o konstrukcji drewnianej, rzadziej murowanej z cegły lub kamienia.
Sgraffito (wł. graffiare - ryć, drapać) - technika malarska polegająca na nakładaniu kolejnych, kolorowych warstw tynku lub kolorowych glin i na zeskrobywaniu fragmentów warstw wierzchnich. Poprzez odsłanianie warstw wcześniej nałożonych powstaje dwu- lub wielobarwny wzór.

Po II wojnie światowej zmieniono nazwę ulicy na odcinku od pl. Chrobrego do ul. Dąbrowskiego na ul. Włodzimierza Lenina, a pozostały odcinek stał się częścią ul. Armii Czerwonej. Żydowski dom kultury przebudowano w latach 40. na gmach teatralny, w którym siedzibę znalazł Teatr Lalek Banialuka.

Największe zmiany w architekturze ul. 3 Maja zaszły jednak w latach 60. Burząc kamienicę przy ul. Barlickiego 7, przebito schody łączące ówczesną ul. Lenina z Dzierżyńskiego (dzisiejsza ul. 11 Listopada), którym nadano status ulicy i nazwano Przechodem Schodowym. W miejscu Nowych Bazarów (pomiędzy ul. Przechód a Przechodem Schodowym) powstał pawilon handlowy MHD, jeden z tzw. blaszaków, natomiast do hotelu Prezydent dobudowano pawilon handlowo-wystawowy Dom Technika. Kilka lat wcześniej, w 1954 r., przy późniejszym Domu Technika odsłonięto pomnik–fontannę warszawskiej Syrenki dłuta Ryszarda Sroczyńskiego, ufundowany przez SFOS w podzięce za wkład bielszczan w odbudowę Warszawy. W miejscu synagogi powstał Pawilon Plastyka – modernistyczny budynek, mieszczący od 1975 r. Galerię Bielską BWA.

Modernizm - ogólne określenie prądów w architekturze światowej rozwijających się w latach ok. 1918-1975, zakładających całkowite odejście nie tylko od stylów historycznych, ale również od wszelkiej stylizacji. Architektura modernistyczna opierała się w założeniu na nowej metodzie twórczej, wywodzącej formę, funkcję i konstrukcję budynku niemal wyłącznie z istniejących uwarunkowań materialnych.
Kamienica – miejski budynek mieszkalny, murowany z cegły lub kamienia, przynajmniej jednopiętrowy. Kamienicą określa się zazwyczaj budynek stojący w zwartym szeregu innych domów, jeśli tak nie jest, to kamienica odróżnia się brakiem dużych okien na jednej z jej ścian (jest to związane z tym, że podczas budowy przewidywano w tym miejscu inny budynek lub taki budynek istniał, ale został wyburzony).

W 1971 r. zlikwidowano bielską sieć tramwajową. Tory i sieć trakcyjna zniknęły z krajobrazu ul. 3 Maja, a jedyną pamiątką po tramwajach w ciągu ulicy jest pamiątkowy słup trakcyjny przy skrzyżowaniu z ul. Zamenhofa. Rok później rozpoczęto przebijanie przez Bielsko-Białą trasy szybkiego ruchu z Katowic do Szczyrku, której częścią były ówczesne ulice Lenina i Armii Czerwonej. Poczyniono w tym celu wielu wyburzeń na trasie budowanej arterii, jednak dość szeroka już w XIX w. ul. 3 Maja zachowała w całości swą zabudowę.

Ulica 11 Listopada – główny deptak Bielska-Białej i jego tradycyjne centrum handlowe. Ma długość 900 m i biegnie równoleżnikowo od ul. Barlickiego na Dolnym Przedmieściu, przez historyczne centrum Białej Krakowskiej do ul. Lwowskiej (administracyjne osiedla: Śródmieście Bielsko, Biała Wschód).
Dach mansardowy - dach łamany, zbudowany z dwóch oddzielonych od siebie gzymsem powierzchni połaci dachowych. Dach mansardowy może być dachem dwu- lub czterospadowym. François Mansart, francuski architekt okresu baroku, spopularyzował to rozwiązanie konstrukcyjne, wykorzystując poddasze jako część użytkową.

W 1990 r. powrócono do przedwojennej nazwy ulicy – 3 Maja, do której dołączono także odcinek przedwojennej Legionów i powojennej Armii Czerwonej od ul. Dąbrowskiego do dworca kolejowego.

