Ulica Ludna w Warszawie - Polski Serwis Naukowy

Na mapach: 52°13′53″N 21°02′08.7″E / 52.23139, 21.03575

Ulica Ludna w Warszawie – jedna z ulic osiedla Powiśle, biegnąca od ul. Wioślarskiej do zbiegu ulic ul. Kruczkowskiego, Rozbrat i Książęcej.

Dom mieszkalny Pocztowej Kasy Oszczędności przy ul. Ludnej 9 w Warszawie, proj. Mariana Lalewicza, budowa w latach 1923-24, (róg ul. Okrąg), w 1939 r. spłonął dach, w 1944 roku poważnie zostało uszkodzone północne skrzydło

Historia

Ulica Ludna pojawiła się na planach po raz pierwszy w roku 1732; była już wtedy częściowo uregulowana i otoczona ogrodami. Na parceli u zbiegu z ul. Solec po roku 1740 miał swój ogród architekt Joachim Daniel Jauch, twórca takich obiektów jak np. Koszar Gwardii Konnej Koronnej przy ul. Chłodnej.

Królestwo Polskie (potocznie Królestwo Kongresowe, Kongresówka; ros. Царство Польское, Carstwo Polskoje) – istniejące w latach 1815-1916 państwo na terytorium polskim, pozostające w unii personalnej z Imperium Rosyjskim, z własną konstytucją, sejmem, wojskiem, monetą i polskim językiem urzędowym oraz cesarzem rosyjskim jako koronowanym królem Polski i ustanowionym przez niego namiestnikiem.

Księżna Izabela Lubomirska, właściwie: Elżbieta Czartoryska (ur. 21 maja 1733 (lub wg innych źródeł 1736) w Warszawie, zm. 25 listopada 1816 w Wiedniu) – mecenaska i kolekcjonerka sztuki okresu rokoka. Z powodu błękitnych krynolin, które często nosiła, jeszcze za życia nazywano ją Błękitną Markizą. Córka Augusta Aleksandra Czartoryskiego i Marii Zofii Sieniawskiej.

Późniejszy właściciel tej posesji, Kazimierz Poniatowski, od roku 1771 tworzył tu zespół pałacowo-ogrodowy według projektu Szymona Bogumiła Zuga, po części barokowy po części – romantyczny, jako pierwszy w Warszawie tzw. Park na Książecem. Pawilony w ogrodzie otrzymały formy ruin młyna czy podniszczonego kościółka, który w istocie mieścił teatr.

Ulica Czerniakowska w Warszawie – jedna z głównych ulic w dzielnicy Mokotów w Warszawie, biegnąca od Pl. Bernardyńskiego do ul. Ludnej. Wchodzi w skład Wisłostrady (części drogi krajowej nr 7).

Wisła (łac. i ang. Vistula, niem. Weichsel) – najdłuższa rzeka Polski, o długości 1047 km. Jest także najdłuższą rzeką w zlewisku Morza Bałtyckiego.

W roku 1873 posiadłość nabył Aleksander Sapieha, który mieszkał tu do końca XIX wieku. Parcela Poniatowskiego graniczyła od zachodu z tzw. Ekonomią Saską, czyli zapleczem gospodarczym dworu z ogrodami warzywnymi i zarybionymi basenami. Przy samej Ludnej u zbiegu z ul. Czerniakowską znajdowały się dziedzińce otoczone budynkami gospodarczymi; między innymi browarem, spichlerzem i młynem. Owe budynki strawił pożar w roku 1768; nowe wystawiono według projektu Szymona Bogumiła Zuga w roku 1770.

PKO Bank Polski SA (pełna nazwa: Powszechna Kasa Oszczędności Bank Polski Spółka Akcyjna) – największy bank w Polsce, utworzony 8 lutego 1919. Od 1 października 2009 prezesem Banku jest Zbigniew Jagiełło.

Stanisław Lubomirski herbu Szreniawa bez Krzyża (ur. ok. 1720, zm. 1783) – od 1753 r. marszałek wielki koronny i strażnik wielki koronny od 1766, poseł na sejm (1746-1762), członek Stronnictwa Familii.

Po roku 1815 rząd Królestwa Polskiego na części tej nieruchomości uruchomił Fabrykę Kobierców i Dywanów, z farbiarni w budynku dawnego browaru.

Po przeciwnej stronie ulicy, u zbiegu z ul. Solec znajdowała się posesja sięgająca aż do ul. Okrąg; w roku 1784 znajdowały się tu spichlerze należące do Izabeli Lubomirskiej, "Błękitnej Markizy", żony Stanisława Lubomirskiego. Było to jedno z licznych dóbr marszałkowej: posiadała ona także Pałac w Wilanowie, Pałac Szustra w Mokotowie, dawny pałac Krasińskich na Ursynowie i wiele innych. W roku 1808 parcela posiadała frontową zabudowę drewnianą; naroże u zbiegu obu ulic wypełnił niewielki drewniany budynek. W roku 1819 miały się tu epizodycznie mieścić koszary, powiązane być może z sąsiednim Magazynem Solnym. Za ulicą Okrąg znajdowała się parcela należąca do Adama Kowalskiego, byłego wójta jurydyki Solec; jej drewniana zabudowa składała się z dworku i browaru.

