Ten artykuł dotyczy miasta w Badenii-Wirtembergii. Zapoznaj się również z: inne miejscowości o tej nazwie.

Na mapach: 48°24′N 9°59′E / 48.4, 9.983

Ulm – uniwersyteckie miasto na prawach powiatu w południowych Niemczech, w kraju związkowym Badenia-Wirtembergia, w rejencji Tybinga, siedziba regionu Donau-Iller oraz powiatu Alb-Donau, do którego miasto jednak nie należy. Leży nad Dunajem.

W 856 pojawia się nazwa Ulma. Nie jest nazwą germańską, ale celtycką i znaczy bagno.

Najbliższymi większymi ośrodkami są Augsburg i Monachium na wschodzie, oddalone odpowiednio o ok. 70 i 130 km. Stolica Badenii-Wirtembergii, Stuttgart leży ok. 100 km na północny zachód. Miasto tworzy aglomerację z położonym po bawarskiej stronie Neu-Ulm i mniejszymi przyległymi miejscowościami.

Geografia

Miasto jest położone w miejscu, gdzie do Dunaju wpływają rzeki Iller i Blau, na skraju Jury Szwabskiej, której wzgórza (Safranberg, Michelsberg, Eselsberg, Kuhberg) otaczają miasto od strony północnej, a której pasmo Hochsträß rozciąga się od zachodniej strony. Przeważająca część Ulm leży na lewym brzegu Dunaju, który również stanowi na tym odcinku granicę kraju związkowego z Bawarią. Na prawym brzegu położone są tylko dzielnice Wiblingen, Gögglingen, Donaustetten i Unterweiler.

Historia

Pierwsi osadnicy pojawili się na tym obszarze w epoce górnego paleolitu. W jaskiniach Hohle Fels i Vogelherd znaleziono liczne szczątki ślady kultury oryniackiej człowieka współczesnego, w tym flety kościane sprzed 35 tys. lat.

Z epoki neolitu, około roku 5000 p.n.e., pod Eggingen i Lehr, na placu Münsterplatz, centralnym rynku miasta znaleziono przedmioty z epoki pucharów lejkowatych.

Pierwsza wzmianka o osiedlu Ulm pochodzi z 22 lipca 854. Ludwik Niemiecki opieczętował dokument w mieście Hulma. Prawa miejskie uzyskało w 1181 z rąk cesarza Fryderyka Barbarossy, w 1184 zyskało status wolnego miasta Rzeszy. Od 1376 Ulm przewodziło Szwabskiemu Związkowi Miast (Schwäbischer Städtebund). Rok później, 30 czerwca rozpoczęła się budowa słynnej katedry, ponieważ stary kościół znajdował się poza obwarowaniami i w razie oblężenia mieszkańcy byli od niego odizolowani. Po tzw. pierwszej wojnie miejskiej w 1388 roku Szwabski Związek Miast uległ rozpadowi, a Ulm utraciło wpływ na pozostałe skupione w nim miasta.

Ulm nocą, z przodu Dzielnica Rybacka

W 1397 ogłoszona została przysięga (Schwörbrief), która po dziś dzień pełni rolę konstytucji miasta, reguluje podział władzy i kompetencje burmistrza. Cechy uzyskały 30 miejsc, a patrycjat tylko 10 miejsc w radzie miasta, co więcej, tym ostatnim odebrano aktywne prawo wyborcze, ale burmistrz musiał zdawać sprawozdanie finansowe, co w ówczesnych czasach było bardzo postępowym krokiem. Upamiętniający to zdarzenie poniedziałek, tzw. Schwörmontag (przedostatni poniedziałek lipca) jest w Ulm dniem wolnym od pracy, a prezydent miasta rokrocznie publicznie przysięga, że będzie m.in. takim samym dla biednych i bogatych.

Na początek XV wieku przypadł rozkwit miasta. W Rzeszy miasto ustępowało wielkością tylko Norymberdze. Ulm było ważnym ośrodkiem handlu żelazem, drewnem, winem, ale przede wszystkim barchanem. Epoka wielkich odkryć geograficznych sprawiła, że centra handlu przesunęły się bardziej na zachód, a po opowiedzeniu się za protestantyzmem wskutek tzw. wojny chłopskiej splądrowaniu uległy liczne podlegające miastu majątki, wobec czego ostatecznie Ulm przeszło pod władzę cesarza katolickiego. Koleje losu (epidemie, wojny, okupanci) sprawiły, że miasto zbankrutowało i straciło kolejne posiadłości.

Twierdza Wilhelmsburg

W 1802 zostało wcielone do Bawarii, a w 1810 do Wirtembergii.

W dniach od 8 do 15 października 1805 oddziały francuskiej Wielkiej Armii pod dowództwem Napoleona stoczyły zwycięską bitwę z wojskami austriackimi, którym przewodził generał Karl Mack von Leiberich.

Ziemie po drugiej stronie Dunaju pozostały bawarskie, co doprowadziło do narodzin Neu-Ulm. Wkrótce, w 1819 roku stało się siedzibą powiatu Donau, obejmującego teren kilkunastu obecnych powiatów. Otwarcie linii ze Stuttgartu do Friedrichshafen 1 czerwca 1850 tchnęło w 12-tysięczne miasto nowe życie. Ruszyła budowa twierdzy, liczącej 41 fortów (największa zachowana w Europie), zabrano się także za dokończenie budowy katedry. Przez 4 lata, do 1889 roku (ukończenie budowy wieży Eiffla) była najwyższym budynkiem na świecie, ciągle jednak może się poszczycić najwyższą wieżą kościelną na świecie (161,5 metra).

W 1913 roku miasto liczyło już 60 000 mieszkańców, z czego 10 000 żołnierzy. Duże znaczenie miał również przemysł: to tu powstały pierwsze fabryki Magirusa, Wielanda i Kässbohrera. Okres międzywojenny mijał bez większych niepokojów, aż do władzy doszli naziści. w jednym z fortów znajdował się w latach 1933-1935 obóz koncentracyjny dla opozycjonistów politycznych, w którym więziono m.in. Kurta Schumachera. Synagoga została zburzona podczas tzw. nocy kryształowej. Także w 1938 roku Ulm zyskało status miasta na prawach powiatu, ale pozostało też siedzibą powiatu Ulmo.

Śródmieście Ulm

Stare miasto zostało doszczętnie zniszczone (w 81%) podczas nalotu lotnictwa alianckiego 17 grudnia 1944 roku. Dzięki sprawnej obronie przeciwlotniczej i wcześniejszemu demontażowi części wyposażenia katedra, jako jedna z niewielu budowli, nie doznała większych zniszczeń.

Lata po nastaniu pokoju przebiegały pod znakiem odbudowy. Ulm należało do amerykańskiej strefy okupacyjnej. W 1951 powstała pierwsza powojenna dzielnica przemysłowa, dwa lata później światowej sławy Hochschule für Gestaltung Ulm (Wyższa Szkoła Wzornictwa), działająca do 1968 roku. W 1967 rozpoczął działalność uniwersytet, a w 1982 klinika uniwersytecka.