Na przełomie XX i XXI w. przystąpiono do rewitalizacji obszarów zabytkowych w Bielsku-Białej. Spośród budynków przy ul. 3 Maja renowacji doczekał się Dworzec Główny, Willa Sixta, kamienica Patria, hotel Prezydent noszący od 2008 r. nazwę President oraz spora część kamienic.

Przebieg

Skrzyżowanie ul. Zamkowej, Wzgórze i 3 Maja – początek ulicy

Ulica 3 Maja rozpoczyna się na pl. Bolesława Chrobrego, stanowiącym główny plac historycznego Dolnego Przedmieścia i często uznawanym za centralny plac całego miasta. Oficjalnie początek ulicy stanowi, znajdujące się w południowo-zachodniej jego części, skrzyżowanie z ul. Zamkową, która jest przedłużeniem 3 Maja w kierunku południowym, i prostopadłą ul. Wzgórze. Według numeracji, częścią ulicy jest cała zachodnia pierzeja pl. Chrobrego.

Gmina Wyznaniowa Żydowska w Bielsku-Białej – gmina żydowska z siedzibą w Bielsku-Białej, będąca członkiem Związku Gmin Wyznaniowych Żydowskich w RP. Swoim zasięgiem obejmuje teren byłego województwa bielskiego.
Akademia Techniczno-Humanistyczna (ATH) – publiczna uczelnia wyższa z siedzibą w Bielsku-Białej. Powstała 1 października 2001 r. z przekształcenia istniejącej od 1969 r. filii Politechniki Łódzkiej, na mocy Ustawy z dnia 19 lipca 2001 r. o utworzeniu Akademii Techniczno-Humanistycznej w Bielsku-Białej (Dz. U. z 2001 r. Nr 101, poz. 1088). Kształci 9063 studentów.

50 m dalej, zaraz za kamienicą Patria, do ul. 3 Maja dochodzi Przechód – mający status ulicy pasaż handlowy, mający też poprzez przejście podziemne połączenie z pl. Chrobrego. Za pawilonem handlowym PSS Społem (133 m) po wschodniej stronie ulicy znajduje się niewielki plac z przystankiem autobusowym, od którego w kierunku wschodnim odchodzi Przechód Schodowy – schody łączące ul. 3 Maja z Barlickiego i 11 Listopada, głównym miejskim deptakiem. W północnej części placu (175 m) jest przejście dla pieszych z sygnalizacją świetlną.

Pierwszą linię tramwaju elektrycznego w Bielsku-Białej uruchomiono 11 grudnia 1895 roku. Miasto było wraz z Elblągiem drugim na terenie obecnej Polski (po Wrocławiu), w którym zaczął funkcjonować ten środek transportu. Linia liczyła 4959 metrów długości i była jednotorowa, o prześwicie torów 1000 mm. Biegła od Dworca Głównego do Cygańskiego Lasu, wokół którego rozwinęła się popularna dzielnica wypoczynkowa, przez: ul. 3 Maja, pl. Chrobrego, Zamkową, 1 Maja, pl. Mickiewicza, Partyzantów, Kustronia i Olszówka. Zajezdnia znajdowała się przy dzisiejszej ul. Partyzantów (na wysokości kortów tenisowych w Parku Włókniarzy). W 1927 r. dokonano nieznacznej zmiany przebiegu linii: zamiast przez ul. 1 Maja tramwaje jeździły odtąd równoległymi do niej odcinkami ulicy Zamkowej i Partyzantów oraz przez pl. Żwirki i Wigury. Szczyt frekwencji (ponad 3 mln pasażerów) osiągnięto w roku 1941. W latach 50. przygotowano projekt rozbudowy sieci tramwajowej. Z pięciu projektowanych linii powstała tylko jedna - od dworca do dzielnicy Aleksandrowice (końcowy przystanek w rejonie dzisiejszego węzła drogowego "Hulanka") licząca 2,6 km. Linia "2" (linii do Cygańskiego Lasu nadano numer "1") została uroczyście otwarta 22 lipca 1951 r. W latach 60. powszechna wówczas niechęć do "anachronicznej" komunikacji tramwajowej, niedoinwestowanie tramwajów oraz narastający ruch samochodowy spodowały, że dalsze istnienie trakcji stanęło pod znakiem zapytania. Ostatecznie we wrześniu 1970 r. podjęto decyzję o likwidacji linii tramwajowych. Ostatni tramwaj zjechał do zajezdni 30 kwietnia 1971 r. Bielsko-Biała zostało ostatnim polskim miastem, które zlikwidowało sieć tramwajową w tamtych czasach.
Gabriel Narutowicz herbu własnego (ur. 17 marca 1865 w Telszach, zm. 16 grudnia 1922 w Warszawie) – inżynier hydrotechnik, elektryk, profesor Politechniki w Zurychu, minister robót publicznych, minister spraw zagranicznych, pierwszy prezydent II Rzeczypospolitej Polskiej.