Dessau – do 2007 miasto na prawach powiatu we wschodnich Niemczech, w Saksonii-Anhalt. Po połączeniu z Roßlau stanowi południową (lewobrzeżną) część Dessau-Roßlau.

Ministerstwo Poczt i Telegrafów (MPiT) swoim zakresem obejmowało sprawy poczty, telegrafu i telefonu. W latach II Rzeczypospolitej funkcjonowało w latach 1919-1924 oraz od roku 1927 do zaprzestania działalności we wrześniu 1939 r.

Ulica Ludna aż do połowy XIX wieku była bardzo zaniedbana; nie posiadała bruku i często zalewały ją wezbrane wody Wisły, nawierzchnia z polnych kamieni pojawiła się na niej dopiero około roku 1856. Zbiegło się to w czasie z przejęciem zabudowań Rządowej Fabryki Kobierców i Dywanów przez Towarzystwo Oświetlenia Gazowego z Dessau (dziś Dessau-Roßlau), które w okresie 1856-1857 wystawiło tu dwa ceglane, wieloboczne zbiorniki gazu. Obiekty te miały pionierski charakter w kategorii architektury przemysłowej miasta; ich zdobione elewacje były w tej kwestii przełomem. W roku 1868 dostawiono trzeci, cylindryczny tym razem zbiornik; w roku 1872 Gazownia zakupiła od rodziny Janasch część dawnej posiadłości Poniatowskiego. Powstał tam kolejny zbiornik gazu, zaś przy ulicy wystawiono budynek administracji. Na jego tyłach wzniesiono obiekty służące procesom produkcyjnym: odsiarczalnię, wieżę ciśnień i posterunek Straży Ogniowej. Wszystkie te obiekty wzniesiono przed rokiem 1897; około roku 1900 wybudowano pałacyk dyrektora.

Koszary Gwardii Konnej Koronnej – potocznie zwane Koszarami Mirowskimi. Powstały na zlecenie Augusta II Mocnego w XVIII w., a uformował je Wilhelm Mier. Budynki koszar wybudowano w latach 1730-1732. Ich projektantem był pułk. Joachim Daniel Jauch, inżynier wojskowy i architekt. Barokowe koszary stanowiły zakończenie planowanej Osi Saskiej. Koszary rozebrano w XIX w., dziś w ich miejscu stoją: Hale Mirowskie, biurowiec "Atrium", al. Jana Pawła II, i baza Straży Pożarnej (znajdująca się w ocalałych budynkach koszar).

Otwock (wymowa ?/i) – miasto i gmina w województwie mazowieckim, siedziba powiatu otwockiego, w Dolinie Środkowej Wisły. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa warszawskiego. Otwock wchodzi w skład aglomeracji warszawskiej, a od centrum stolicy oddalony jest o około 28 km.

W pierwszym dziesięcioleciu istnienia wyposażeniem gazowni były żeliwne piece poziome Clegga; wyparły je wkrótce piece ceramiczne, a po roku 1910 piece pionowe systemu Büba. W roku 1888 gazownię na Ludnej połączono długim na ponad 5 km przewodem z nowszą i bardziej wydajną Gazownią Wolską (obecnie Muzeum Gazownictwa w Warszawie); przy ul. Kasprzaka; przed rokiem 1914 powstał ostatni zbiornik gazu na Ludnej. Pierwsze wielopiętrowe kamienice mieszkalne budowano tu dopiero po roku 1883, najpierw w okolicy skrzyżowania z ul. Solec; były dość utylitarne i miały charakter domów robotniczych.

Muzeum Gazownictwa w Warszawie mieści się w dzielnicy Wola przy ul. Kasprzaka 25. Zlokalizowane jest na terenie Gazowni Warszawskiej, w dawnym budynku aparatowni i tłoczni gazu, która wiele lat temu służyła sprężaniu gazu i przesyłaniu go kolektorami do odbiorców.

Solec to jurydyka złożona w roku 1675 na terenie wcześniejszej osady na Solcu. Obecnie teren jurydyki znajduje się w rejonie Solec w dzielnicy Śródmieście m.st. Warszawy.

Najważniejszymi obiektami przy ulicy były jednak zakłady przemysłowe; około roku 1900 powstała fabryka wyrobów tytoniowych Union, która wybudowała Okręgową Składnicę Materiałów Pocztowych – działała w niej potem drukarnia niejakiego Zornera. Od początków XX pod nr. 6/8 działał wyrobów budowlanych braci Horn, zaś przed rokiem 1914 na posesji nr. 9 otworzył wielkie zakłady ciesielskie Maurycego Karstensa; tuż obok wzniósł on aż siedmiopiętrową, utylitarną lecz o ciekawie ukształtowanej fasadzie. Nie była to jednak architektura dorównująca jego willi "Julia' w ówczesnym Otwocku Stacyjnym.

Romuald Gutt (ur. 6 lutego 1888 w Warszawie, zm. 3 września 1974 tamże), polski architekt, przedstawiciel modernizmu, profesor Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie i Politechniki Warszawskiej.

Powiśle – osiedle Warszawy, będące częścią dzielnicy Śródmieście, i zarazem rejon Miejskiego Systemu Informacji. Od południa graniczy z Ujazdowem, od północy ze Starym Miastem, od zachodu ze Śródmieściem Północnym i Południowym a wschodnią granicę wyznacza Wisła.

Do wybuchu I wojny światowej zakłady przemysłowe zdominowały pejzaż ulicy; kamienice dla niezamożnych robotników miały czysto użytkowy i koszarowy charakter. Istniały jednak latarnie gazowe oraz brukowa nawierzchnia; zaczęło się to zmieniać dopiero po roku 1918, kiedy przemysł wycofał się Powiśla na peryferia ustępując miejsca obiektom mieszkalnym. Przy Ludnej powstały wtedy domy dla pracowników firm państwowych o wyższym niż dotychczas poziomie. Swoje domy wystawiły tu Pocztowa Kasa Oszczędności (autorem projektu był Marian Lalewicz),oraz na posesji kupionej od Karstensa – Ministerstwo Poczt i Telegrafów. Pod koniec trzeciej dekady XX wieku powstały kamienice w nieparzystej pierzei między ulicami Solec i Okrąg.

Kazimierz Poniatowski herbu Ciołek (ur. 15 września 1721, zm. 13 kwietnia 1800) – syn Stanisława i Konstancji Czartoryskiej, podkomorzy nadworny koronny, książę (od 1764), generał wojsk koronnych I Rzeczypospolitej.

Ulica Rozbrat – jedna z większych ulic warszawskiego śródmieścia, biegnąca poniżej skarpy wiślanej. Ulica Rozbrat liczy łącznie ok. 1 km długości.

W roku 1922 ulicą Ludną pojechał pierwszy tramwaj elektryczny linii "P"; położono też nowy bruk. Gazownia została zamknięta; urządzono w niej magazyny, po rozbiórce najstarszych zbiorników gazu na ich miejscu rozpoczęto budowę Fabryki Gazomierzy według projektu Romualda Gutta. Nie ukończony do roku 1939 budynek został uszkodzony podczas wojennych bombardowań; po wojnie jego relikty przebudowano na obecną siedzibę Mazowieckiego Okręgowego Zakładu Gazownictwa, nie nawiązując niestety do oryginalnego projektu Gutta.

Towarzystwo Opieki nad Zabytkami – organizacja pozarządowa z siedzibą w Warszawie, towarzystwo naukowe założone w 1974, organizacja pożytku publicznego; członek założyciel Patria Polonorum, wydaje Spotkania z Zabytkami.

W dawnych kamienicach z końca XIX wieku znalazły siedzibę instytucje podlegające Ministerstwu Spraw Wojskowych – pod nr. 11 działał Instytut Przeciwgazowy, pod nr. 13 i 15 – Instytut Techniczny Uzbrojenia. Taki stan rzeczy trwał do wybuchu II Wojny Światowej.

W roku 1939 spłonęły zbiorniki gazu, uszkodzony został dom PKO, który utracił po części do dziś nie odtworzony wystrój. W roku 1944 ocalały najstarsze kamienice, kilka budynków gazowni, dom PKO oraz kamienice z lat trzydziestych. Po wojnie rozebrano część wypalonych kamienic, oraz uszkodzone zabudowania gazowni (1969). Niedokończony budynek Fabryki Gazomierzy stał się siedzibą MOZG; z z dawnej zabudowy przemysłowej ocalały relikty dawnej fabryki Union, zaś samą Ludną wydłużono o nowy odcinek początkowy od ul. Wioślarskiej.

Bibliografia

Jarosław Zieliński: Atlas Dawnej Architektury Ulic i Placów Warszawy, tom 9. Towarzystwo Opieki nad Zabytkami, 2003, s. 118. ISBN 83-88372-24-6.

Linki zewnętrzne

Ludna 4 i 2 przed 1939

Dom Mieszkalny PKO, Ludna 9 przed rokiem 1939

Okręgowa Składnica Materiałów Pocztowych w roku 1938

Ludna 11 – Instytut Przeciwgazowy

Ludna 13 – Instytut Techniczny Uzbrojenia, rok 1942

Stacja Regulatorów Gazowni Miejskiej, lata trzydzieste XX w.

Ludna 16, Gazownia Miejska około roku 1928

Relikty zbiorników gazu, po 1945