Za nim, w kierunku północno-wschodnim odchodzi jednokierunkowa (tylko zjazd z 3 Maja) ul. Zamenhofa (250 m). Skrzyżowanie to stanowi początek Parku Esperanto – skweru kończącego się wlotem (z południowego wschodu) ul. Wałowej (485 m). Na wysokości parku (295 m) zaczyna się ul. Sienkiewicza – pierwsza zachodnia przecznica. Kolejnymi są: ul. Dąbrowskiego (420 m), ul. Sixta (582 m) i wyłączona z ruchu kołowego ul. Matejki (685 m). Prawie całą wschodnią stronę ulicy na odcinku od Wałowej do końca zajmuje przystanek MZK: 3 Maja / Dworzec.

Tunel kolejowy w Bielsku-Białej – tunel kolejowy o długości 268 m na linii kolejowej nr 139, biegnący pod fragmentem ścisłego centrum Bielska-Białej – placem przed budynkiem hotelu President, ul. 3 Maja, pl. Chrobrego i ul. Zamkową.
Secesja jako kierunek w architekturze rozwijała się w latach 1899-1925, lecz zasadniczy rozkwit trwał od około 1905. W Polsce secesja przyjęła sie nieco wcześniej niż w większości krajów Europy, głównie ze względu na wpływy architektury niemieckiej, austriackiej i francuskiej. Kraje te jako pierwsze wykształciły ten styl, a Polska będąca pod ich wpływem przejęła bardzo szybko nowe trendy, szybciej niż reszta Europy. Szybciej też odeszła od tego stylu na rzecz modernizmu. Najważniejsze jednak, że nie wykształciła typowego stylu secesji, a budowle z tego okresu przypominają bardziej neobarok. Secesja była rezultatem poszukiwań wyzwolenia formy budynku z czystego naśladownictwa dawnych epok (historyzmu) i wytworzenia nowego stylu.

Ulica 3 Maja kończy się (800 m) skrzyżowaniem z ul. Warszawską, będącą jej przedłużeniem na północ, oraz odchodzącą w kierunku zachodnim ul. Piastowską. Skrzyżowanie to jest częścią nienazwanego prostokątnego placu z dworcem kolejowym Bielsko-Biała Główna jako centralną budowlą (plac dworcowy).

Na całej długości ul. 3 Maja ma dwa pasy ruchu w każdą stronę (w rejonie skrzyżowań więcej), nie oddzielone pasem zieleni.

Szlak Zabytków Techniki Województwa Śląskiego – tematyczny, samochodowy szlak turystyczny o zasięgu regionalnym, obejmujący obiekty związane z dziedzictwem przemysłowym województwa śląskiego. Tworzy go 36 obiektów związanych m.in. z kolejnictwem, tradycją górniczą i hutniczą, energetyką, łącznością oraz przemysłem spożywczym.
Loggia to wnęka w zewnętrznej płaszczyźnie budynku, otwarta na zewnątrz, oddzielona drzwiami i oknem od pomieszczeń wewnętrznych. Loggia może być jedno lub wielokondygnacyjna, otwarta lub zamknięta (przeszklona). Występowała w renesansie w budownictwie pałacowym np. zamek na Wawelu, zamek w Pieskowej Skale, w Baranowie Sandomierskim. Najprawdopodobniej pierwsza tego typu realizacja znajduje się na zamku w Szydłowcu. We współczesnych budynkach, zazwyczaj tylko jednokondygnacyjna, spełnia funkcję balkonu.

Ulica jest częścią drogi wojewódzkiej 942, łączącej Bielsko-Białą ze Szczyrkiem i Wisłą.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)